athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| pratiṣedhaḥ cikitsitam||1-2||
nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ | sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam ||3||
tacca cikitsitamalakṣitānāṃ vyādhīnāṃ na sambhavati, ataḥ pratiśyāyalakṣaṇārthaṃ pūrvaṃ sadyojanakameva nidānaṃ nirdiśannāha- nārīprasaṅga ityādi| nārīprasaṅgo nārīṣvatiśayena pravṛttiḥ| śiraḥ abhitapyate yena sa śirobhitāpaḥ| (śirobhitāpo 1 dhūmādiḥ, rajodhūmacayāśca nāsāpraviṣṭā hetavaḥ)| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti; tanna, yataḥ sarvanibandhakārairaṅgīkṛto'yaṃ pāṭhaḥ||3||
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||4||
sadyojanakaṃ nidānamabhidhāya cayādikrameṇa| kālāntarajanakamapi nidānamāha- cayamityādi| cayaṃ gatāḥ arthāt sve sve sthāne sañcayaṃ prāptāḥ| mūrdhanīti mūrdhani pratiśyāyakarā bhavantīti yojanīyam| yadi sve sve sthāne citāstat kathaṃ mūrdhani pratiśyāyakarā ityāha- prakopyamāṇā ityādi| vividhaiḥ prakopaṇaiḥ balavadvigrahādibhiḥ krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca| anye tu mūrdhani sañcayaṃ prāptā doṣā iti vyākhyānayanti| nanu svasthānavṛddhiḥ sañcayaḥ, vātapittakapharaktānāṃ śirasi sthānaṃ nāsti, tatkathaṃ mūrdhani vātādīnāṃ sañcayaḥ? satyaṃ, ‘yo vāyurvaktrasañcārī’ ityādinā vāyoḥ śirasi sthānamuktaṃ, pittasya tvagdṛṣṭiśceti śirasi sthānadvayaṃ, śleṣmaṇaḥ sthānaṃ śirasi prasiddhameva, sirāṇāṃ sarvagatvādraktasyāpi 2 śirasi sthānaṃ, tasmāt śirasi sañcayaṃ gatā iti yuktam||4||
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā | upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||5||
pratiśyāyasya pūrvarūpamāha- śirogurutvamityādi| kṣavathoḥ pravartanaṃ chikkāyāḥ pravṛttiḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| parihṛṣṭaromatā ucchūnaromatā, uddharṣitaromāñca iti yāvat| pṛthagvidhā upadravā jvarārocakādayaḥ| puraḥsarā agragāminaḥ, pūrvarūpāṇītyarthaḥ||5||
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā ||6|| svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye'nilātmake |7|
vātajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- ānaddhā pihitetyādi| ānaddhā ādhmātā pūriteva| pihitā rajaḥśūkapūrṇeva||6||-
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||7|| kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhavattṛṣṇāni(bhi)pīḍitaḥ | sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ ||8||
pittapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- uṣṇa ityādi| sapītaka īṣatpīta ityarthaḥ| sadhūmamiti sadhūmamiva vahniṃ nāsayā vamatītyarthaḥ| sahasā akasmāt||7-8||
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ ||9|| śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca |10|
kaphakṛtapratiśyāyaliṅgamāha- kapha ityādi| kaphakṛte pratiśyāye kaphaḥ sravediti sambandhanīyam||9||-
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate ||10|| sampakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje ||11||
sānnipātikasya liṅgaṃ nirdiśannāha- bhūtvetyādi| akasmāt kāraṇaṃ vinā| sarvaje pratiśyāye sarveṣāṃ vātādijānāṃ pratiśyāyānāṃ pīnasānāṃ liṅgāni bhavantīti yojyam| sānnipātikapratiśyāyo'sādhyaḥ, videhoktatvāt||10-11||
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate | tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ ||12|| durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca | mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ 3||13|| kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam |14|
raktajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- raktaje ityādi| uroghātastantrāntaroktalakṣaṇaḥ tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ| tadeva tantrāntaroktalakṣaṇaṃ darśayati,- “uraḥkṣataṃ guru stabdhaṃ pūtipūrṇakapho rasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ”- iti| mūrcchanti patanti| atra raktajapratiśyāye| kṛmayaḥ sūkṣmāḥ| kṛmimūrdhavikāreṇetyādi| kṛmijasya śirorogasya yallakṣaṇaṃ tena samānamasya lakṣaṇamityarthaḥ| kecit ‘mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ’ iti pāṭhaṃ raktajapratiśyāyalakṣaṇabhinnaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atreti eṣu sarveṣveva pratiśyāyeṣu||12-13||-
praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati ||14|| muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā | niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca ||15|| evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam |16|
idānīmekadoṣaje'pi pratiśyāye durupacārato doṣāntaraprakopādduṣṭiṃ gatasya liṅgamāha- praklidyatītyādi||14-15||-
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ ||16|| kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ | bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||17||
idānīṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānāmupekṣayā mithyāhārācāriṇo narasya kālāntareṇa rogāntarārambhakatvaṃ nirdiśannāha- sarva ityādi| sarve eva pratiśyāyāḥ kālena rogajananā bhavanti, tathā ta eva pratiśyāyāḥ krameṇa duṣṭapīnasā jāyante| ke te rogā ityāha- bādhiryamityādi| vṛddhāḥ pratiśyāyā bādhiryādīn kurvantīti piṇḍārthaḥ| pratiśyāyānāṃ pakvatā ‘pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ’ ityādinā jñeyā; etadviparyayeṇa cāmatā| kecidvṛddhasuśrutoktam,- “arucirvirasaṃ vaktraṃ nāsāsrāvo rujā'ratiḥ| śirogurutvaṃ kṣavathurjvaraścāmasya lakṣaṇam|| tanutvamāmaliṅgānāṃ śironāsāsyalāghavam| ghanapītakaphatvaṃ ca pakvapīnasalakṣaṇam”- iti pratiśyāyānāmāmapakvalakṣaṇaṃ paṭhanti||16-17||
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ | svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca ||18||
idānīṃ pratiśyāyānāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- navaṃ pratiśyāyamityādi| apāsya parityajya| sarveṣāṃ pratiśyāyānāṃ vātātmakatvāt sarveṣāmeva sarpiḥpānam| kālopapannaiḥ āvasthikakālayogyaiḥ| avapīḍanaiḥ nasyabhedaiḥ| kecidatra, ‘pīnasānāṃ ca sarveṣāṃ heturyasmāt samīraṇaḥ| kaphapittādhike'pyasmāt mārutaṃ samupakramet|| tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredādita eva dhīmān| ghṛtaiḥ sahiṅgvamlakaṭūṣṇasiddhaiḥ svedairvicitrairvamanaiśca tīkṣṇaiḥ|| kaṭutrikaṃ citrakatintiḍīkaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasañjñam| vicūrṇitaṃ jīrakacūrṇayuktamelācchadatvaksurabhīkṛtaṃ ca|| miśraṃ purāṇena guḍena dadyāttat pīnasānāṃ paripācanārtham| pakvaṃ guḍaṃ cāpi kaṭutrikeṇa ghṛtapragāḍhaṃ pralihet sukhoṣṇam| sarpirguḍābhyāṃ kaṭukaiśca pakvān khādecca śaktūnapi nātiśītān| guḍādhikaṃ cārdrakamādiśanti yuktoṣitaṃ 4 tat paripācanārtham| śirovirekaṃ vamanaṃ ca kecidāme na dātavyamiti bruvanti”- iti paṭhanti| sa ca pāṭho jejjaṭācāryeṇa nāṅgīkṛtaḥ||18||
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam | niṣevyamāṇaṃ payasā''rdrakaṃ vā sampācayedikṣuvikārayogaiḥ ||19||
navapratiśyāyasya pākārthaṃ cikitsāmāha- apacyamānasyetyādi| ahimam uṣṇaṃ, bhojyaṃ bhojanam| aparamapi pākārthaṃ yogamāha- niṣevyamāṇamityādi| ārdrakaṃ payasā pāyayem ikṣuvikārayogairvā| ikṣuvikārā guḍādayaḥ| kecit ‘niṣevyamāṇaṃ payasā''rdrakaṃ vā sampācayet tat kaṭukopayogaiḥ’- iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dugdhena sahārdrakarasaḥ peyaḥ, anye tu dugdhena saha nāgaracūrṇaṃ peyamiti manyante; kaṭukopayogaiḥ kaṭudravyopayogaiḥ| asyāgre kecit ‘grāmyāṇi māṃsāni dadhīni madyaṃ māṣān kulatthān lavaṇaṃ kaṭūni| amlaṃ tathā cāmakamūlakaṃ ca tathā dhanatvaṃ 5 taruṇaḥ prayāti’- iti paṭhanti; sa ca na paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ parihṛtatvāt||19||
pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam | virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca ||20||
pakvapratiśyāyasya nibarhaṇamāha- pakvamityādi||20||
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ | tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ 6 vijayā ca sevyā ||21||
pakvapratiśyāye sevyamāha- nivātetyādi| āsanam upaveśanaṃ, ceṣṭanaṃ krīḍanam| mūrdhno mastakasya| vāso vastram| vijayā harītakī||21||
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān | śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ ||22||
sevyamuddiśya parihāryamāha- śītetyādi||22||
chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam | vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat ||23||
idānīṃ sopadravasya pakvapratiśyāyasyāvasthikaṃ cikitsāsūtramāha- chardītyādi| aratiḥ na kvacidavasthitiścetasaḥ||23||
bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham | upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ | jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca ||24||
pakvapratiśyāye vamanāvasthāṃ nirdiśannāha- bahudravairityādi| vātakaphopasṛṣṭaṃ pīnasinaṃ bahudravairvāmayediti piṇḍārthaḥ| vayaḥsthaṃ taruṇam| vānte sati kiṃ kuryādityāha- upadravānityādi| yathopadeśaṃ yathākathitam| vakṣyamāṇacikitsāyāḥ kālamuddiśannāha- mṛdutāmityādi| mṛdutāṃ gateṣu alpībhūteṣu, prāglakṣaṇeṣu āmapratiśyāyalakṣaṇeṣu, uktaṃ vakṣyamāṇaṃ ‘vātike tu pratiśyāye pibet’ ityādikaṃ vidhānamityarthaḥ| kecit ‘viditvā mṛdutāṃ tu teṣāṃ prāglakṣaṇānāṃ vidhimādiśecca’ iti paṭhanti||24||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam | pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca ||25|| nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam |26|
vātikapratiśyāyasya cikitsāmāha- vātika ityādi| yathākramaṃ snehapānakrameṇetyarthaḥ| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ| kṛtsnaṃ samastam| arditeritaṃ arditacikitsitoktam||25||-
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||26|| pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān | śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ ||27|| drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā | yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi ||28||
pittaraktakṛtayoḥ pratiśyāyościkitsāmāha- pittaraktotthayorityādi| madhurakaiḥ kākolyādibhiḥ| kecit ‘pittaraktotthayostiktaiḥ kaṣāyamadhurairghṛtam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tiktāni paṭolādīni| pariṣekānityādi| pradehāḥ pralepāḥ| śrīriti śrīveṣṭakaḥ navanītadhūpaḥ, ‘guggulī’ iti loke, sarjaraso rālā, pattaṅgaṃ raktacandanaṃ; madhulikā guḍūcī, markaṭatṛṇamapare, gojī gojihvikā, śrīparṇī kāśmīrī| kavalā gaṇḍūṣabhedāḥ| atreti pittaraktotthayoḥ pratiśyāyayorityarthaḥ| madhuraiḥ drākṣāragvadhamadhuśarkarādibhiḥ||26-28||
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca | śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet ||29|| tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam |30|
pittaraktakṛtayoḥ pratiśyāyayornasyārthaṃ tailamāha- dhavetyādi| dhavatvagādikalkaistailacaturthāṃśairdaśaguṇe kṣīre tailaṃ pacanīyam| śyāmā trivṛt, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| kālopapannaṃ nirāmatākālayogyam| anayoḥ pittaraktotthayoḥ pratiśyāyayoḥ||29||-
