49. chardipratiṣedhādhyāyaḥ

athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

tṛṣṇāpratiṣedhānantaraṃ tṛṣṇopacāratulyatvāttṛṣṇāpratiṣedhe charderupādānācca chardipratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||

atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati | akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ ||3|| śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||4|| atyantāmaparītasya chardervai sambhavo dhruvam | (bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt ¹ ) ||5||

charderhetumāha- atidravairityādi| evambhūtasya puruṣasya atidravādibhiḥ kāraṇaiśchardeḥ sambhava utpattirbhavediti sambandhaḥ| ahṛdyaiḥ apriyaiḥ| udvega udvejanam| āpannasattvāyā garbhiṇyāḥ| atidrutam atiśīghram| aśnato bhojanaṃ kurvataḥ| atyantāmaparītasya atyarthamāmaveṣṭitasya| kecit ‘atyantāmaparītasya’ ityatra ‘bībhatsairhetubhiścānyaiḥ’ iti paṭhanti; pūyāmedhyādidarśanagandhāsvādairghṛṇākarairiti ca vyākhyānayanti||3-5||

chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chardiriti doṣo vaktrādviniścaran ²||6||

chardiniruktimāha- chādayannānanamityādi| chādayan pūrayan, ānanaṃ vaktraṃ, pravṛtterābhimukhyenāvasthitatvaṃ vegaḥ, ardayan duḥkhayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgavyathābhiḥ, vaktrādviniścaran vaktrādvinirgacchan; vegaiḥ kṛtvā mukhaṃ pūrayan aṅgavyathābhiśca pīḍayan vaktrānnirgacchan doṣacchardiriti nirucyata iti sambandhaḥ| kecit ‘vaktrādviniścaran’ ityatra ‘vaktraṃ pradhāvitaḥ’ iti paṭhitvā mukhaṃ gata iti vyākhyānayanti||6||

doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ | ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt ³||7||

chardisamprāptimāha- doṣānudīrayannityādi| vyānasaṅgataḥ vyānena saha ekībhūta udānaḥ, viruddhāhārasevanāt viruddhānāmāhārāṇāṃ sevanāt, vṛddhān prakupitān doṣānudīrayan bhṛśamūrdhvamāgacchatīti sambandhaḥ| kecit ‘īrayan śleṣmapitte tu udāno vyānasaṅgataḥ| ūrdhvamāgacchati raso viruddhāhārasevinām’ iti paṭhanti; taṃ ca kārtikakuṇḍo necchati, yato ‘doṣo vaktraṃ pradhāvita’ ityanena gatārthaṃ, tathā rasasahitasya ca doṣasyordhvagamanaṃ rasadoṣajatvena chardyāḥ paṭhitatvena siddham||7||

praseko ⁴ hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam | pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā... |8|

kecit pūrvarūpaṃ na paṭhanti, yuktaṃ ca paṭhituṃ; samānatantrapaṭhitatvāt|8|-

... yathāsvaṃ ca vibhāvayet ||8||

pūrvarūpānantaraṃ pravyaktarūpatā bhavati, tallakṣaṇānyāha- yathāsvaṃ ca vibhāvayediti| pūrvarūpaṃ yathātmīyaṃ pravyaktaṃ rūpāvasthāyāṃ vibhāvayet viśeṣeṇa prasekasya kaṣāyāmlamadhurarasatvena bhāvayet jānīyādityarthaḥ||8||

pracchardayet ⁵ phenilamalpamalpaṃ śūlārdito'bhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ | śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe'dhikaṃ sā'nilajā vamistu ||9||

vātajacchardilakṣaṇamāha- pracchardayedityādi| abhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ pīḍitapārśvapṛṣṭhaḥ| saghoṣaṃ saśabdam| evambhūtaḥ puruṣo yatra roge evaṃvidhaṃ chardayet jīrṇe cādhikaṃ chardayet sā vamiranilajā jñeyeti sambandhaḥ| kecidamumanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna darśitaḥ||9||

yo'mlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā | sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ ⁶ pittanimittajā sā ||10||

pittajacchardilakṣaṇamāha- yo'mlamityādi| bhṛśamamlaṃ kaṭukaṃ vā yo vamet| sadāhaśabdaścoṣajvarābhyāṃ sambadhyate; coṣa ācūṣyata iva vedanā||10||

yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham | abhaktaruggauravasādayukto ⁷ vamedvamī sā kaphakopajā syāt ||11||

kaphajavamilakṣaṇamāha- yo hṛṣṭarometyādi| hṛṣṭaromā uddharṣitaromāñcaḥ| prabhūtaṃ bahu| sāndraṃ ghanaṃ| kaphānuviddhaṃ kaphamiśram| abhaktaruk annāruciḥ| sādaḥ aṅgaglāniḥ||11||

sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu |12|

sānnipātikavamilakṣaṇamāha- sarvāṇītyādi| sarvāṇi rūpāṇi vātajādisamastacchardirūpāṇi| yadyapi tantrāntare sannipātākhyacchardilakṣaṇamuktaṃ ⁸, tathā'pyatra kṣīṇasyetyādinā vakṣyamāṇena sā dvitīyā sūcitā, ataśca noktā|12|-

bībhatsajā dauhṛdajā''majā ca sātmyaprakopāt ⁹ kṛmijā ca yā ¹⁰ hi | sā pañcamī tāṃ ¹¹ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||12||

idānīṃ kāraṇabhedādanekaprakārāmapi pañcamīmekāmeva nirdiśannāha- bībhatsajetyādi| bībhatsajā dviṣṭāśucipūtyamedhyādikādghṛṇākarājjātā| dauhṛdajā dauhṛdavimānanājjātā, anye dauhṛdajāṃ garbhanimittāmāhuḥ| āmajā visūcyādijātā| sātmyaprakopāt akasmāt sātmyatyāgāt| kṛmibhiḥ kṛtā kṛmijā| bībhatsajādi yāvatsā pañcamī, tāṃ ca doṣocchrayeṇaiva vibhāvayet| anye tu vyākhyānayanti- yā kṛmijā sā pañcamī, tāṃ ca doṣocchrayeṇaiva vibhāvayediti||12||

śūlahṛllāsabahulā ¹² kṛmijā ca viśeṣataḥ | kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||13||

idānīṃ kṛmijāyā viśiṣṭaliṅgamāha- śūlahṛllāsabahuletyādi| hṛllāsaḥ thūtkaraṇam||13||

kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām | chardi prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum ||14||

idānīṃ sarvāsāmeva ca vamīnāmavasthāyāmasādhyatvamāha- kṣīṇasyetyādi| nārabheteti padaṃ kṣīṇasyetyādibhiḥ pratyekaṃ yojanīyam| tena kṣīṇasya chardiṃ cikitsituṃ nārabheta, tathā upadravairyuktāṃ nārabheta, tathā sāsṛkpūyāṃ nārabhetetyādi draṣṭavyam| prasaktāṃ nirantarapravṛttām||14||

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva tāsu ¹³||15||

idānīṃ sāmānyena sarvāsāmapi vamīnāṃ cikitsāmāha- āmāśayotkleśabhavā ityādi| āmāśayotkleśabhavā iti āmāśayamutkliśya doṣairjanyanta iti tātparyārthaḥ| hitaṃ laṅghanaṃ ‘balina’ iti vākyaśeṣaḥ| tāsu ¹⁴ chardiṣu||15||

vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate | virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak ||16||

vamīṣu bahudoṣāsvityādi| bahudoṣasviti prabalakaphāsu, anyathā sānnipātikyāmeva vamanaṃ prāpnuyāt; tataśca bahuvacanaṃ ghaṭate| yathādoṣocchrayamiti doṣocchrayaṃ ¹⁵ doṣādhikyamavekṣya||16||

saṃsargaścānupūrveṇa ¹⁶ yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ |17|

śodhanānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- saṃsargaścānupūrveṇetyādi| saṃsargo'nnasaṃsargaḥ peyādiḥ, tarpaṇādikamanye, anupūrveṇa ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ’ ityādikrameṇa| yathāsvaṃ bheṣajāyuta iti vātāderyadātmīyaṃ pratyanīkamauṣadhaṃ tena āyutaḥ īṣadyuta ityarthaḥ|17|-

laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret ||17||

annasaṃsarjanānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- laghūnītyādi| laghūni mātrāsvabhāvābhyāṃ laghūni| pariśuṣkāṇi śaṣkulyādīni| sātmyāni ṛtuvyādhiviparītāni| kecillaghūnītyādikaṃ vamanārhasaṃśamanamicchanti, vamanāvaśiṣṭadoṣaśeṣasya śamanasādhyatvāt||17||

yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |18|

idānīṃ vamīṣu sāmānyaṃ cikitsitamatideśenāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṃ yathātmīyam| etena vātādijvaraharāṇi kaṣāyāṇi vātādijāsu chardiṣu yojayedityarthaḥ|18|-

hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasambhavām ||18|| sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam | mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ | yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet ||19|| pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam | sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||20||

idānīṃ ¹⁷ vātajavamīcikitsitamāha- hanyādityādi| kṣīraghṛtamiti kṣīramathanodbhūtaṃ ghṛtaṃ kṣīrayuktaṃ vā ghṛtaṃ kṣīraghṛtaṃ; kṣīrodakamiti vā pāṭhaḥ| salavaṇaṃ sarpirāha- sasaindhavamityādi| sarpirapakvameva| uktaṃ ca vāgbhaṭena- “hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam” (vā. ci. 6) iti| pañcamūlīkṛtāṃ śālaparṇyādikena bilvādikena vā kṛtām| yūṣamāha- mudgāmalakayūṣo vetyādi| sarpiriha yūṣasantalanārtham| sasaindhavaḥ saindhavayuktaḥ| yavāgūmityādi| pañcamūlī mahatīti candrikākāraḥ; svalpeti cakrapāṇiḥ| rasamāha- pibedvā vyaktasindhūtthamityādi| kimbhūtaṃ? vyaktasindhūtthaṃ prakaṭalavaṇam| vaiṣkiraṃ lāvādimāṃsarasam| tathā phalāmlaṃ phalena dāḍimamātuluṅgādinā'mlamamlatāṃ prāptam| virecanamāha- sukhoṣṇalavaṇaṃ cātreti| atra vātacchardyāṃ, snehavirecanaṃ snehena eraṇḍatailādinā virecanaṃ snehavirecanam| sukhoṣṇalavaṇaṃ sukhaṃ sukhakaramuṣṇaṃ lavaṇaṃ yasmin tat| uktaṃ ca vāgbhaṭena,- “koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam” (vā. ci. 6)- iti| athavā sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ cātra’ iti pāṭhaḥ||18-20||

pittopaśamanīyāni pākyāni ¹⁸ śiśirāṇi ca | kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm ||21|| śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ | balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca ||22||

idānīṃ pittajavamīcikitsitamāha- pittopaśamanīyānītyādi| pittopaśamanīyāni ¹⁹ pittajvaraśamanāni, ‘yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet’ ityuktatvāt| pākyāni śṛtāni| śiśirāṇi śītakaṣāyāṇi| śodhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā; kecicchodhanaśabdena virecanameva kathayanti, pittajāyāṃ tasya praśastatvāt| atra pittacchardyām| madhuraiḥ śodhanadravyairdrākṣārasasamāyutaiḥ śodhanaṃ virekavamanarūpaṃ praśaṃsanti| balavatyāṃ tailvakaṃ sarpiḥ vātavyādhyuktaṃ, rodhrasaṃskṛtaṃ vā||21-22||

āragvadhādiniryūhaṃ ²⁰ daśāṅgayogameva vā | pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ ||23||

kaphacchardicikitsitamāha- āragvadhādiniryūhamityādi| niryūhaṃ kaṣāyam| daśāṅgayogamiti “nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca| vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam|| viniṣkvāthya pibet” iti keciddaśāṅgaśabdamūlamāhuḥ; taṃ ca kārtikakuṇḍo necchati, chardiharatvenānabhyupagamāt| kārtikastu daśāṅgaśabdena ‘kaṭukā citrakam’ ityādikaṃ kaphajvaroktamāha| yadyapi ‘kaṭukā citrakam’ ityādikaṃ ‘yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet’ ityanenaiva prāptaṃ, tathā'pi punastadupādānaṃ maricarahitasyopayogārtham| anye daśāṅgaśabdenātisāroktaṃ śāliparṇyādikamāhuḥ; tamapi daśamūlaṃ nirāmahetunaiva necchati kārtikakuṇḍaḥ||23||

kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitam | tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam ||24||

