21. karṇagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| pratiṣedhaḥ cikitsitam||1-2||
sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam | avyāyāmo'śiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam ||3||
karṇarogāṇāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- sāmānyamityādi| ghṛtapānamatra ūrdhvabhaktikam| aśiraḥsnānaṃ na śiraḥsnānamityarthaḥ| akatthanam abhāṣaṇam| rasāyanamityatra ‘rasāśanam’ iti kecit paṭhanti, māṃsarasena saha bhojanamiti vyākhyānayanti||3||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayorapi | caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ ||4||
vātajānāṃ caturṇāṃ karṇaśūlādīnāmekahetutvādekāmeva cikitsāmāha- karṇaśūla ityādi||4||
snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam | nāḍīsvedairupacaretpiṇḍasvedaistathaiva ca ||5||
kiṃ tat sāmānyaṃ cikitsitamityāha- snigdhamityādi| snigdhaṃ snehapānenābhyaṅgena ca| snehavirecitam eraṇḍatailādibhiḥ| svedādhyāye vyāmārdhamātretyādinā nāḍīsvedaḥ proktaḥ; piṇḍasvedaḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ||5||
bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ | bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ ||6|| āranālaśṛtairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ | kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati ||7||
nāḍīsvedopayogidravyāṇyāha- bilvetyādi| varṣābhūḥ śvetapunarnavā, dadhitthaḥ kapitthaḥ, unmatto dhattūrakaḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, viṭapaśākamanye| bastagandhā bobayikā| tarkārī araṇikā, yavaveṇubhiriti veṇuyavaḥ annajātiḥ| bilvairaṇḍādibhiḥ āranālasiddhaiḥ kevalavātārabdhe kaphāvṛtavātārabdhe ca karṇaśūle svedaḥ prayojyaḥ; paraṃ kevalavātaje śūle snehapūrvaḥ svedaḥ, kaphāvṛte punaḥ rūkṣaḥ sveda iti||6-7||
mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasā'pi vā | piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam ||8||
piṇḍasvedopayogidravyāṇyāha- mīnakukkuṭalāvānāmityādi| payasā'pi veti ghanībhūtakṣīrapiṇḍenetyarthaḥ| etairmīnādibhirmāṃsapiṇḍaiḥ pṛthak samastairvā svedaḥ kāryaḥ||8||
aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam | tadaṅgāraiḥ susampūrṇaṃ nidadhyācchravaṇopari ||9|| yattailaṃ cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt | tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām ||10||
śuddhavātaje śūle snehaviśeṣasvedamuddiśannāha- aśvatthapatretyādi| khallamiti dvikarṇikākāramityarthaḥ| abhyajya tailena ghṛtena vā, sātyakividehaproktatvāt||9-10||
kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtairdhūpayecca tam | bhaktopari hitaṃ sarpirbastikarma ca pūjitam ||11||
karṇasvedasya paścātkarmāha- kṣaumetyādi| kṣaumam atasīvastraṃ, bastiratra śirobastiḥ||11||
niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ | mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane ||12|| śatapākaṃ balātailaṃ praśastaṃ cāpi bhojane |13|
idānīṃ nirannasya sāyameva 1 koṣṇaṃ payo nirdiśannāha- niranna ityādi| nirannaḥ puruṣaḥ| niśi koṣṇaṃ payo'nupānaṃ ca sarpiḥ pibet| mūrdhetyādi| mastiṣkaḥ śirobastiviśeṣaḥ, sa ca snehapicuplotādinā'vacāryate| śatapākaṃ vātavyādhipaṭhitam| balātailaṃ mūḍhagarbhoktaṃ, anye tu balātailameva śatapākaṃ kṛtvopayujyata iti vyākhyānayanti||12||-
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca ||13|| vipacet kukkuṭavasāṃ karṇayostatprapūraṇam |14|
