athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge'nilātmake | payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā ||3||
vātavyādhividhiriti samasto vātavyādhividhirbāhya ābhyantaro'pi kartavyaḥ; tatra bāhyaḥ snehasvedābhyaṅgapariṣekopanāhaśirobastinasyādiḥ, ābhyantarastu snehapānānuvāsananirūhādiḥ| payonupānamiti vātasya pittānubandhasya ghṛtaṃ, kaphānubandhasya tailam| yadyapi vātavyādhicikitsitātideśenaiva ghṛtatailayoḥ pānaṃ prāptaṃ, tathā'pi niyamārthametadvacanaṃ; athavā payonupānaprāptyarthaṃ; athavā snehādiprayogaparisamāptau prāyogikametadvidhānam||1-3||
mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān | kaṭūṣṇāṃśca 1 sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet ||4|| pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā'pi mānavaḥ |5|
mudgānityādi| mudgānāṃ vātakaratve'pi māṣāṇāṃ śleṣmakaratve'pi vyādhipratyanīkatvādyogaśakteracintyatvāccopayogaḥ| kaṭūṣṇāniti kaṭūṣṇadravyasaṃskṛtān, sasarpiṣkān saghṛtān| tailaṃ tilatailam| tatkalkaṃ mudgādikalkaṃ; anye tilakalkamāhuḥ, tannecchati gayī jejjaṭaśca||4||-
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret ||5|| tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ | svinnairvā 2 matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ ||6|| candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ | snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam ||7|| varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet | kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet ||8|| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ | tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram ||9|| dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak |10|
ābhyantaravidhiṃ pratipādya bāhyavidhimāha- vātaghnasiddhairityādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| seko dhārāsekaḥ| tatsiddhaiḥ pāyasaiḥ vātaharadravyasiddhagokṣīrapāyasairityarthaḥ| lepayet upanāhayet| svinnairvā 3 matsyapiśitairiti matsyamāṃsaiḥ svinnairvā 4 śirasyupanāhaḥ| kṛśarairveti tilataṇḍulamāṣakṛtayavāgvopanāhaḥ; kṛśaraśabdo'kārānto'pyasti| candanādibhirvā ślakṣṇapiṣṭairupanāhaḥ| snigdhasyetyādi| snigdhasya kulīrarasacaturguṇe sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāditi piṇḍārthaḥ| varuṇādāvityādi| kṣuṇṇe jarjarīkṛte| tasmin vipakve kṣīre tviti varuṇādigaṇasiddhe kṣīre caturguṇe sādhitaṃ kākolyādiprativāpaṃ yat sarpistaccharkarāprakṣepaṃ peyamiti tātparyārthaḥ| anye tu ‘tasmin vipakvaṃ kṣīre ca’ iti paṭhanti; tasmin varuṇādikvāthe kṣīre ca sādhitaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ pibediti ca vyākhyānayanti| dhūmaṃ cāsyetyādi| yathākālaṃ yathāvasthaṃ madhūcchiṣṭaprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ kṛto dhūmaḥ snaihikaḥ||5-9||-
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||10|| vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā |11|
pānābhyañjanetyādi| traivṛtam apatānakacikitsitoktaṃ, balātailaṃ mūḍhagarbhacikitsitoktam||10||-
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ ||11||
bhojayedityādi| rasaiḥ māṃsarasaiḥ| susaṃskṛtaiḥ vātaharadravyasādhitaiḥ||11||
pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet | śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ ||12|| kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ |13|
idānīṃ pittajaraktajayostulyacikitsitatvāt saṅkṣepārthamubhayorekaṃ cikitsitamāha- pittaraktetyādi| śirolepaiḥ madhurakādidravyakṛtaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ kṣīrekṣurasādikṛtaiḥ| tānyeva pariṣekadravyāṇyāha- kṣīrakṣvityādi| sitājalaṃ śarkarodakam||12||-
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ ||13|| vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ 5| śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ ||14|| madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca |15|
