27. navagrahākṛtivijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto navagrahākṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śālākyatantrānantaraṃ kaumāratantraṃ prārabhyate- athāta ityādi| bālaśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tatra grahā bālānāṃ nava, aṣṭau punarabālānāṃ bhūtavidyāyāṃ nirdeṣṭavyāḥ| ākṛtiḥ ākāro liṅgaṃ kāryabhūtaṃ, natu svabhāvākhyam||1-2||
bālagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanaṃ cāpyanantaram | utpattiṃ kāraṇaṃ caiva suśrutaikamanāḥ śṛṇu ||3||
tatra prathamaṃ kumāratantrasyārthapiṇḍamuddiśannāha- bālagrahāṇāmityādi| vijñānaṃ viśiṣṭajñānam| sādhanaṃ cikitsitam| utpattiḥ prabhavaḥ| kāraṇaṃ hetuḥ||3||
skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca | śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā ||4|| pūtanā śītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā | navamo naigameṣaśca yaḥ pitṛgrahasañjñitaḥ ||5||
idānīṃ teṣāṃ navagrahāṇāṃ nāmānyāha- skandagraha ityādi| prathamaḥ pradhānamādirvā| navamo naigameṣa iti saṅkhyānirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ bhūyo navama iti saṅkhyākaraṇaṃ kāśyapāditantrāntaroktādhikasaṅkhyānirākaraṇārtham| pitṛgrahasañjñita iti bālasyānyagrahebhyo rakṣakatvātpiteva grahaḥ saiva sañjñā sañjātā yasya sa tathā| (natu 1 bhūtavidyāvat pitṛlokābhihitagraha iti)||4-5||
dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān | trastān hṛṣṭāṃstarjitān tāḍitān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān ||6||
kasmādgrahā bālān viśantītyāha- dhātrītyādi| dhātrī stanapāyinī poṣayitrītyarthaḥ, mātā prasavitrī| prākpradiṣṭāpacārāditi prāk śārīrasthāne pradiṣṭo'pacāraḥ akṛtyavidhiḥ māṃsasurādīnāṃ laulyādācaraṇaṃ vā| śaucaṃ mūtrapurīṣādiprakṣālanaṃ, maṅgalaṃ svastikasragdāmadūrvāvacāsarṣapādisparśanam, ācāraḥ pāpavirodhī, trastān udvignān, hṛṣṭān muditān, tarjitān anyena 2 kenacidvibhīṣitān| tāḍitān abhihatān| kathaṃ pūjā jāyate? kusumādinā bhojanādinā ca| ato hetoḥ dhātrīmātrorapacārāddūṣaṇādyanvitān bālān| pūjā cātropalakṣaṇaṃ; tena ratihetorapi hiṃsyuriti| nanu, dhātrīmātropacārādbālānāmanaparādhitvāt kathaṃ grahahiṃsanaṃ? atrocyate- bālānāṃ prāktanakarmayogata evāpacāraṃ kurutaḥ| kumārānityupalakṣaṇaṃ; tena kumārikā api hiṃsyuḥ| ete grahā ityarthaḥ||6||
aiśvaryasthāste na śakyā viśanto dehaṃ draṣṭuṃ mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṃ vākyaṃ tatsamīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni dehe bhavanti ||7||
kasmātte grahā dehaṃ viśanto nopalabhyante ityāha 3 - aiśvaryetyādi| eṣāṃ grahāṇāṃ yāni liṅgāni bhavanti tāni āptaṃ vākyaṃ samīkṣyābhidhāsye kathayiṣye iti piṇḍārthaḥ| āptaṃ vākyam āptairuktaṃ vākyam; āptāśca yathārthavādinaḥ 4||7||
śūnākṣaḥ 5 kṣatajasagandhikaḥ stanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ | udvignaḥ sululitacakṣuralparodī skandārto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ ||8||
