23. nāsāgatarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto nāsāgatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca jantoḥ snehasvedau chardanaṃ sraṃsanaṃ ca | yuktaṃ bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca kāle ||3||
apīnasapūtinasyayościkitsāmāha- pūrvoddiṣṭe ityādi| pūrvoddiṣṭe apīnase ityarthaḥ| chardanaṃ vamanaṃ, sraṃsanaṃ virekaḥ| kṛtaśuddherantaḥsaṃsargaṃ niyamayannāha- yuktamityādi| toyasya pānaṃ niyamayannāha- uṣṇaṃ toyamityādi| kāle dhūmapānakāle||3||
hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ śivāṭī lākṣā bījaṃ saurabhaṃ kaṭphalaṃ ca | ugrā kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe karañjam ||4||
tayorevāvapīḍamuddiśannāha- hiṅgu vyoṣamityādi| vyoṣaṃ trikaṭukam| śivāṭī śvetapunarnavā, śephāliketyanye| ugrā vacā, tīkṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ| avapīḍya dīyata ityāvapīḍaḥ| kecidamumeva pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cādarśanānna likhitaḥ||4||
etairdravyaiḥ sārṣapaṃ mūtrayuktaṃ tailaṃ dhīmānnasyahetoḥ paceta |5|
apīnasapūtinasyayoretairevāvapīḍanadravyairnasyārthaṃ tailasādhanamāha- etairdravyairityādi| kecit ‘asmin taile yuktitaḥ sampaceta mañjiṣṭhāṃ vai srotasi mrakṣaṇārthaṃ, iti paṭhanti, sa cācāryairanārṣīkṛtaḥ|5|-
nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhmamābhyantaraṃ ca ||5|| hṛtvā raktaṃ kṣīravṛkṣatvacaśca sājyāḥ sekā yojanīyāśca lepāḥ |6|
nāsāpāke bheṣajamāha- nāsāpāke ityādi| bāhmaṃ lepābhyaṅgapariṣekādi, ābhyantaraṃ punarāhārasnehapānavirecanādi| sājyāḥ saghṛtāḥ||5||-
vakṣyāmyūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ... |6|
raktapittasyānāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthaṃ cikitsitamāha- vakṣyāmyūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ raktapittapratiṣedhe| upaśāntiṃ cikitsitaṃ ‘nāsāpravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā’ ityādikam|6|-
... nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā ||6||
pūyaraktasya vidhānamāha- nāḍīvadityādi| pūyarakte nāḍīvat nāḍītulyā cikitsā, yā visarpanāḍīstanarogacikitsite vyākhyātā||6||
vānte samyak cāvapīḍaṃ vadanti tīkṣṇaṃ ghūmaṃ śodhanaṃ cātra nasyam |7|
pūyarakte sāmānyāṃ cikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha- vānte ityādi| atra pūyarakte; anye tu ‘atreti nāsāpāke’ iti vyākhyānayanti| kecit ‘vānte samyak’ ityādikaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca yojayanti|7|-
kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca ||7|| kuryāt svedān mūrdhni vātāmayaghnān snigdhān dhūmān yadyadanyadvitaṃ ca |8|
kṣavathau bhraṃśathau ca cikitsāmāha- kṣepyamityādi| nasyamiti pradhamanamityarthaḥ, pañcavidhatvānnasyasya| mūrdhavairecanīyaiḥ śirovirecanadravyaiḥ| pradhamanena kṣīṇe kaphe vāte ca vṛddhe sati anilaghnān snigdhānityarthaḥ| anyaditi śirobastimastiṣkādikam||7||-
dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ ca ||8||
dīptarogasya cikitsāmāha- dīpte ityādi| saṃvidhānaṃ karmetyarthaḥ, sarvaṃ bāhmābhyantaram||8||
nāsānāhe snehapānaṃ pradhānaṃ snigdhā dhūmā mūrdhabastiśca nityam | balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yadyat ||9||
nāsānāhacikitsāmāha- nāsānāhe snehapānamityādi| snehapānam uttarabhaktakam| mūrdhabastiśceti cakārāt sālvaṇopanāhādayo gṛhyante| sarvathaiveti pānābhyaṅgānuvāsanaśirobastimastiṣkādibhiḥ sarvaireva prakāraiḥ| anyat aṇutailādikam||9||
nāsāsrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ yo'vapīḍaśca tīkṣṇaḥ | tīkṣṇaṃ dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vā''jaṃ yuktamatrādiśanti ||10||
nāsāsrāvacikitsāmāha- nāsasrāve ityādi| uktaṃ cūrṇaṃ śirovirecanadravyakṛtam| tīkṣṇo'vapīḍo ‘hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ’ ityādinā ihaivādhyāye proktaḥ| agnikaḥ citrakaḥ, ajamodāmanye| ājaṃ māṃsaṃ ‘bhojane’ iti śeṣaḥ||10||
nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasyam | sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehaḥ svedaḥ snaihikaścāpi dhūmaḥ ||11||
nāsāśoṣe cikitsāmāha- nāsāśoṣe kṣīrasarpirityādi| kṣīrasarpiḥ ādita uktam| pradhānaṃ śreṣṭham| nasye nasyaviṣaye| aṇukalpena aṇutailavidhānena vātavyādhyuktena| sarpiḥpānam antarbhaktakam| jāṅgalaiḥ eṇādimāṃsaiḥ, snehaḥ sveda ityarthaḥ| snaihiko dhūmo madhūcchiṣṭādibhiḥ||11||
śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyaccheduktaṃ teṣāṃ yadyathā saṃvidhānam ||12||
arśaḥprabhṛtīnāṃ cikitsāmāha- śeṣānityādi| śeṣān rogānarśaḥśophādīn, sanniyacchet cikitset| uktaṃ saṃvidhānaṃ sve sve cikitsite||12||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogapratiṣedho nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||