śirolepadravyāṇyāha- naletyādi| nalaḥ śuṣiraparvā svanāmakhyātaḥ, vañjulo vetasaḥ kahlāraṃ raktotpalaṃ, candanaṃ raktacandanam, utpalaṃ nīlotpalaṃ, śaivalaṃ dūrvā, ambhoruhaṃ padmam| vaisarpaiśca tathāvidhairiti visarpacikitsitoktaiḥ pralepaiḥ (ci. 17); tāni tu uśīralāmajjakacandanasrotojamuktāmaṇigairikāṇi| tathāvidhairiti vacanādraktapittavisarpapralepaprakārairna tu kaphavātavisarpalepadravyaprakārairityarthaḥ| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ| nasyamatra madhuradravyasaṃskṛtena snehena kṛtam| pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayedityatrāpi sambandhanīyam||13-14||-
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ ||15|| kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā |16|
idānīṃ raktaje pittaje ca śiroroge vamanaṃ vihāya karmacatuṣṭayaṃ nirdiśannāha- āsthāpanairityādi| āsthāpanādibhiḥ pittaraktasamutthitau śirorogau nivārayediti sambandhaḥ| pathyaśabda āsthāpanādibhistribhiḥ sambandhanīyaḥ| pathyaiḥ hitaiḥ| tena vakṣyamāṇotpalādinā''sthāpanaṃ virecanaṃ ca madhuradravyakṛtaṃ, snehabastayastu madhurakandakṣīraghṛtādikṛtāḥ| kṣīrasarpiratra mathyamānakṣīrotpannanavanītajātam||15||-
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam ||16|| bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam | madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram ||17||
āsthāpanopayogidravyāṇyāha- utpaletyādi| sarpiṣā cānuvāsanamityuktaṃ tadeva nirdiśannāha- madhurairityādi| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ, pakvamiti śeṣaḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīramathanādutthitaṃ, snehane snehabastau, saśarkaraṃ sitaśarkarācūrṇaprakṣepam| anye tu ‘madhuraiḥ kṣīrasarpistu pakvaṃ pāne saśarkaram’ iti paṭhanti, tannecchati gayī||16-17||
pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam |18|
idānīṃ saṅkṣepārthamatideśenāparamapi cikitsitamāha- pittaraktaghnamityādi| anyadapi pānālepanasyādi raktapittaghnaṃ yaduddiṣṭaṃ tadatrāpi hitamiti piṇḍārthaḥ|18|-
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ ||18|| śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ ||19|| śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet | iṅgudasya tvacā vā'pi meṣaśṛṅgasya 6 vā bhiṣak ||20||
idānīṃ kaphajaśirorogacikitsāmāha- kaphotthitamityādi| kaphotthitaṃ śirorogaṃ kaphanivāraṇairjayediti sambandhaḥ; tāni ca kaphanivāraṇāni śirovirecanādīni| acchaṃ ceti acchaṃ kevalaṃ, vamananirjitakaphasya prakupitavātavijayārthaṃ sarpiḥpānaṃ athavā sarpiḥpānaṃ vamanasya prākkarma| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ||18-20||
ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet | ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ ||21|| saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ | kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ ||22||
śirovirecanāvaśeṣitakaphasyopaśamanārthaṃ dhūmamāha- ābhyāmityādi| ābhyām iṅgudīmeṣaśṛṅgītvagbhyām| kaṭphalacūrṇaṃ ghreyaṃ ghrātavyaṃ, pradhamanaviśeṣo'yam| kaphāpahāḥ kaphaharadravyakṛtāḥ| saraletyādi| kṣārapiṣṭaiḥ kṣārodakapiṣṭaiḥ 7, salavaṇaiḥ īṣallavaṇaiḥ||21-22||
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam | paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ ||23||
āhāramāha- yavetyādi| vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavakṣāraḥ, yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ trikaṭukena kaṭūkṛtaṃ, yavakṣāreṇa lavaṇitaṃ, paṭolādīnāṃ yūṣaiḥ saha mātrāvadbhojayediti sambandhaḥ||23||
śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |24|
adhunā tridoṣajaśirorogasya sāmānyāṃ cikitsāmāha- śiroroge ityādi| tridoṣaghno vidhiranantaroktavātādijaśirorogaghno vidhiḥ|24|-
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi ||24||
sāmānyacikitsitamabhidhāya viśeṣacikitsitamāha- sarpiḥpānamiti| atra nibandhakārairbahūktaṃ, tacca vistarabhayānna likhitam||24||
kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ | pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam ||25|| kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ |26|