kaṇṭakārīmityādi| kaṇṭakārī catuṣpalapramāṇā, tadaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ, kṣīrāccaturguṇamudakaṃ dattvā vipacet, tena kṣīreṇa kukkuṭavasāṃ kuḍavāpramāṇāṃ pacet, tatkarṇayoḥ prapūraṇam||13||-
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā ||14|| ahiṃsrākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru ca | laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam ||15|| kalkaireṣāṃ tathā'mlaiśca pacet snehaṃ caturvidham | vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam ||16||
aparamapi pūraṇamāha- taṇḍulīyaketyādi| vaṃśāvalekhanaṃ vaṃśāccholanam| kalko dṛṣadi peṣitaḥ, sa cādravaḥ, sa cāṣṭapalapramāṇaḥ, amlaiḥ dadhitakrasurācukramātuluṅgarasaiḥ pratyekamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapramāṇaiḥ, snehaścaturvidhaḥ sarpistailavasāmajjasañjño dvātriṃśatpalapramāṇaḥ||14-16||
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca | kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe ||17|| śṛṅgaverarasaḥ kṣaudraṃ saindhavaṃ tailameva ca | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham ||18||
laśunārdraketyādi| śigruḥ madhuśigruḥ, muraṅgī dvitīyaḥ śobhāñjanakaḥ, kaduṣṇa īṣaduṣṇaḥ| eteṣāṃ laśunādīnāṃ ṣaṇṇāṃ svarasā vyastāḥ samastā vā karṇapūraṇe deyāḥ||17-18||
vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak | sarpiḥ pacettena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ ||19||
vaṃśetyādi| ‘mūtre cājāvike bhiṣak’ ityatra tantrāntaradarśanādviparyayeṇa sarpiḥpākaḥ kartavyaḥ; tena pūrvamāvike mūtre sarpiḥ paktavyaṃ, paścādāja iti| anye tu pūrvamāvikamūtrapakvena sarpiṣā karṇapūraṇaṃ, paścādājena mūtreṇeti viparyayaṃ vyākhyānayanti| kecit sarpiḥ pacedityatra tailaṃ pacediti paṭhanti; tanna, sarvanibandhaiḥ parihṛtatvāt||19||
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍamaṣṭādaśāṅgulam | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ ||20|| yattailaṃ cyavate tebhyo dhṛtebhyo bhājanopari | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||21||
dīpikātailamāha- mahata ityādi| kāṇḍaṃ khaṇḍaṃ, kṣaumeṇa atasīvastreṇa, āveṣṭya ‘tribhāgam’ iti śeṣaḥ| ghṛtebhyo ‘adhomukham’ iti śeṣaḥ| gṛhṇāti apaharati||20-21||
kuryādevaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārale | matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam ||22||
kuryādevamityādi| cakārādagurvairaṇḍāgnimanthakāṣṭhāni gṛhyante||22||
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān | sannidadhyāt snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte ||23|| puṭapākakramāsvinnān pīḍayedārasāgamāt | sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayecchūlaśāntaye ||24|| kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye ||25|| karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet karṇaśūlinaḥ | samudraphenacūrṇena yuktyā cāpyavacūrṇayet ||26||
arkāṅkurānityādi| ayaṃ pāṭhaḥ sarvanibandhakārairanārṣīkṛtastasmānna vyākhyātaḥ||23-26||
aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu | koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye ||27||
aṣṭānāmityādi| aṣṭānāṃ mūtrāṇāmanyatamenaikatamena||27||
mūtreṣvamleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite bhiṣak | paceccaturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tacca karṇayoḥ ||28||
mūtreṣvityādi| mūtrāṇi gavādīnāmaṣṭānām| amlāni surāmastvāranālabījapūracukrāṇi| vātaghno gaṇo vidārigandhādiḥ||28||
etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute |29|
vātajakarṇaroge kriyāmabhidhāya pittajakarṇaśūlacikitsāmāha- etā ityādi| etā eva dīpikādayaḥ kriyāḥ| tatra dīpikā aśvatthapatrakhallasnehasarpiṣā karṇapūraṇaṃ; kāñjikenāpi, tasya sparśane pittaharatvāt| pittasaṃyute karṇaśūle ityarthaḥ|29|-
kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ ||29|| kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane tathā | kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ ||30||
pittajakarṇaśule sāmānyacikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha- kākolyādāvityādi| kākolyādikalkena daśaguṇakṣīraṃ ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ, tathā tiktaṃ tiktadravyasaṃskṛtam; anye tu tiktaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ ghṛtaṃ kathayanti| kṣīravṛkṣā nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, teṣāṃ pallavakvāthena kākolyādikalkena siddhaṃ ghṛtaṃ hitam| madhuke candane tatheti pratyekaṃ yaṣṭīmadhukacandanakvāthakalkābhyāṃ siddham| śarkarāmadhukairityatra yaṣṭīmadhukadvitayaṃ, ata eva bahutvam| saraiḥ virecanadravyairityarthaḥ| jejjaṭācāryastu kṣīravṛkṣapravāleṣvityekaṃ yogaṃ kathayati, bimbīkvātha iti dvitīyaṃ; tau ca yogāvanārṣau kathayanti||29-30||
iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau | tiktauṣadhānāṃ yūṣāśca svedāśca kaphanāśanāḥ ||31||
śleṣmaśūlasya cikitsāmāha- iṅgudīsarṣapetyādi| sakaphe ‘karṇaśūle’ ityadhyāhāraḥ| tiktetyādi| svedāśca kaphanāśanā iti tāpoṣmasvedā rūkṣāḥ||31||
surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi | mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdrakayo rasaḥ ||32|| ekaikaḥ pūraṇe pathyastailaṃ teṣvapi vā kṛtam | tīkṣṇā mūrdhavirekāśca kavalāścātra pūjitāḥ ||33||
surasādau kṛtamityādi| tailadvitayametat| mātuluṅgarasa ityādi| mātuluṅgarasādinā ekaikenaiva siddhaṃ tailaṃ pūraṇe pathyamityarthaḥ| tīkṣṇā ityādi| tīkṣṇā mūrdhavirekā iti apāmārgabījādibhiḥ| tīkṣṇāḥ kavalāḥ pippalyādibhiḥ||32-33||
karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte |34|
śoṇitaśūlasya cikitsāmāha- karṇetyādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti|34|-
śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam ||34|| sāmānyato, viśeṣeṇa 2 bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu | gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||35|| sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye karṇapūraṇam |36|
śūletyādi| pañjikākārastu ‘sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca’ ityatra pādikaṃ jaladugdhābhyāṃ iti paṭhati||34-35||-
sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vā''je payasyapi ||36|| bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ taduddhṛtam | punaḥ paceddaśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ ||37|| bilvāmbugāḍhaṃ tattailaṃ bādhirye karṇapūraṇam |38|
sitāmadhuketyādi| sitāmadhukabimbībhiḥ kalkitābhiśchāgīkṣīre caturguṇe pakvaṃ tilatailamuṣṇameva bimbīkvāthe mathitvā śītībhūtaṃ pāṇinā''dāya punarapi bilvaphalakvāthe viloḍitaṃ sitaśarkarāyaṣṭīmadhuraktacandanaiḥ kalkīkṛtairdaśaguṇe kṣīre vipacet| kecid ‘bilvāmbugāḍhaṃ’ ityatra ‘bimbyambugāḍhaṃ’ iti paṭhanti||36-37||-
vakṣyate yaḥpratiśyāye vidhiḥ so'pyatra pūjitaḥ ||38||