sannipātajāyāścikitsitamāha- kṛtamityādi| vidhivat yathoktaśītakaṣāyavidhinā| himasañjñitaṃ śītakaṣāyākhyam| tisṛṣu vātapittakaphajāsu, apiśabdāt sannipātajāsvapi| sānnipātikī chardirbāhulyenāsādhyā, atastasyāścikitsitaṃ noktam| śītakaṣāyavidhānaṃ ca bheṣajapalaṃ kṣuṇṇamuṣṇāmbucatuṣpalāplutaṃ niśi saṃsthitaṃ grāhyamiti| tantrāntare yathā- “dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ|| ṣaḍbhiḥ palaiścaturbhirvā salilācchītaphāṇṭayoḥ| āplutaṃ bheṣajapalaṃ rasākhyasya paladvayam”- iti| pracārastu bhiṣajāṃ bheṣajapala eva jalapaladvayeneti| nanu, guḍūcī śākavarge kaphapittamātraśamanī paṭhitā, tatkathamasyāḥ śītakaṣāyo vātāditrayajāsu śastatvenopadiśyate? ucyate- madhuyogamahimnā doṣatraye'pi hitatvamasyāḥ| kiṃvā śākavarge patramasyāḥ kaphapittaharamuktaṃ, latā tu vātaṃ śamayati; taduktaṃ carake- “amṛtā saṅgrāhakadīpanīyavātaharaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṃ”- iti||24||

bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ | laṅghanairvamanaiścāmāṃ sātmyaiḥ ²¹ sātmyaprakopajām ||25|| kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm |26|

bībhātsajādiṣvauṣadhamāha- bībhatsajāmityādi| dauhṛdīṃ dauhṛdavimānanajātāṃ vamiṃ; anye garbhajāmāhuḥ| āmām āmajām| vamanaṃ tāvat sarvāsvevopadiṣṭam, āmajāyāṃ punarvamanakathanaṃ balaṃ vinā'pyatra vamanaṃ kāryamiti pratipādanārtham, anyathā hyāmādvyāpattiḥ| sātmyaprakopajāṃ sātmyaparityāgajām||25||-

vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram ||26||

yathādoṣamatideśena cikitsāmāha- vitarecca yathādoṣamityādi| yathādoṣamiti doṣānatikrameṇa; yathādoṣaprakṛtyāpādanāya svaṃ svaṃ cikitsitaṃ kāryaṃ, tadanantaraṃ doṣacikitsitaṃ; ata evauṣadhamatra na nirdiṣṭam| anye tu sarvāsveva chardiṣu punarāvṛttinivāraṇārthametat kartavyamityāhuḥ| ‘śastaṃ’ ityatra ‘vyastaṃ’ ityanye paṭhanti||26||

dadhittharasasaṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām | muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravi(ti)mucyate ||27|| samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā | tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam ||28|| svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām | pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||29|| yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo'thavā hitāḥ | taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā ||30|| sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt | pibet payo'gnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām ²²||31|| sarpiḥkṣaudrayutān vā'pi lājaśaktūn pibettathā | sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā ||32|| dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā | kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam ||33|| sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavāgūṃ vā pibennaraḥ | ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca ||34|| jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni ²³ pānakāni ca | bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ ||35||

sāmānyena chardicikitsāmāha- dadhittharasasaṃyuktāmityādi| dadhitthaḥ kapitthaḥ, mākṣikānvitāṃ madhuyuktāṃ; dadhittharasaṃ pippalīmadhukayuktaṃ pītvā chardiṃ jayatīti piṇḍārthaḥ| samākṣiketyādi| madhurasā mūrvā| taṇḍulāmbunā taṇḍuladhāvanodakena| tarpaṇaṃ lājasaktukṛtaṃ, lājānāṃ chardiharatvāt| tisṛṇāmiti tisṛṇāṃ vātādijānāṃ, chardīnāṃ, etena tridoṣajacchardiharatvamasyoktaṃ bhavati; yato yat vātādijāsu pṛthak tisṛṣu bheṣajaṃ tadeva militavātāditrayajāyā api prakṛtisamavetāyā hitam| tathā coktam,- “yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāteṣu ca tīkṣṇabuddhyā| rogeṣu doṣāgnibalādyapekṣayā kuryādbhiṣak śāstravidhau vicakṣaṇaḥ”- iti| svayaṅguptāmityādi| svayaṅguptā kapikacchūḥ| taṇḍulāmbumadhudravāmiti tāṇḍulāmbumadhūni drave yasyāṃ sā tāmityarthaḥ; madhu karṣapramāṇaṃ, taṇḍulāmbu caturguṇam| athavā karañjajaiḥ patraiḥ saha siddhāṃ yavāgūṃ pibet, śleṣmabhūyiṣṭhāyāmityupaskāraḥ| yuktāmlalavaṇā ityādi| yuktāmlalavaṇā ucitapramāṇāmlalavaṇayuktāḥ| piṣṭā dṛṣadi piṣṭāḥ| kustumburyo dhānyakāḥ| kecidyuktāmlalavaṇā iti padaṃ yavāgvā'pi sambadhnanti| taṇḍulāmbvityādi| tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ; yogadvayametat; athavā kapitthaṃ taṇḍulāmbuyutaṃ khādet; tryūṣaṇena vā yutaṃ khādet| sitā śarkarā| candanaṃ raktacandanam| sitādiyuktaṃ makṣikāpurīṣaṃ vā lihyāt| pibedityādi| agnitaptāṃ gṛhagodhikāṃ payasi nirvāpya tat payaḥ pibedityarthaḥ| payo jalam| atra gṛhagodhi(pi)kāśabdena varamaṭhīkṛtaṃ mṛnmayaṃ gṛhamucyate upacārāt| athavā sarpiḥkṣaudrayutān lājaśaktūn pibet| dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā pibet| kolādimajjānaṃ madhunā lihyāt| trisugandhikaṃ trijātakaṃ vā madhunā lihyāt| athavā śālilājānāṃ yavāgūṃ pibet| ghreyāṇyupāharedityādi| manojñāni sukhāni ceti cetonāsikāhlādajanakāni ghreyāṇi sugandhadravyāṇi, tathā sukhāni āyatyāṃ sukhajanakāni| tathā jāṅgalāni māṃsāni śūlyāni śūlaprotāni pakvāni tathā śubhāni pānakāni ca sukhajanakāni upāharet| bhojanāni vicitrāṇi nānāprakārāṇi kuryāt| atandritaḥ analasaḥ||27-35||

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (ekādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||49||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāmuttaratantre chardipratiṣedho nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ||49||

pāṭhāntarāḥ

1 ayamardhaśloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ ↩
2 `vaktraṃ pradhāvitaḥ' iti pā. ↩
3 `viruddhāhārasevinām' iti pā. ↩
4 `hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ| dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam' iti pā. ↩
5 `yaśchardayet' iti pā. ↩
6 `mūrcchānvitā' iti pā. ↩
7 `...gauravasādayuktaṃ' iti pā. ↩
8 `sānnipātikyāścharderdvitvamuktaṃ' iti pā. ↩
9 `yā'sātmyato vā' iti pā. ↩
10 `yā syāt' iti pā. ↩
11 `tāśca' iti pā. ↩
12 `śūlahṛllāsabhūyiṣṭhā' iti pā. ↩
13 `tābhyaḥ' iti pā. ↩
14 `tābhyaḥ chardibhyaḥ' iti pā. ↩
15 `doṣādhikyena' iti pā. ↩
16 `saṃsargāścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāsutān' iti pā. ↩
17 `asyāgre hastalikhitapustake'yaṃ pāṭha upalabhyate, truṭitaṃ hi ṭippaṇaṃ sampūryate tacca mayā'ṇubuddhinā| kṣamantu santo mama buddhisāgarā yato bhavanto guṇagrāhakā bhuvi' ↩
18 `pānāni' iti pā. ↩
19 `pittopaśamanīyāni pittaśāntikarāṇi pānāni pittakṛtāṃ vamīṃ ghnanti| kimbhūtāni? śiśirāṇi śītalāni, tathā kaṣāyāṇyupayuktāni kaṣāyairdravyairupayuktāni' iti pā. ↩
20 `āragvadhādibhiryūṣaṃ' iti pā. ↩
21 `sātmyaiścāsātmyakopajām' iti pā. ↩
22 `gṛhagopikām' iti pā. ↩
23 `svāduvatpānakāni' iti pā. ↩