kṣayajacikitsāmāha- kṣayaja ityādi| kṣayamāsādya raktādikṣayeṣvanyatamaṃ kṣayamavadhārya, śoṇitādikriyānatikrameṇa cikitsitamityarthaḥ; anye tu kṣayārthaṃ śoṣapratiṣedhamadhyāyamāsādya, yo bṛṃhaṇo vidhirāhārauṣadhākhyaḥ sa kāryaḥ| pāne nasye cetyatra cakāro bhinnakrame sarpiścetyatra draṣṭavyaḥ, tena tailamapi madhuradravyasaṃskṛtaṃ samuccīyate| kṣayakāsāpahaṃ sarpiḥ “kulīraśukticaṭakaiṇalāvān niṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam” ityādinā proktam||25||-
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā ||26|| nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ | mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ ||27||
idānīṃ krimijaśirorogāvasare sudūravistṛtabahukrimīṇāmutkleśanenāharaṇopāyamuddiśannāha- kṛmibhirityādi| krimibhirbhakṣyamāṇasyeva, bhakṣitasya duḥśakyatvāt; śirasaḥ kriyā vakṣyate iti sambandhaḥ| śoṇitanasyaṃ kṛmīṇāmutkleśanārthaṃ, srotomukhagamanārthaṃ ca| mūrcchanti mūrcchitā bhavanti madayuktā bhavanti| samāyānti samāgacchanti| yatastato nāsāsrotaḥprabhṛtibhiḥ tatra cāgatānāṃ kṛmīṇāṃ kūrcakādibhirnirharaṇaṃ kartavyam||26-27||
teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ | hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ ||28|| kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret | pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet ||29||
idānīṃ kūrcakādibhiragamyānāṃ krimīṇāṃ nirharaṇārthaṃ cikitsitamāha- teṣāmityādi| mūrdhavirecanaiḥ viḍaṅgamaricāpāmārgaśigrubījādibhiḥ; gayī tu vakṣyamāṇāni hrasvaśigrukabījāni śirovirecanadravyāṇi manyante| hrasvaśigrukabījairityādi| kṛmighnaiḥ viḍaṅgādibhiḥ||28-29||
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca |30|
āhāramāha- bhojanānītyādi| kṛmighnāni kṛmipratiṣedha paṭhitāni dhānyāmlaprabhṛtīni surasādisaṃskṛtāni|30|-
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam ||30||
sūryāvartakacikitsāmāha- sūryāvarte ityādi| nasyakarmādītyādiśabdāllepapariṣekakavalagrahaśirobastyādayaḥ| anye tu nasyakarma ādau yasya tannasyakarmādi, tacca vamanaṃ vihāya virekādikarmacatuṣṭayam| ye tu sūryāvartaviparyayaṃ paṭhanti tatrāpīdameva cikitsitam||30||
bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam |31|
āhāraṃ niyamayannāha- bhojanetyādi|31|-
tathā'rdhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet ||31|| śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ | vaṃśamūlakakarpūrairavapīḍaṃ prayojayet ||32|| avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ | madhukenāvapīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ ||33|| manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā |34|
ardhāvabhedakacikitsitamāha- tathā'rdhabhedake ityādi| na kevalaṃ sūryāvarte nasyakarmādibheṣajaṃ jāṅgalaprāyaṃ bhojanaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtaṃ prayojayet tathā'rdhāvabhedake'pi| prāptamanyacca yadbhavediti anyadapi snehasirāvyadhāvapīḍakarṇaśūloktadīpikātailādi yat prāptaṃ yuktaṃ bhavet tat kartavyam| gayī tu anyacchabdena vakṣyamāṇaṃ śirīṣamūlakaphalairityādikamicchati| śirīṣetyādi| anayoḥ sūryāvartārdhabhedakayoḥ| avapīḍya dīyata ityavapīḍo nasyabheda ityarthaḥ| vaṃśetyādi| atreti anayoḥ sūryāvartārdhabhedakayoḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhukaṃ, manaḥśilāvapīḍo madhunetyeko yogaḥ, candanena ceti dvitīyaḥ| kecidatra candanaśabdena madhūkasāraṃ vyākhyānayanti||31-33||-
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam ||34||
avapīḍairnirjitakaphasya paścātkarmāha- teṣāmityādi| teṣām avapīḍānām, ante avasāne, madhurakānvitaṃ kākolyādigaṇakalkaśṛtaṃ ghṛtaṃ nasye prayojyam| anye madhurasāṃ mūrvāṃ manyante| kecitteṣāmityatra tayoriti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ante'vapīḍānāmavasāne madhurasānvitasarpistayoḥ sūryāvartārdhabhedakayornasye hitaṃ, vātapittottarāvasthāyāṃ ghṛtanasyam||34||
sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam | sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ ||35|| eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake |36|
idānīṃ śirolepamāha- sārivetyādi| sārivā prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalam| amlapeṣitaṃ kāñjikapeṣitam| dvayoḥ sūryāvartārdhāvabhedakayoḥ| ayamapi śirolepo vātapittottarāvasthāyāṃ prayoktavyaḥ| eṣa ityādi| eṣa eveti śirīṣaphalādyavapīḍaḥ kaphanimitte śiroroge prayoktavyaḥ| yadyapi kaphaśirorogasya cikitsoktā tathā'pyavasaraprāptatvāt punaruktā| anye ‘śiroroge kaphātmake’ ityatra ‘kṣayātmake’ iti paṭhanti| tannecchati jejjaṭācāryaḥ| apare tu ‘ebhireva prayoktavyaḥ śiroroge'nilātmake’ iti paṭhanti| ebhireveti anantaroktasārivotpalakuṣṭhādibhiḥ||35||-
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo 8 vidhiḥ ||36|| sirāvyadhaśca kartavyo'nantavātapraśāntaye | āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ ||37|| madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam |38|
kecidatrānantavātacikitsitaṃ paṭhanti; tadāha- anantavāte ityādi| madhumastakāḥ ravajukāḥ, saṃyāvaḥ kaṇḍakaghṛtaiścāturjātakakarpūrasugandhaḥ lapsiketi loke, ghṛtapūraḥ ‘ghevara’ iti prasiddhaḥ||36-37||-
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake ||38|| jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate |39|
śaṅkhakacikitsāmāha- kṣīretyādi| kṣīrasarpiriti arditacikitsite'kṣitarpaṇārthaṃ yaduktam| jāṅgalānāmityatra kecidaudakānāmiti paṭhanti, tannecchati gayī||38||-
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam ||39|| dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet | mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām ||40||
śirolepamāha- śatāvarīmityādi| śatāvaryādibhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ śirolepaḥ| mahāsugandhāmityādi| mahāsugandhā utpalasārivā, sarpasugandhāmapare| pālindī kālavallī| amlaṃ kāñjikam||39-40||
śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet |41|
anuktānapyatra pariṣekapradehānnirdiśannāha- śītānityādi| śītapariṣekān śītavīryavidārigandhādikākolyādyutpalādikaṣāyakṛtān, śītapradehāneteṣāmeva kalkairamlapiṣṭaiḥ kṛtān|41|-
avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ ||41||
avapīḍaścetyādi| sūryāvartanivāraṇo'vapīḍaḥ ‘śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhita’ ityādyuktaḥ||41||
kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān | madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet ||42|| paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet |43|
idānīṃ śirorogāṇāṃ sāmānyacikitsāmāha- kṛmītyādi| kṛmikṣayakṛtau śirorogau parityajyānyeṣu śirorogeṣu madhutailasamāyuktaiḥ śirovirecanadravyairbuddhimān vaidyaḥ śirāṃsi ativirecayet, nasyaṃ dadyādityarthaḥ| mūlānilonmūlanatvāt styānabhūtakaphavināśanatvācca sarṣapatailena nasyam| anye tu ‘paścāt sarpiḥ sukhoṣṇaṃ tu nasyatastu praśasyate’ iti paṭhanti; teṣāmayamabhiprāyaḥśirovirecanena kaphe vijite sati vātapittajayārthaṃ sarpirnasyam||42||-
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak ||43|| paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ |44|
idānīmetairapyupāyairyadā śāntiṃ śirorogā na yānti tadā kiṃ kartavyamityāha- na cecchāntimityādi||43||-
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ ||44|| ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu | iti vistarato dṛ(di)ṣṭāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||45|| saṃhitāyāmabhihitāḥ saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ | etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ | asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||46||
idānīṃ śālākyatantrasyārthapiṇḍamuktamupasaṃharannāha- ṣaṭsaptatirityādi| daśāṣṭādaśa aṣṭāviṃśatirityarthaḥ| iti śabda uktasmaraṇe| ye vistarato dṛ(di)ṣṭāḥ vistareṇa videhādau bhāṣitāḥ| yathāsthūlaṃ sthūlānatikrameṇa, aṇuśo bhidyamānāḥ punarasaṅkhyeyāḥ| asminniti śālākyaśāstre||44-46||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||26|| iti śrībhagavatā dhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ maharṣiṇā suśrutācāryeṇa viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargataṃ śālākyatantraṃ samāptam |
sadbuddheḥ prasavaḥ padaṃ suyaśasaḥ sadvaidyavandyaḥ śriyāmāvāsaḥ sukṛtī kriyāsu nipuṇaḥ śrīḍalhaṇākhyo bhiṣak| śrībhādānakanāthasāhalanṛpasyātīva yo vallabhaḥ śāstraṃ tasya nibandhasaṅgraha iti khyātaṃ dharitrītale| iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||26||