idānīṃ bādhirye kaphānubandho'pyastītyanāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthamatideśena cikitsāmāha- vakṣyate ya ityādi| so'pyatra pūjita iti ‘navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ’ ityādinoktaḥ||38||
vātavyādhiṣu yaścokto vidhiḥ sa ca hito bhavet |39|
śuddhavātakṛte punaratītāvekṣaṇena saṅkṣepārthamatideśena nirdiśannāha- vātavyādhiṣvityādi| vātavyādhyukto vidhiḥ nivātabrahmacaryādikaḥ|39|-
karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake ||39|| samānaṃ karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi |40|
karma cikitsām||39||-
śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā ||40|| pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet | rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā ||41||
kiṃ tat samānaṃ karmetyāha- śirovirecanamityādi| pramārjanaṃ picukūrcikayā karṇaproñchanaṃ, dhāvanaṃ prakṣālanam| vīkṣya vīkṣyeti pratyekaṃ karṇaprasrāvādiṣu doṣadūṣyādimalaviśeṣaṃ 3 dṛṣṭvā dṛṣṭvetyarthaḥ| rājavṛkṣāditoyenetyādi| rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ||40-41||
karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇaireṣāṃ ca pūraṇam | kvāthaṃ pañcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam ||42|| karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha | sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ ||43|| yojito madhunā vā'pi karṇasrāve praśasyate | lākṣā rasāñjanaṃ sarjaścūrṇitaṃ karṇapūraṇam ||44|| saśaivalaṃ mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam | kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam ||45||
samānaṃ karmābhidhāya vaiśeṣikān yogānāha- karṇetyādi| pañcakaṣāyamasminnevādhyāye ‘tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā''malakaṃ’ ityādinā paṭhiṣyati, anye tu āragvadhaśirīṣajambusarjāśvakarṇajaṃ pañcakaṣāyacūrṇaṃ kathayanti, tacca ṭīkāpañjikābhyāṃ nāṅgīkṛtam| sarjatvagityādi| kārpāsī vanakārpāsī| śaivalaṃ dūrvā, haṭhamityanye| mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, prasavāḥ pallavāḥ| kulīraḥ karkaṭaśṛṅgī, maṇḍūkī brāhmībhedaḥ| śaivalādikaṃ prasavaparyantaṃ kaṣāyadravyaṃ, kulīrādikaṃ ca kalkadravyam| pūjitaṃ ‘karṇasrāve karṇapūraṇam’ ityadhyāhāryam||42-45||
tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā''malakaṃ madhu | pūraṇaṃ cātra 4 pathyaṃ syātkapittharasayojitam ||46||
tindukānyabhayā rodhramityādi| samaṅgā añjalikārikā, ‘varāhakrāntā’ ityapare| idaṃ pañcakaṣāyacūrṇam||46||
rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam | pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam ||47|| priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ | mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā ||48|| pacettailaṃ tadāsrāvamavagṛhṇāti pūraṇāt |49|
rasamāmretyādi| āmrādipallavānāṃ rasaḥ svarasa eva ekaikaḥ samasto vā karṇapūraṇam, tairvipakvaṃ vā tilatailaṃ pūyasrāve pūraṇam| priyaṅgumadhukāmbaṣṭhetyādi| priyaṅgvādikalkaiḥ kapitthapallavarasena caturguṇena tilatailaṃ siddhaṃ karṇasrāvāpaham| ambaṣṭhā sāṅkuraḍā, śilā manaḥśilā, parṇī śālaparṇī||47-48||-
ghṛtaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam ||49|| tatpraśastaṃ cirotthe'pi sāsrāve pūtikarṇake | nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ ||50|| pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ |51|
idānīṃ pūtikarṇasya viśeṣacikitsāṃ yogadvayenāha- ghṛṣṭamityādi||49-50||-
kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayedvidhim ||51||
kṛmikarṇe vaiśeṣikamāha- kṛmikarṇakanāśārthamityādi| kṛmighno vidhiḥ krimipratiṣedhe 5 vakṣyamāṇaḥ||51||
vārtākudhūmaśca hitaḥ sārṣapasneha eva ca |52|
aparamapi viśeṣacikitsitamāha- vārtākudhūma ityādi| pariṇataśuṣkavārtākudhūmasya pānaṃ karṇadhūpanaṃ ca, sārṣapasnehena karṇapūraṇaṃ, tantrāntaroktatvāt|52|-
kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca ||52|| gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ śreṣṭhamucyate | chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam ||53||
kṛmikṛtadaurgandhyacikitsāmāha- kṛmighnamityādi| kṛmighnaṃ viḍaṅgasāracūrṇaṃ, tacca haritālacūrṇena yutaṃ gomūtreṇa pūraṇaṃ, guggulunā dhūpanam| chardanamityādi| kecicchardanādikaṃ kriyātritayaṃ trayāṇāmāsrāvādīnāṃ hitamāhuḥ; tanna, yataḥ kṛmikṛtadaurgandhyasānnidhyādvidehādiṣvasya 6 darśanād daurgandhya eva chardanāditritayaṃ hitam||52-53||
karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva pūraṇam | vidradhau cāpi kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitam ||54||
karṇakṣveḍe hitamityādi| karṇakṣveḍe yat sārṣapaṃ tailaṃ pūraṇe uktaṃ tadvidradhāvapi kurvīta; na kevalaṃ tadeva kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitamapi kurvītetyarthaḥ| vātaje āme savedane vidradhau tilatailena sekaḥ, kaphaje punaḥ sārṣapataileneti||54||
prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca | śodhayetkarṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā ||55||
karṇagūthacikitsāmāha- prakledyetyādi||55||
nāḍīsvedo'tha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam | vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati ||56||
karṇakaṇḍūcikitsāmāha- nāḍīsveda ityādi| vamanaṃ sasvedavamanaṃ, dhūmo'tra vairecanikaḥ||56||
atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet | tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret ||57||
karṇapratīnāhe cikitsāmāha- athetyādi| kriyāṃ snehasvedanasyādikāṃ, prāptāṃ yuktām||57||
karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryātpittavisarpavat |58|
karṇapāke cikitsāmāha- karṇapākasyetyādi| śītālepanapariṣekādīṃśca taccikitsitoktān kuryāt|58|-
karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā ||58|| śṛṅgeṇāpahareddhīmānathavā'pi śalākayā |59|
śārīradoṣabhavakarṇagūthapratyākarṣaṇacikitsāprasaṅgenāgantukīṭamalādīnāmākarṣaṇacikitsāmāha- karṇacchidra ityādi| śṛṅgeṇāpaharet ‘ācūṣya’ iti śeṣaḥ||58||-
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam ||59||
idānīṃ śālakyasiddhāntena caturvidhānāmarśasāṃ saptavidhānāmarbudānāṃ caturvidhānāṃ śophānāṃ kiṃ cikitsitamiti pṛṣṭhaḥ śālākyatantrasya nyūnatādoṣaṃ parijihīrṣurāha- śeṣāṇāmityādi| śeṣāṇāṃ caturvidhānāmarśasāṃ, saptavidhānām arbudānāṃ, caturvidhānāṃ śophānāṃ cetyarthaḥ| prāgiti arśaādicikitsite| īritaṃ pratidoṣaṃ pratyavasthaṃ sarvamuktamityarthaḥ||59||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekaviṃśo'dhyāyaḥ||21||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 asyāgre ‘koṣṇaṃ payonupānaṃ ca tailamapyādiśanti hi- pūrvaṃ śirobastikarma ca pūjitamityuktaṃ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake
  2. 2 ‘viśeṣastu’ iti pā.
  3. 3 ‘doṣadūṣyādibalaviśeṣaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘cātipathyaṃ syāt’ iti pā.
  5. 5 ‘karṇapratiṣedhe’ iti pā.
  6. 6 ‘videhādiṣvapyadarśanāt’ iti pā.