skandagrahārtalakṣaṇamāha- śūnākṣa ityādi| kṣatajasagandhikaḥ rudhirasamānagandhikaḥ, visragandha ityarthaḥ; anye tu kṣatajaṃ raktaṃ tatsagandhika īṣadrudhiragandhika ityarthaḥ| stanadviṭ stanadveṣī| vakrāsyaḥ vakramukhaḥ| hatacalitaikapakṣmanetra iti hataṃ calitaṃ caikapakṣma netre yasya sa tathā| udvignaḥ udvignacittaḥ| sululitacakṣuḥ kiñcinmilitalocanaḥ| skandārta iti skandavinodanārthaṃ rudreṇa sṛṣṭo grahaḥ tenārtaḥ, skando'tra na punarbhagavān kārtikeyaḥ| gāḍhe muṣṭivarcasī yasya sa tathā| gayadāsastu ‘stabdhāṅgaḥ’ kṣatajasagandhikaḥ stanadviṭ vakrāsyo hatacaraṇaikapakṣmanetraḥ’ iti paṭhitvā ‘stabdhamaṅgaṃ yasya sa tathā, hatāni ekapādaikapakṣmārdhanayanāni yasya sa tathā’ iti vyākhyānayati||8||
niḥsañjño bhavati punarbhavetsasañjñaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva | viṇmūtre sṛjati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ ca prasṛjati tatsakhābhipannaḥ ||9||
skandāpasmārārtalakṣaṇamāha- niḥsañjña ityādi| saṃrabdhaḥ samyak kalitaḥ san, karacaraṇabhyāṃ hastapādābhyāṃ, nṛtyatīva nartanamiva karoti| vinadya śabdaṃ kṛtvā; kvacit ‘vinamya’ iti pāṭhaḥ, tatra gātravinamanaṃ kṛtvā; viṇmūtre muñcatīti vyākhyānam| tatsakhābhipannaḥ tacchabdena skandaḥ kathyate, tasya sakhā skandāpasmāraḥ, tenākrāntaḥ||9||
srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||10||
śakunigrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| srastāṅgaḥ śithilāṅgaḥ| bhayacakito bhītaḥ| vihaṅgā atra māṃsādā jalacarāśca| saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ pūyāsrāvivraṇaparipīḍitaḥ| samantāt sarvataḥ| atroktavraṇasphoṭayorvidīrṇāvidīrṇatvena bhedaḥ| kṣataḥ abhibhūtaḥ||10||
raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā jvaramukhapākavedanārtaḥ | revatyā vyathitatanuśca karṇanāsaṃ mṛdnāti dhruvamabhipīḍitaḥ kumāraḥ ||11||
revatīgrahārtasya lakṣaṇamāha- raktāsya ityādi| haritamala iti malo'tra viṣṭhā mūtraṃ ca| jvaramukhapākavedanārtaḥ jvarārto mukhapākavedanārtaśca| vyathitatanuriti sarujaśarīraḥ| abhipīḍito revatyā iti sambandhaḥ||11||
srastāṅgaḥ svapiti sukhaṃ divā na rātrau viḍ bhinnaṃ sṛjati ca kākatulyagandhiḥ | chardyā''rto hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca pūtanāgṛhītaḥ ||12||
pūtanāgrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| na divā sukhaṃ svapiti na ca rātrau sukhaṃ svapiti| sṛjati muñcati| ‘srastāṅga’ ityatra kecit ‘svasthāṅga’ iti paṭhanti, svasthāṅgo'pi na divā na rātrau svapitīti vyākhyānayanti||12||
yo dveṣṭi stanamatisārakāsahikkācchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ | durvarṇaḥ satatamadhaḥśayo'mlagandhistaṃ brūyurbhiṣaja ihāndhapūtanārtam ||13||
andhapūtanārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| adhaḥśayaḥ adhomukhaśāyī| amlagandhiḥ kāñjikādyamladravyagandhiḥ||13||
udvigno bhṛśamativepate prarudyāt saṃlīnaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ | visrāṅgo bhṛśamatisāryate ca yastaṃ jānīyādbhiṣagiha śītapūtanārtam ||14||
śītapūtanārtalakṣaṇamāha- udvigna ityādi| saṃlīnaḥ samyaglīnaḥ, śayyaikadeśe lagna ityarthaḥ| visrāṅgo visragandhāṅgaḥ| ‘udvigno bhṛśamati’ ityatra kecit ‘ākrandatyaticakitaḥ’ iti paṭhanti||14||
mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣasirāvṛtodaro yaḥ | sodvego bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuriha vaktramaṇḍikārtaḥ ||15||
mukhamaṇḍikāgrahārtalakṣaṇamāha- mlānāṅga ityādi| mlānāṅgo durbalamadhyaśarīraḥ| surucirapāṇipādavaktra iti suṣṭhu ruciraṃ śobhanaṃ hastapādavaktraṃ yasya saḥ| vaktramaṇḍikarto mukhamaṇḍikārta ityarthaḥ||15||
yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvegam vilapati cordhvamīkṣamāṇaḥ | jvaryeta pratatamatho vasāsagandhirniḥsañjño bhavati hi naigameṣajuṣṭaḥ ||16||
naigameṣagrahārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| madhye madhyāṅge| sodvegaṃ satrāsaṃ, vilapati atiśayena śabdaṃ karoti, ūrdhvamīkṣamāṇaḥ ūrdhvaṃ paśyan| ‘vilapati’ ityatra kecit ‘vihasati’ iti paṭhanti| jvaryeta pratataṃ satatam| vasāsagandhiḥ vasayā tulyagandhiḥ| niḥsañjñaḥ nirgatasamyagjñānaḥ||16||
prastabdho yaḥ stanadveṣī muhyate cāviśanmuhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ ||17||
sāmpratamasādhyagrahārtalakṣaṇamāha- prastabdha ityādi| prastabdho'tyarthaṃ stabdhāṅgaḥ| muhyate mohaṃ yāti| āviśan āveśaṃ kurvan| muhuḥ vāraṃvāram||17||
viparītamataḥ sādhyaṃ cikitsedacirārditam |18|
sādhyagrahārtalakṣaṇamāha- viparītamityādi| viparītaṃ prastabdha stanadveṣādilakṣaṇairanupahatam| acirārditam alpakālapīḍitam|18|-
gṛhe purāṇahaviṣā'bhyajya bālaṃ śucau śuciḥ ||18|| sarṣapān prakiretteṣāṃ tailairdīpaṃ 6 ca kārayet | sadā sannihitaṃ cāpi juhuyāddhavyavāhanam ||19|| sarvagandhauṣadhībījairgandhamālyairalaṅkratam | agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti santatam ||20||
sādhyasya cikitsāmāha- gṛhe ityādi| purāṇahaviṣā jīrṇaghṛtena, abhyajya bālaṃ cupāṭitvā| śucau pavitradeśe, śuciḥ ‘bhiṣag’ iti śeṣaḥ| teṣāṃ tailaiḥ sarṣapāṇāṃ tailaiḥ, dīpaṃ kārayet dīpaṃ prajvālayedityarthaḥ| sadetyādi| juhuyāt homaṃ kuryādityarthaḥ| havyavāhanam agnim| kairjuhuyāt? sarvagandhauṣadhībījairiti; sarvagandhā elādiparipaṭhitāḥ, oṣadhībījani yavadhānyatilādīni, tairjuhuyāt| gandhamālyairalaṅkṛtamagniṃ bālaṃ vā, satataṃ vāraṃvāraṃ na sakṛt| ayaṃ vidhiḥ sarvagrahāṇāṃ sāmānyaḥ| agnaya ityādi| agniṃ hutvā tato madhyāhne baliṃ dadyāt||18-20||
namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ | śirasā tvā'bhivande'haṃ pratigṛhṇīṣva me balim | nīrujo nirvikāraśca śiśurme jāyatāṃ drutam ||21||
tatra yaṃ mantramuccarettamāha- nama ityādi||21||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre navagrahākṛtivijñānīyo nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre navagrahākṛtivijānīyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||27||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  2. 2 ‘yena kenacit’ iti pā.
  3. 3 ‘nanu pratyakṣāviṣayatvāt kṛtāveśānāṃ grahāṇāṃ kena jñānaṃ bhaviṣyatītyāha-’ iti pā.
  4. 4 ‘tattvārthavedinaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘stabdhākṣaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘taile dīpaṃ’ iti pā.