athāto nāsāgatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| gataśabda āśrayavacanaḥ, tena nāsāśritarogavijñānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo nāsāgatarogavijñānīyādhyāyaḥ||1-2||
apīnasaḥ pūtinasyaṃ 1 nāsāpākastathaiva ca | tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitameva ca ||3|| kṣavathurbhraṃśathurdīpto nāsānāhaḥ parisravaḥ | nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāśceritā gadāḥ ||4|| catvāryarśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca | pratiśyāyāśca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ | ekatriṃśanmitāste 2 tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ ||5||
nāsārogān nāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- apīnasa ityādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena videhoktasaṅkhyayā adhikatvaṃ mā bhūt| ‘apīnasaḥ pūtipākau pittāsṛk pūyaśoṇitam’ iti kecit paṭhanti||3-5||
ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate śuṣyati 3 cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena ||6|| taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam |7|
apīnasalakṣaṇamāha- ānahyata ityādi| ānahyate kaphena pittaśoṣitena ānahyata iva| vidhūpyate dhūmāyata iva, pittāt; praklidyate ārdrībhavati kaphāt; śuṣyati pittāt| gandharasān gandhān rasāṃścetyarthaḥ; anye tu gandhasya rasā gandharasāḥ, rasatergatyarthatvāt; yāthātathyena gandhaṃ jānātītyarthaḥ| vyavasyet jānīyāt| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cādarśanānna likhitaḥ||6||-
doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇastu ||7|| nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam |8|
pūtināsasya lakṣaṇamāha- doṣairityādi| raktamapi doṣatvena vivakṣitaṃ, tena doṣairiti bahuvacanam| vidagdhaiḥ mūrcchitaiḥ svarūpapracyutairvā| saṃvāsitaḥ pittaśleṣmaraktairātmavikṛtigandhena miśrīkṛtaḥ| nireti nirgacchati, pūtiḥ śaṭitagandho vāyuḥ||7||-
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ ||8|| taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvapi yatra dṛṣṭau |9|
nāsāpākasya lakṣaṇamāha- ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣi vraṇān| vikleda ārdrabhāvaḥ, kothaḥ pūtibhāvaḥ, etau yatra yasmin vikāre, dṛṣṭau darśanaṃ gatau||8||-
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam ||9||
raktapittalakṣaṇamanāgatāvekṣaṇena nirdiśannāha- caturvidhamityādi| caturvidhaṃ vātapittakaphasannipātātmakam| dviprabhavaṃ dvau prabhavau yakṛtplīhānau yasya taṃ tathā; anye tu snigdharūkṣoṣṇabhedena dvirutpattikāraṇaṃ manyante; apare tu dviprabhavamāmāśayapakvāśayaprabhavamāhuḥ| dvimārgam adharottaramārgadvayam||9||
doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistu | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||10||
pūyaraktaṃ doṣāgantunimittaṃ darśayannāha- doṣairityādi| vidagdhaiḥ pittaraktādhikyādviruddhāṃ pariṇatiṃ prāptaiḥ| lalāṭābhighāto'pi viruddhapākaṃ prāpto mantavyaḥ||10||
ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭe 4 yasyānilo nāsikayā nireti ||11|| kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ |12|
kṣavathurapi doṣajaścāgantujaśca, tatra pūrvaṃ doṣajameva nirdiśannāha- ghrāṇetyādi| ghrāṇāśrite marmaṇi śṛṅgāṭakākhye; ‘ghrāṇāśrite marmaṇi’ ityatra ‘ghrāṇāśrite śleṣmaṇi’ iti kecit paṭhanti||11||-
tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā ||12|| sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti |13|
āgantujaṃ kṣavathumāha- tīkṣṇopayogādityādi| atijighrataḥ āghrāyataḥ| bhāvān dravyāṇi| taruṇāsthimarma nāsāvaṃśāsthimarma śṛṅgāṭakasañjñam| udghāṭite ūrdhvaṃ cālite||12||-
prabhraśyate nāsikayaiva yaśca 5 sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu ||13|| prāk sañcito mūrdhani pittataptastaṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāharanti |14|
bhraṃśathorlakṣaṇamāha- prabhraśyata ityādi| prabhraśyate atyarthamadhaḥ patati nāsikayaiva, na mukhena||13||-
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ ||14|| nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti |15|
dīptalakṣaṇamāha- ghrāṇe bhṛśamityādi| viniḥsaret niryāti| vāyuḥ niśvāsaḥ| pradīpteva jvaliteva nāsā syāt||14||-
kaphāvṛto vāyurudānasañjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt ||15|| ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |16|
nāsāpratīnāhalakṣaṇamāha- kaphāvṛta ityādi| nāsā pratinahyate badhyata iva vāteneti nāsāpratīnāhaḥ||15||-
ajasramacchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇaṃ sravatīha nāsā ||16|| rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ nāsāparisrāvamiti vyavasyet |17|
nāsāparisrāvamāha- ajasramacchamityādi| ajasram anavaratam| avivarṇam aviśiṣṭavarṇam| atra roge srāvaḥ śṛṅgāṭakākhyasrotasi pravilāyitāt kaphāt| vyavasyet jānīyāt||16||-
ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca ||17|| samucchvasityūrdhvamadhaśca kṛcchrādyastasya nāsāpariśoṣa uktaḥ |18|
nāsāśoṣalakṣaṇamāha- ghrāṇāśrite ityādi| gāḍham atiśayena||17||-
doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śophān ||18|| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu |19|
idānīmuktānāmarśaādīnāṃ sāmānyena lakṣaṇamāha- doṣairityādi| pṛthagdoṣaiḥ trīṇyarśāṃsi, sannipātenaikaṃ, evaṃ catvāryarśāṃsi| tathaiva śophāniti śophā api catvāra ityarthaḥ| śālākyasiddhāntamavekṣyeti ‘vātena pittena kaphena cāpi’ ityādinā nidānasthāne ṣaḍarbudāni nirdiṣṭāni, saptamaṃ sarvātmakaṃ śālākyatantre||18||-
rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt ||19||
pratiśyāyasyānāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- roga ityādi||19||
(nāsāsrotogatā rogāstriṃśadekaśca kīrtitāḥ |20|
nanu, sarvāṅgagatānāṃ kuṣṭhādīnāmapyatra nāsāyāṃ sambhavo'stīti nāsārogāṇaṃ saṅkhyātirekamāśaṅkyāha- nāsāsrotogatā rogā ityādi| nāsāsrotasi gatā eva ye rogāsta eva mayaikatriṃśaduktāḥ, na punaratra nāsāyāṃ ye bhavanti|20|-
srotaḥpathe yadvipulaṃ kośavaccārbudaṃ bhavet 6 ) ||20||
nāsāgataśophān nāsārbudalakṣaṇena pṛthakkurvannāha- srota ityādi| kośaḥ antaḥpūraṇavastu, yādṛśamasyāntaḥpūraṇavastu tādṛśamantaḥpūraṇakaraṃ vastu śothasya nāstītyarthaḥ||20||
śophāstu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ | nidāne'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet ||21||
śophāḥ punaḥ kīdṛśā ityāha- śophā ityādi| śopho vijñānaṃ yeṣāṃ te śophavijñānāḥ; athavā prāguktaśophānāmiva vijñānaṃ yeṣāmiti| nidāne'rśāṃsītyādi| eṣa pāṭho dviruktibhayānnibandhakārairna paṭhitaḥ||21||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogavijñānīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||