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā ||30|| yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret | ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam ||31|| śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ 7 varṣābhūṃ cātra saṃharet | tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet ||32|| saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ | vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi ||33||
kaphajapratiśyāyacikitsāmāha- kaphaje ityādi| tilamāṣavipakvayā yavāgvā kṛsarayā vāmanīyadravyasiddhayā vāmayet| vāntaśca kaphaghnaṃ kramamannasaṃsarjanākhyamācaret| ubhe ityādi| dvibalādibhiḥ kalkīkṛtaistailaṃ siddhaṃ nasye hitam| trikaṇṭakogokṣurakaḥ| śvetā śvetasyandaḥ| sadābhadrā kāśmarī| saraletyādi| saralā trivṛt, kiṇihī kaṭabhī, dāru devadāru, nikumbhā dantī||30-33||
sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca | bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam ||34|| rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi | tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān ||35||
sānnipātikapratiśyāyacikitsāmāha- sarpiṃṣītyādi| sarpīṣi ghṛtāni| kaṭutiktāni kaṭutiktadravyasiddhānītyarthaḥ| kaṭūni ceti cakāreṇa pratyekavātādiyuktā kriyā'pyanuktā samuccīyate| rasāñjane ityādi| atreti sānnipātikapratiśyāye ityarthaḥ||34-35||
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā | sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau ||36|| tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca | etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale samprayojayet ||37|| hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam |38|
mustetyādi| tejovatī kākamardanikā, agnikaḥ ajamodā| mustādibhiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ sānnipātike pratiśyāye hitaḥ; sarveṣu pratiśyāyeṣu hita ityanye||36-37||-
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ ||38|| puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi | hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ ||39|| sarvagandhasitānantāmadhukaṃ 8 candanaṃ tathā | āvāpya vipayedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam ||40|| nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati | yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ ||41||
kṣīramityādi| kṣīraṃ jāṅgalamāṃsādibhyo'ṣṭaguṇaṃ, ardhajale kṣīrādardhaṃ jalaṃ, jāṅgalaiḥ mṛgapakṣibhiḥ eṇādibhirlāvādibhiśca, jalajaiḥ puṣpaiḥ nīlotpalādibhiḥ, vātaghnaiḥ vidārīgandhādibhiḥ, ghṛtamutpādya ‘taddugdhaṃ mathitvā’ iti vākyaśeṣaḥ| sarvagandhā elādiparipaṭhitāḥ| sitā śarkarā, anantā utpalasārivā, candanaṃ raktacandanaṃ, āvāpya prakṣipya| tadghṛtaṃ kṣīramathanādyadutpannaṃ ghṛtaṃ, pratiśyāyān sarvān apohati sphoṭayati| doṣaśamanaiḥ vātapittaśleṣmaharadravyagaṇaiḥ| yathāsvaṃ yathātmīyam| idameva tailaṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānām||38-41||
samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet | yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||42||
raktapratiśyāye kṛmisambhavo darśitaḥ, atasteṣāmeva kṛmīṇāṃ yāpanārthaṃ cikitsāmāha- samūtretyādi| kṛmighnā yāḥ kriyā uddiṣṭāstā gomūtrapittayuktā yāpanārthaṃ kartavyāḥ; tathā kṛmighnāni bheṣajāni surasādīni ca kartavyāni| buddhimān ūhāpohavān vaidyaḥ| ye tu sarveṣāmeva pratiśyāyānāṃ kṛmisambhavatvaṃ manyante te'muṃ ślokamīdṛśaṃ vyākhyānayanti- pratyekaṃ vātādipratiśyāye yāḥ kriyā uddiṣṭāstā eva gomūtrapittayuktā yathāsvaṃ kṛmiṣu yojayet||42||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturviṃśodhyāyaḥ||24||