athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
chardipratiṣedhānantaraṃ tulyasaṅkhyatvāt katipayanidānasāmyācca hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte,- athāta ityādi||1-2||
vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ ||3|| vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ | āmādoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ 1||4|| viṣamāśanādhyanaśanaistathā samaśanairapi | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate ||5||
hikkāyā nidānamāha- vidāhiguruviṣṭambhītyādi| vidāhyādibhirhikkādayastrayo jāyante ityanvayaḥ| vidāhīni marīcasarṣapamadyaprabhṛtīni| gurūṇi guṇataḥ pākataśca| viṣṭambhīni karīraprabhṛtīni| rūkṣāṇi caṇakādīni| abhiṣyandīni abhimukhena syandituṃ śīlaṃ yeṣāṃ tāni, abhiṣyandanaśīlāni matsyamāṣaphāṇitādīni| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate| rajo dhūliḥ, sā ca dhūmavannāsāpraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ| vegāghāto vegadhāraṇam| apatarpaṇam anaśanādi| prapīḍanaśabda āmadoṣādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| amadoṣaḥ “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate”- ityuktalakṣaṇaḥ| kāsaścokto'pi ekanidānapratipādanārthaṃ punarabhihita iti||3-5||
muhurmuhurvāyarudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate ||6||
hikkānāṃ svarūpaṃ niruktiṃ cāha- muhurityādi| vāyuratra sodānaḥ prāṇa ityāhuḥ| muhurmuhurudeti ūrdhvameti| sasvanaḥ śabdavān| ūrdhvagatimeva viśinaṣṭi- yakṛdityādi| atra plīhno hrasvekāratvaṃ chando'nurodhāt| mukhāditi lyablope pañcamī, tena yakṛtplīhāntrāṇi mukhamānīya niḥkṣipan niḥsārayannityarthaḥ| mukhādivetyādi mukhaśabdena prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi labhyante| uktaṃ ca,- ‘prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi vikṛto'nilaḥ’ iti| sa ghoṣavānityādinā hikkāniruktiḥ| yataḥ sa vāyuḥ ghoṣavān san āśu śīghramasūn prāṇān hinasti tato budhaiḥ ‘hikkā’ ityucyate| sasvana ityanena gatatvād ghoṣavānityabhidhānaṃ niruktipradarśanārtham| hikketi niruktau pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ| hig iti kṛtvā kāyati śabdāyate iti ‘hikkā’ iti śābdikāḥ||6||
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||7||
tāsāṃ bhedaṃ samprāptiṃ cāha- annajāmityādi| vāyuḥ kaphenānugataḥ san annajādibhedena pañca hikkāḥ karoti| yamalaiva carake vyapeteti nāmnā paṭhyate, annapāne vyapete pariṇate jāyata ityato hetoḥ| ‘kaphenānugataḥ prāṇaḥ’ iti vā pāṭhaḥ| prāṇo'tra vāyuriti||7||
mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ | pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca ||8||
hikkānāṃ pūrvarūpamāha- mukhamityādi| mukhaṃ kaṣāyaṃ vātāt, natu kaphānmādhuryaṃ, vyādhiprabhāvāt| aratiḥ na kutracidavasthitiścetasaḥ| kecit pūrvarūpaṃ na paṭhanti, kaphavātodbhavasya gauravāderanumānagrāhyatvāt||8||
tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam | vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam 2||9|| hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak |10|
annajālakṣaṇamāha- tvaramāṇasyetyādi| annajādīnāṃ sādhyatvena prāśastyāt pūrvamabhidhānam| āhāraṃ tvaramāṇasya athavā dhanaṃ gurumannaṃ 3 bhuñjānasya annairavastīrṇa ācchādito vāyuḥ tathā kaṭukairbhṛśamardito vāyurūrdhvago bhūtvā hikkayati hikkāṃ karoti, bhiṣak tām annajāṃ vidyāt jānīyāt; yadyapyannajāyāṃ vāyuḥ kāraṇaṃ, tathā'pyannena tatpīḍanāttadvyapadeśaḥ||9||-
cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate ||10|| kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet |11|
yamalālakṣaṇamāha- cireṇetyādi| yā hikkā cireṇa yamalairvegaiḥ sampravartate sā yamalā, yamalairvegairyugapadvāradvayaṃ hikkate ityarthaḥ 4| kampayantī śirogrīvamityupalakṣaṇaṃ; tena carakoktāḥ pralāpavamitṛṣṇāvaicittyajṛmbhāviplutākṣatvamukhaśoṣāśca boddhavyā iti gayadāsaḥ| iyamasādhyā'pi balavataḥ sthiradhātvindriyasya sattvavataśca siddhyati||10||-
vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate ||11|| kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā |12|
kṣudrālakṣaṇamāha- vikṛṣṭakālairityādi| vikṛṣṭakālairiti cireṇa vegairjāyate| kimbhūtā? jatrumūlāt pradhāvitā āgatā, sā kṣudrikākhyā| jatruḥ kaṇṭhorasoḥ sandhiriti jejjaṭaḥ; jatru grīvāmūlaṃ tadgrahaṇena hṛdayaklomakaṇṭhānāmapi grahaṇamiti gayadāsaḥ||11||-
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī ||12|| śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī | anekopadravayutā gambhīrā nāma sā smṛtā ||13||
gambhīrālakṣaṇamāha- nābhipravṛttetyādi| yā hikkā nābhipravṛttā nābhitaḥ pravṛttiryasyāḥ sā, ata eva asyā gambhīrātvaṃ; ghorā kaṣṭasādhyā| śuṣketyādi śuṣkaśabda oṣṭhādibhiścaturbhiḥ sambandhanīyaḥ| tathā anekopadravavatī anekopadravairjvaraśvāsatṛṣṇādibhiryuktā, sā gambhīrā nāma smṛtā; iyamasādhyā||12-13||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ 5| mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī ||14||
mahāhikkālakṣaṇamāha- marmāṇītyādi| marmāṇi bastihṛdayaśirāṃsi; anye nābhihṛdayastanamūlānyāhuḥ| āyamya vistārya, ‘āyasya’ iti pāṭhe sa evārthaḥ| ghoṣavatī saśabdā| iyamapyasādhyā||14||
āyamyate hikkā'toṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham | kṣīṇo'nnadviṭ kāsate 6 yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau ||15||
idānīṃ sādhyānāmapi hikkānāmavasthāviśeṣe'sādhyatvamāha- āyamyata ityādi| yasya puṃso hikkato hikkāṃ kurvato deha āyamyate dīrghokriyata iva; tathaiva dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ, dṛṣṭiśabdenātra dṛṣṭyadhiṣṭhānaṃ vivakṣitaṃ, natu darśanendriyaśaktiḥ| gāḍham atiśayena, tāmyate ākuñcate deha iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau; ‘tāmyate yaśca’ iti pāṭhāntaraṃ, tāmyate muhyati hikkī| kṣīṇastathā annadviṭ tathā kṣauti kṣutaṃ karoti| tau dvāviti āyamyata ityādinā nityamityantena ekāvastho hikkī, kṣīṇa ityādinā atimātrāntenāparaḥ| sādhyānāmapi madhye evaṃvidhau varjayedityarthaḥ; gambhīrāmahatyoḥ svabhāvādevāsādhyatvāttadyuktau hikkinau, antyau antapaṭhitau, asādhyau| pāṭhāntarāṇi vyākhyāviśeṣāśca vistarabhayānna likhitāḥ||15||
prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ sambhramaścātra śastaḥ |16|
idānīṃ hikkānāṃ cikitsitamāha- prāṇāyāmodvejanetyādi| atra hikkāsu, prāṇāyāmādi śastamiti sambandhaḥ| prāṇāyāmo vāyornirodhaḥ| yadyapi recakapūrakakumbhakabhedāt prāṇāyāmastrividhaḥ, tathā'pyūrdhvagatinirodhāt kumbhaka evātra| trāsanamalpasattvasya bhayotpādakairvākyaiḥ| udvejanaṃ paruṣavacanaiḥ| sūcītodaiḥ sambhramaḥ sūcīvyathābhirmanasa ākulīkaraṇam| etacca prāyaḥ kṣudrāyāmannajāyāṃ ca yojanīyam|16|-
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ ||16||
nasyamāha- yaṣṭyāhvaṃ vetyādi| vāśabdo'tra bhinnakrame| yaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhu, mākṣikeṇa madhunā, avapīḍe śastaṃ; pippalyo vā śarkarācūrṇayuktā avapīḍe śastā iti yojanīyam||16||
sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ 7|17|
sarpirityādi| sarpiḥprabhṛtikaṃ pānaṃ hitam| chardanaṃ vamanam| ‘śāntihetoḥ’ ityatrānye ‘sraṃsanaṃ ca’ iti paṭhitvā virecanaṃ ceti vyākhyānayanti; taṃ ca necchanti śrījejjaṭācāryāḥ, samatantreṣvapi hikkāsu virecanasyānuktatvāt|17|-
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā ||17|| cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasā'thavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ |18|
nasyatrayamāha- nārīpaya ityādi| nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ raktacandanaṃ nasyato nasyāt hitamityeko yogaḥ| aśuklacandanaṃ sukhoṣṇaṃ ghṛtaṃ ceti dvitīyaḥ| sukhoṣṇam īṣaduṣṇam| athavā'mbhasā cūrṇīkṛtaṃ saindhavaṃ ceti tṛtīyaḥ| etāni trīṇi nasyāni doṣādyapekṣayā yojyāni||17||-
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā ||18|| sarpiḥsnigdhaiścarmabālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam |19|
nasyānantaraṃ līnadoṣanirharaṇārthaṃ dhūmānāha- yuñjyādityādi| śālaniryāsaḥ sarjarasaḥ| naipālaṃ manaḥśilājātaṃ dhūmam| goviṣāṇodbhavaṃ gośṛṅgodbhavadhūmaṃ, carmabālairgoreva| svedanamāha- hikketyādi| hikkāsthāne kaṇṭhastanāntare| keciccarmabālaiḥ svedanamicchanti||18||-
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā ||19|| tadvacchvāvinmeṣagośalya(lla)kānāṃ romāṇyantardhūmadagdhāni cātra | madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā ||20|| svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena kṣaudropetaṃ hanti līḍhvā''śu hikkām |21|
lehānāha- kṣaudropetamityādi| kāñcanāhvaṃ gairikaṃ suvarṇagairikaṃ dākṣiṇātyaprasiddhaṃ kṣaudropetaṃ lihyādityarthaḥ| grāmyasattvā gavādayasteṣāmasthijaṃ bhasma kṣaudropetaṃ lihyāt| tadvaditi kṣaudropetaṃ śvāvidhādīnāṃ romajaṃ bhasma lihyāt| śvāvit seḍhikā, tasyāḥ sūcaya eva lomāni| antardhūmadagdhānīti eteṣāṃ romāṇi ghaṭamadhye nikṣipya mukhaṃ pidhāya dagdhānītyarthaḥ| atra hikkāsu| ‘atra’ ityatra ‘ārta’ iti kecit paṭhanti| kimetāvadeva līḍhvā hikkāṃ hantyutānyadapītyāha- madhvityādi| barhipatraprasūtaṃ mayūrapicchacandrikotpannaṃ bhasma madhughṛtopetaṃ, evaṃ pūrvoktaguṇam| madhughṛte atra na tulyabhāge; uktaṃ ca,- “bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī”- iti| audumbaraṃ tailvakaṃ vā bhasma evaṃ mayūrapatravanmadhughṛtopetaṃ hikkāghnam| svarjikṣāramityādi| yasmāt hikkā śleṣmāvaruddhamārgavātajā tasmānmārgaviśuddhyarthamete lehā deyāḥ||19-20||-
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ ||21||
idānīmāhārāśritaṃ hikkānāmauṣadhāmāha 8 - sarpirityādi| koṣṇagrāsāḥ sukhoṣṇakavalāḥ| pāyasamāha- pāyaso vā sukhoṣṇa iti hantītyanuvartate||21||
śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā | ātṛptervā sevyamānaṃ nihanyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ ||22||
kṣīramāha- śuṇṭhītoye sādhitamityādi| śuṇṭhītoye kṣīrāccaturguṇe sādhitamajādugdhaṃ pītaṃ tadvat hikkāharaṃ bhavati; śarkarāsaṃyutaṃ vā sādhitaṃ dugdhamātṛpteḥ sevyamānaṃ hikkāṃ nihanyādityarthaḥ||22||
sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjamācūrṇya 9 subhāvitaṃ tat |23|
ghreyaprasaṅgena ghreyayogamāha- sapūtikīṭamityādi| laśunādikamabjāntamācūrṇya taccūrṇa sapūtikīṭaṃ pūtikīṭacūrṇasahitaṃ, pūtikīṭo 10 ‘bhondulikā’ iti loke, subhāvitamajāvyoreva mūtreṇa bahūn vārān bhāvitaṃ, ghrātaṃ hikkāṃ nihanyādityarthaḥ|23|-
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena ||23||
hikkāghnaṃ pānamāha- kṣaudramityādi| vāraṇakeśaraṃ nāgakeśaraṃ, kṣaudrādikamikṣumadhūkajena rasena pibediti sambandhaḥ; atra madhuno dravatvāccūrṇābhāvaḥ, tena madhunaḥ prakṣepaḥ| madhumātrā tu “ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ vātapittakaphārtiṣu| kṣaudraṃ kaṣāye dātavyaṃ viparītā tu śarkarā” iti ikṣurasamadhūkasvarasau tu lehāccaturguṇau| uktaṃ ca- “karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ tu sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturguṇe”||23||
pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram |24|
yogāntaramāha- pibet palamityādi| lavaṇottamasya saindhavasya| samagramiti iyamuttamamātreti bodhārthaṃ, tena hīnabalādikamavekṣya hīnamātramapi pibedityarthaḥ|24|-
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam ||24|| rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ 11 prapibet sukhāya ||25||
harītakyādiyogatrayamāha- harītakīmityādi| ghṛtaṃ koṣṇaṃ kṛtvā kṣīramadhubhyāmupapannaṃ yuktaṃ pibet| śuktipramāṇamiti ardhapala pramāṇam| prasṛtapramāṇamityarthaḥ| ardhapalamitaṃ madhu, pippalīpramāṇaṃ karṣamātram| kapitthādrasaṃ svarasaṃ, sukhāya ārogyāya pibet| harītakīmityādyeko yogaḥ, pibedghṛtamityādirdvitīyaḥ, rasaṃ kapitthādityādistṛtīyaḥ||24-25||
kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunā'thavā'pi | kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunā'valīḍham ||26||
kṛṣṇādiyogamāha- kṛṣṇāṃ sitāmityādi| athaveti pūrvayogāpekṣayā parayogāpekṣayā vā| kṛṣṇāṃ pippalīṃ, sitāṃ śarkarāṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhīṃ; kṛṣṇāṃ sitāṃ ca madhunā lihyādityeko yogaḥ, saśṛṅgaveramāmalakaṃ madhuneti dvitīyaḥ| kārtikakuṇḍastu kṛṣṇā mityādikamekameva yogamicchati, vikalpaṃ tu pūrvayogāpekṣayā| kolamajjādiyogamāha- kolāsthimajjetyādi| kolāsthimajjā badarāsthijātaṃ bījaṃ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, lājāḥ puṣpitaṃ 12 dhānyam| madhu cūrṇāddviguṇitaṃ pātavyam||26||
pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī | kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca ||27|| catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ | madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā ||28||
pāṭalādikayogacatuṣṭayamāha- pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpamityādi| ete catvāro yogāḥ pratipādaṃ pādikā yogāḥ, pradarśitā uktāḥ| pāṭalyāḥ saphalaṃ puṣpaṃ kṣaudreṇetyeko yogaḥ| gairikaṃ svarṇagairikaṃ, kaṭurohiṇī tiktā, kṣaudreṇeti dvitīyo yogaḥ| kharjūramadhyaṃ māgadhyo madhuyuktā iti tṛtīyo yogaḥ; kharjūramadhyaṃ kharjūramastakamajjā, anye kharjūrāsthīnyāhuḥ| kāśīśaṃ svanāmakhyātaṃ dadhināma kapitthaṃ, madhuneti caturtho yogaḥ; ‘kāśīśaṃ dadhi nā saha’ iti kecit paṭhanti; kāśīśaṃ dadhi ca nā puruṣaḥ lihyāditi vyākhyānayanti||27-28||
kapotapārāvatalāvaśa(lla)kaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān | pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān ||29||
rasānāha- kapotapārāvatalāvetyādi| kapotādipakṣiṇāṃ rasān māṃsarasān, phalāmlān dāḍimādisaṃskṛtān 13, ahimān uṣṇān, saindhavayuktān snigdhān ghṛtāḍhyān pibet| vṛṣadaṃśo vanamārjāraḥ, godhā pañcanakhā| tathaiva ṛṣyādijān rasān pibet| mṛgadvijā 14 jaṅghālaviṣkirāḥ| ṛṣyalāvakayoḥ pṛthagupādānaṃ viśeṣeṇa tayorhikkāharatvapratipādanārtham||29||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam | sadāgatāvūrdhvagate'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām ||30||
vistaroktāṃ cikitsāṃ saṅkṣepeṇāha- virecanaṃ pathyatamamityādi| virecanaṃ vāyoranulomārthaṃ balavata āturasya yojyam| sadāgatau vāyau| paramatamapyanumatamaniṣedhāt| yadyapi hikkāsu bastirniṣiddhaḥ, tathā'pyūrdhvagate vāyau prayujyate, avasthāvaśāt| yadyapyete yogāḥ sāmānyenoktāḥ, tathā'pi doṣocchrāyamavekṣya yathāvasthaṃ prayojyāḥ||30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāpratiṣedho nāma (dvādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcāśattamo'dhyāyaḥ ||50||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāmuttaratantre hikkāpratiṣedho nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ||50||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `... kṣayarogaprapīḍanaiḥ' iti pā. ↩
- 2 `pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ' iti pā. ↩
- 3 `ghanaṃ sāndraṃ' iti pā. ↩
- 4 `yamalairvegairbhūyo vegadvayaṃ karotītyarthaḥ' iti pā. ↩
- 5 `tṛṣṇārtasya mahāsvanā' iti pā. ↩
- 6 `kṣauti yaścātimātraṃ' iti pā. ↩
- 7 `sraṃsanaṃ ca' iti pā. ↩
- 8 `yavāgva āha' iti pā. ↩
- 9 `hiṅgvambunā''cūrṇya' iti pā. ↩
- 10 `pūtikīṭo varṣākālodbhavaḥ pīlindiketi prasiddhaḥ' iti pā. ↩
- 11 `picupramāṇaṃ' iti pā. ↩
- 12 `bharjitataṇḍulāḥ' iti pā. ↩
- 13 `bījapūrādirasayuktān' iti pā. ↩
- 14 `ṛkṣo bhallūkaḥ, dvijā lāvādayaḥ' iti pā. ↩