20. karṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ karṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
indriyagatarogasāmānyācchravaṇagatarogavijñānīyārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| gataśabda āśritaparyāyaḥ||1-2||
karṇaśūlaṃ praṇādaśca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca | karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcastathaiva ca ||3|| kṛmikarṇapratināhau vidradhirdvividhastathā | karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham ||4|| karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ | ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ ||5||
tāneva karṇagatarogānnāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- karṇaśūlamityādi| karṇaśūlasya kaṣṭasādhyatvāt prāgeva nirdeśaḥ| vidradhirdvividhaḥ- doṣavidradhiḥ kṣatavidradhiśca; arśaścaturvidhaṃ- vātapittakaphasannipātaiḥ; arbudaṃ saptavidhaṃ- vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca, saptamaṃ śālākyatantre; śophaścaturvidhaḥ- vātapittakaphasannipātaiḥ| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭāviṃśatiriti bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ, tena ca videhasaṅkhyayā adhikatvaṃ mā bhūdityarthaḥ||3-5||
samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||6||
karṇaśūlamāha- samīraṇa ityādi| anyathācara iti vimārgagaḥ| samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ karotīti sambandhanīyam| doṣaiḥ kaphapittaraktaiḥ, anye tu vāyoreva vāyvantarāvaraṇādbahuvacanaṃ samarthayanti| svasya svasya doṣasya anatikrameṇa yathāsvam| durācaro duḥkhenopacaryata ityarthaḥ| anye ‘durāsada’ iti paṭhanti, durvāra iti vyākhyānayanti| yadyapi śūlabādhiryavidradhyarśorbudaśophāḥ prāṅnirdiṣṭāstathā'pi karṇarogasaṅgrahārthaṃ sādhyāsādhyavibhāgārthaṃ ca punarnirdiṣṭāḥ; śūlastu vātavyādhinidāne kevalavātaja uktaḥ atra punardoṣairāvṛta iti na paunaruktyam||6||
yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva śabdābhivahāsu tiṣṭhati | śṛṇoti śabdān vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam ||7||
karṇanādamāha- yadā tu nāḍīṣvityādi| vimārgamāgataḥ viruddhamārgaṃ prāptaḥ, vimārgo'tra śira eva, vimārgagaḥ tiryaggo yadā tiṣṭhati, (sa evetyevaśabdena kaphādyāvaraṇāvṛtaḥ| anye tu śabdavahāsu nāḍīṣu sa eva vāyurvimārgago yadā niruddhyati) 1 tadā vividhān śabdān naraḥ śṛṇotīti vyākhyānayanti| asya rogasyāpīḍākaratvādarogatvaṃ mā bhūditi dyotanārthamāmayavacanam||7||
sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati | tadā narasyāpratikārasevino bhavettu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu ||8||
bādhiryamāha- sa eva śabdānuvahā ityādi| sa eva śuddho vāyuḥ kaphānuyātaḥ kaphānugataḥ| sa evetyatrāpiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena na kevalaṃ śuddho vāyuḥ śleṣmānvito'pi vetyarthaḥ| vyanusṛtya vividhamārgamāvṛtya| apratikārasevinaḥ cikitsāmakurvataḥ||8||
śramāt kṣayādrūkṣakaṣāyabhojanāt samīraṇaḥ śabdapathe pratiṣṭhitaḥ | viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ ||9||
karṇakṣveḍamāha- śramādityādi| kṣayo dhātukṣayaḥ| kṣveḍaḥ śabdaḥ| karṇanādaḥ kevalavātārabdho nānāvidhaśabdānvitaḥ, karṇakṣveḍastu doṣasaṃsṛṣṭavātārabdho vaṃśaghoṣānukāriśabdānvitaḥ| tathā ca videhaḥ,- “mārutaḥ kaphavātābhyāṃ saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍanaṃ sañjanayet kṣveḍanaṃ veṇughoṣavat”- iti; eṣa karṇanādakṣveḍayorbhedaḥ||9||
śirobhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sravettu pūyaṃ śravaṇo'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||10||
karṇasrāvamāha- śirobhighātādityādi| vidradheḥ karṇavidradheḥ||10||
kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayorbhṛśaṃ bhavet srotasi karṇasañjñite |11|
karṇakaṇḍūmāha- kaphenetyādi| karṇayoḥ pracitena sañcitena śleṣmaṇā karṇasrotasi bhṛśamatyarthaṃ kaṇḍūrbhavediti sambandhaḥ|11|-
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ ||11||
karṇagūthakamāha- viśoṣita ityādi| srotasi sañcite śleṣmaṇi pittatejasā viśoṣite sati karṇagūthako bhavediti sambandhaḥ||11||
sa karṇaviṭko dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'bhitāpanaḥ ||12||
karṇapratināhamāha- sa karṇetyādi| vilayanaṃ punaḥ snehasvedābhyām| kaphamārutābhyāṃ sannipātena vā videhoktatvāt| śiraso'bhitāpanaḥ sakalaśirovikārakārītyarthaḥ||12||
yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ ||13||
kṛmikarṇamāha- yadetyādi| mūrcchanti patanti| jantavo māṃsakothajāḥ kṛmayaḥ| apatyāni sūkṣmakṛmīn| makṣikā mambhaṇākhyā nīlamakṣikāḥ| tadañjanatvādityādi| ādyairbhiṣagbhistadañjanatvācchravaṇaḥ kṛmikarṇako nirukta iti sambandhaḥ| tadañjanatvāt kṛmilakṣaṇatvāt| ādyairbhiṣagbhiḥ videhādibhiḥ| ayaṃ rogaḥ sānnipātikaḥ, videhaproktatvāt||13||
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||14||
karṇavidradhimāha- kṣatābhighātaprabhava ityādi| kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavediti chedaḥ| etena kṣatavidradhirdarśitaḥ| doṣakṛto'paraḥ doṣajanito dvitīyo vidradhiḥ| etena doṣajo darśitaḥ| sa caturvidhaḥ| kṣatavidradherlakṣaṇamāha- saraktapītāruṇamityādi| asraṃ raktam| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva vedanāviśeṣaḥ| coṣavān ācūṣyata iva| doṣavidradherlakṣaṇaṃ doṣaliṅgaireva jñātavyam| saraktapittāruṇetyādinā karṇapākalakṣaṇamuktamiti kecit kathayanti; tacca mahyaṃ na rocate, yato jejjaṭādīnāmīdṛśo'bhiprāyo nāsti||14||
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaraśca karṇayoḥ |15|
karṇapākalakṣaṇamāha- bhavet prapāka ityādi|15|-
sthite kaphe srotasi pittatejasā vilāyyamāne bhṛśasampratāpavān ||15|| avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ sravet pūti ca pūtikarṇakaḥ |16|
pūtikarṇamāha- sthita ityādi| ghanaṃ nirantaraṃ vāraṃvāramityarthaḥ| anye ghanamiti pūyasya viśeṣaṇamāhuḥ| pūti pūyam||15||-
pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatastathaiva śophārbudaliṅgamīritam | mayā purastāt prasamīkṣya yojayedihaiva tāvat prayato bhiṣagvaraḥ ||16||
arśaḥśophārbudānyāha- pradiṣṭetyādi| śophārbudaliṅgaṃ śophasya arbudasya ca lakṣaṇamityarthaḥ| tattvataḥ paramārthataḥ| prasamīkṣya jñātvā| prayogajño vaidyaḥ||16||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogavijñānīyo nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ ||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre viṃśo'dhyāyaḥ||20||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate