25. śirorogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śirorogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| śiro rujati martyānāṃ vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā ||3|| sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ | ekādaśaprakārasya 1 lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||4||
tāneva śirorogān saṅkhyayā āha- śiro rujatītyādi| tribhiriti pṛthagarthadyotanārtham| ‘śiro rujati martyānām’ ityatra kecit ‘śirorogā manuṣyāṇām’ iti paṭhanti| rogaśabdo yadyapi sāmānyavyādhivācakastathā'pi ye pīḍākarā vyādhayaste'tra gṛhyante, tena khālityādīnāmatrānupādānamiti vyākhyānayanti| ekādaśaprakārasyetyādi| ekādaśaivātra śirorogāḥ| anyatovātaśabdena anantavātasya sarvagatanayanarogavijñānīye proktatvāt| brahmadevastu videhādiṣu anantavātasya pṛthak pāṭhāt pṛthagevātra paṭhanīyaḥ, tena caikādaśa śirorogā iti brūte| atra kecidvidehadarśanāt sūryāvartakaviparyayamapi paṭhanti| tathā ca tadvacaḥ- “tatra vātānugaṃ pittaṃ citaṃ śirasi tiṣṭhati| madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam|| karoti paittikīṃ ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye| astaṃ gate prabhāhīne sūrye vāyurvivardhate|| pittaṃ śāntimavāpnoti tataḥ śāmyati vedanā| eṣa pittānilakṛtaḥ sūryāvartaviparyayaḥ”- iti| kecitsuśrutādhyāyino'nena pāṭhena sūryāvartakaviparyayaṃ paṭhanti,- “vātapittāt purojātā rujā'paityaparāhṇataḥ| sūryāvartaḥ sa tu prokto viparīte viparyayaḥ”- iti| asau sūryāvartaviparyayaścāturthikaviparyayavadasūtrito'pi gṛhyate| atra kecit “āluñcayate kampati cāpi mūrdhā sarpanti madhye ca pipīlikā vā| skandhaḥ śiraścāpyavaghūrṇate ca mūrcchā pralāpaśca tathaiva nidrā|| sañjñāpraṇāśaṃ janayedvinidrāṃ prātastataḥ paśyati cāticitram| gṛhṇāti manye hṛdayaṃ ca rūpaiḥ sarvairamībhiḥ samabhidrutastu|| tisro hi rātrīrna sa jātu jīvettaṃ śīrṣakaṃ sampravadanti rogam”- iti paṭhanti| sa ca nibandhakārairnāṅgīkṛtaḥ||1-4||
yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa samīraṇena ||5||
idānīṃ vātikaśirorogalakṣaṇamāha- yasyetyādi| animittam īṣatkāraṇam| tīvravacanāt pitte madhyāḥ rujo, madhyaḥ kaphe iti budhyate| viśeṣa upaśamaḥ| śirobhitāpaḥ śirorogaḥ||5||
yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva dahyeta 2 dhūpyeta śirokṣināsam | śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||6||
paittikaśirorogalakṣaṇamāha- yasyetyādi||6||
śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||7||
kaphajaśirorogalakṣaṇamāha- śirogalamityādi| upadigdham upaliptaṃ, guru bhārikaṃ, pratiṣṭabdham apracalitarūpamiva, himaṃ śītapūrṇamiva| śirobhitāpaḥ śirorogaḥ| atrānukto'pi viparyaya sevayopaśamo gṛhyate| ‘śirogalaṃ’ ityatra ‘śirobhavaṃ’ iti kecit paṭhanti||7||
śirobhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti 3|8|
sānnipātikaśirorogalakṣaṇamāha- śirobhitāpe ityādi|8|-
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca ||8||
raktajaśirorogalakṣaṇamāha- raktātmaka ityādi| pittajaśirorogadraktaje sparśāsahatvamadhikam||8||
vasābalāsakṣatasambhavānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram ||9|| saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti |10|
kṣayajaśirorogasya liṅgamāha- vasetyādi| vasāśabda upalakṣaṇārthaḥ; tena dehasnehamastiṣkamedomajjāśukrāṇi gṛhyante| ‘vasābalāsakṣatasambhavānāṃ’ ityatra kecit ‘asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ’ iti paṭhanti; tannecchati gayī||9||-
nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva 4 cāntaḥ ||10|| ghrāṇācca gacchetsalilaṃ saraktaṃ śirobhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ |11|
kṛmikṛtaśirorogalakṣaṇamāha- nistudyate ityādi| nistudyate śūlyate vyathyata ityarthaḥ| sphuṭatīva śīryata iva||10||-
sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham ||11|| vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca | śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca ||12|| taṃ bhāskarāvartamudāharanti sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāram |13|
suryāvartamāha- sūryodayamityādi| sūryāpavṛttau sūryāstasamaye| kasmātpravṛttinivṛttī bhavata iti pratipādayan nimirāha,- “svabhāvaśītā tamaso'bhimūlā rātristayodbhūtakaphena mārge| ruddhe marutkopamiyāt prabhāte rujaṃ karotyatra śirobhitāpe|| madhyāhnasūryātapatāpayogāt kaphe vilīne maruti prapanne| svamārgamāyāti tadā dinānte praśāntimāvarta ihārkapūrve” iti| sūryātapavilīnamastuluṅgakāraṇotpannasūryāvarta iti dṛḍhabalācāryaḥ| ‘uṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca’ iti pāṭhātsūryāvartaviparyayaḥ kathito boddhavyaḥ| kecidatra ‘āvartasañjñaḥ sa ca sūryapūrvovyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām’ iti paṭhanti||11-12||-
doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām ||13|| kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu | gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān ||14|| anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram |15|
anantavātamāha- doṣāstu duṣṭāstraya ityādi| sātyakiprabhṛtibhistu śiraḥkamparogo'sādhyaḥ paṭhitaḥ; asmiṃstu śāstre sānnipātikaśirorogo'nantavāta evāntarbhavati||13-14||-
yasyottamāṅgārdhamatīva jantoḥ sambhedatodabhramaśūlajuṣṭam ||15|| pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttasyārdhabhedaṃ tritayādvyavasyet |16|
ardhāvabhedamāha- yasyottametyādi| ‘tasyārdhabhedaṃ pavanāt sapittāt’ iti kecit ‘tritayādvyavasyet’ ityatra ‘dvitayāt’ iti vā pāṭhaḥ||15||-
śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ ||16|| rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni viśeṣataścāpi hi śaṅkhayostu | sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ ||17|| vyādhiṃ vadantyudgatamṛtyukalpaṃ bhiṣaksahasrairapi durnivāram ||18||
śaṅkhakalakṣaṇamāha- śaṅkhāśrita ityādi| kṛtānuyātraḥ kṛtānugamaḥ| udgatamṛtyukalpaḥ upastitamṛtyusamaḥ| eṣa vyādhistu tryahānmārayati, tryahādanantaraṃ kuśalenopakrāntaḥ sidhyati||16-18||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogavijñānīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘sūryovartāvabhedābhyāṃ śaṅkhakena tathaiva ca| daśaprakārasyāpyasya’ iti pā.| ḍalhaṇavyākhyānamapyetatpāṭhāntarānusāreṇaiva jñayam
  2. 2 ‘bhavecchiro dhūmavatī ca nāsā’ iti pā.
  3. 3 ‘muhurbhavanti’ iti pā.
  4. 4 ‘sphuratīva cantaḥ’ iti pā.