athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pānātyayapratiṣedhānantaraṃ madyahetutvāttulyacikitsitatvācca tṛṣṇāpratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati | punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet ||3||
tṛṣṇārogasvarūpakathanāya yādṛśastṛṣṇārdito bhavati tādṛśamāha- satataṃ ya ityādi| nādhigacchati na prāpnoti||3||
saṅkṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt 1| dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau ||4|| srotāṃsi sandūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi | srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā'tibalā 2 tatastu ||5||
tṛṣṇāyā hetusamprāptī āha- saṅkṣobhaśokaśrametyādi| saṅkṣobhaḥ atyarthacalanam| śrama āyāsajaḥ sve(khe)daḥ| sametau militau| ambuvāhīni srotāṃsi jihvāgalatāluklomajāni rasavāhinyaśca dhamanyaḥ| atibalā atiśayena balayuktā tṛṣṇā| saṅkṣobhetyādikaḥ sūryatāpānto hetuḥ, ‘pittaṃ ca vātaśca bhṛśam’ ityādikā ‘jāyeta tṛṣṇā'tibalā tatastu’ ityantā samprāptiḥ||4-5||
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā'nyā''masamudbhavā ca | syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha 3 liṅgānyanupūrvaśastu ||6||
tṛṣṇāsaṅkhyāmāha- tisra ityādi| tisra iti vātapittakaphaiḥ| yadyapi kaphasya staimityāttṛṣṇājanakatvaṃ na sambhavati, tathā'pi vṛddhaḥ śleṣmā yadā vātaṃ pittena saha āvṛṇoti tadā tābhyāṃ saṃśoṣyamāṇastṛṣṇāṃ janayati| tā iti tṛṣṇāḥ| kṣatajā vraṇanimittā| caturthīti caturthagrahaṇādādyānāṃ catasṛṇāṃ tṛṣṇānāṃ sukhasādhyatvaṃ rasakṣayāmasamudbhavayorduḥsādhyatvaṃ ca bodhayati| kṣayāt rasakṣayāt, ‘rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā’ iti vakṣyamāṇavacanāt| anyā aparā| āmasamudbhavā ajīrṇajā| bhuktanimittajā ceti snigdhādibhojananimittā| yadyapi tantrāntare 4 pañcaiva tṛṣṇā nirdiṣṭāḥ, tathā'pyatra nidānabhedena cikitsābhedāt sapta nirdiṣṭāḥ| yā ca svabhāvajā tasyā atrānadhikāraḥ, svasthojaskaracikitsitaviṣayatvāt; yā ca bubhukṣāprabhavā sā jvarādhikāre samyaglaṅghanalakṣaṇatvenoktā, tasyā apyanadhikāratvenāgaṇanaṃ; yā ca pittajvaraliṅgatvena kathitā sā paittikāyāmavaruddhā yā ca pānajā sā kṣayajāyāmavaruddheti; ato na saṅkhyātirekaḥ| nibodha jānīhi| anupūrvaśaḥ yathākrameṇa| kecit ‘liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni’ iti paṭhanti||6||
tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ 5 santāpamohabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu ||7||
tṛṣṇāyāḥ pūrvarūpamāha- tālvoṣṭhakaṇṭhāsyetyādi| viśoṣadāhā iti tālvādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| viśoṣo 6 viśeṣeṇa śoṣaḥ| santāpo gharmādibhiriva| moho vaicittyam| vipralāpo vividhaprakāreṇa bhāṣaṇam| tāsāṃ tṛṣṇānām| utpattikāleṣu viśeṣatastviti tāni pūrvarūpāṇi attiśayenotpattikāleṣu sambhavantītyarthaḥ||7||
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu 7 cāpi | srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti ||8||
vātajatṛṣṇālakṣaṇamāha- śuṣkāsyatā mārutasambhavāyāmityādi| śuṣkāsyatā mukhaśoṣaḥ| śaṅkhaśiraḥsu śaṅkhayoḥ śirasi cetyarthaḥ| srotonirodhaḥ karṇasrotonirodhaḥ 8| virasaṃ viruddharasam| eti prāpnoti| kecit ‘śuṣkāsyatā’ ityatra ‘kṣāmāsyatā’ iti paṭhitvā vaktuṃ carvayituṃ cāsāmarthyamiti vyākhyānayanti| ‘śaṅkhaśiraḥsu cāpi’ ityatra ‘śaṅkhaśirogaleṣu’ iti kecit paṭhanti||8||
mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ | śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca ||9||
pittajatṛṣṇālakṣaṇamāha- mūrcchetyādi| mūrcchā cetanācyutiḥ| pītekṣaṇatvaṃ pītanetratā| pratataḥ santataḥ| śītābhikāṅkṣā śītecchā| paridhūpanaṃ dhūmodvama(ha)namiva||9||
kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām 9| nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā'rditaḥ 10 śuṣyati cātimātram ||10|| kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca | kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva | etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā'rditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||11||
kaphajatṛṣṇālakṣaṇamāha- kaphāvṛtābhyāmityādi| anilānalābhyāṃ vātapittābhyām| gurutvamudare boddhavyam| tayā'rditaḥ kaphatṛṣṇayā pīḍitaḥ| kaṇṭhopalepaḥ kaṇṭhe malavṛddhiḥ| mukhapicchilatvaṃ śleṣmaṇā 11 liptamukhatvam| śītajvaraḥ śītapūrvo jvaraḥ| gurugātratā hastapādaśirogurutvam| śākhāsu bāhupādeṣu| śophaḥ śvayathuḥ| avipāka āhārasyāpacanam| nātikāṅkṣati nātyabhilaṣatītyarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti- ‘bāṣpāvarodhāt kaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā ca’ iti; śeṣaṃ nidretyādi samam||10-11||
kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā 12 tu | tayā'bhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato'pi toyam ||12||
kṣatajatṛṣṇālakṣaṇamāha- kṣatasyetyādi| kṣatasya vraṇinaḥ puruṣasya yā tṛṣṇā bhavet sā caturthī kṣatajā| tayā ca pīḍitasya puṃsaḥ toyaṃ pibato'pi niśādināni duḥkhaṃ gacchantīti sambandhaḥ||12||
rasakṣayādyā 13 kṣayajā matā sā tayā'rditaḥ śuṣyati dahyate ca | atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ ||13|| rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |14|
rasakṣayācca kṣayajetyādi| matā kathitā| ākāṅkṣati abhilaṣati| tāṃ sannipātāditi kecidāhuriti rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣvatyarthaṃ pānīyapānenāpi tadanupaśamāt| paramatamapratiṣiddham anumatam| rasakṣayoktāni lakṣaṇāni ‘rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ’ ityādīni| ‘rasakṣayotthāni’ iti kecit paṭhanti| tasyāṃ kṣayajatṛṣṇāyām| vyavasyet jānīyāt||13||-
tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||14||
āmajatṛṣṇālakṣaṇamāha- tridoṣaliṅgāmasamudbhavetyādi| tridoṣaliṅgā doṣatrayaliṅgayuktā, ajīrṇato doṣatrayakopāt| niṣṭhīvanaṃ thugthugikā| sādaḥ aṅgaglāniḥ||14||
snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevātitṛṣāṃ 14 karoti |15|
bhaktajatṛṣṇālakṣaṇamāha- snigdhaṃ tathā'mlamityādi| tṛṣāṃ tṛṣṇām| eṣā kaphāt, vātapitte tu sarvāsvapi kāraṇe(?)|15|-
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu ||15||
idānīmavasthāyāṃ sarvāsāṃ varjanamāha- kṣīṇaṃ vicittamityādi| vicittaṃ naṣṭamanaskam| tṛṣārtaṃ tṛṣṇāpīḍitaṃ manuṣyam||15||
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena | vilobhanaṃ 15 cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||16|| tisraḥ 16 prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ |17|
idānīṃ cikitsāvasaraḥ- tṛṣṇābhivṛddhāvityādi| vāmayet chardayet, paraṃ kṣayajāṃ vihāya; tatra hi kṣīṇadhātutvādvamanamanucitam| tathā ca tantrāntaram,- “ullekhanaṃ tu tṛṣṇāsu kṣayādanyatra yujyate”- iti| māgadhikodakena pippalīmiśritajalena| vilobhanaṃ viśiṣṭo lobhaḥ| kairvilobhanaṃ vidheyaṃ syādityāha- dāḍimāmrātaketyādi| etena tallālāsrāvāya tasya purato dāḍimādyamlaphalamanye khādeyurityuktaṃ, anye nānāprakārābhiḥ kathābhirapi vilobhanamicchanti| kecidvilobhanamityatra vilaṅghanamiti paṭhanti; vilaṅghanaṃ laghubhojanaṃ natu laṅghanaṃ, tasya pittakaratvāditi ca vyākhyānayanti| tisraḥ vātapittakaphajāstṛṣṇāḥ| sannivāryā nivāraṇīyāḥ| prayogaiḥ vakṣyamāṇaiḥ| samyagrasavīryajātairiti sampūrṇarasavīryairityarthaḥ||16||-
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||17||
gaṇḍūṣamamlairityādi| amlaiḥ madyāranālamātuluṅgādibhiḥ| virase ceti cakāra āmalakasya cūrṇairityatra draṣṭavyaḥ| tena na kevalamamlairgaṇḍūṣaṃ kuryāt āmalakasya cūrṇairapītyarthaḥ||17||
suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā 17| jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā ||18||
suvarṇarūpyādibhirityādi| suvarṇādibhirloṣṭaiḥ sikatādibhirvā agnitaptaiḥ kṛtaṃ saṃskṛtaṃ jalaṃ sukhoṣṇaṃ pītaṃ sat tṛṣṇāṃ śamayet, tadeva vā himīkṛtaṃ śarkarāmadhuyuktaṃ pītaṃ st tṛṣṇāṃ śamayediti piṇḍārthaḥ||18||
pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu 18 siddhaṃ prathame gaṇe vā | pibet sukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa 19 tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||19||
sāmānyacikitsitamabhidhāyedānīṃ viśiṣṭacikitsitamāha- pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ityādi| pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ye uktāḥ pañcamūlāni| prathame gaṇe vidārigandhādau||19||
pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ | pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā'pyatha jīvanīyaiḥ ||20||
pittajatṛṣṇācikitsitamāha- pittaghnavargaistvityādi| pittaghnavargaiḥ utpalasārivādikākolyādibhiḥ| kṛtaḥ saṃskṛtaḥ| jīvanīyaiḥ kākolyādibhiḥ||20||
bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu 2021 siddhaṃ kaphajāṃ nihanti | hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena ||21||
kaphajatṛṣṇācikitsitamāha- bilvāḍhakīkanyakapañcamūlītyādi| kanyakapañcamūlī laghupañcamūlam| atra kaphajatṛṣṇāyām| nimbaprasavodakena nimbapallavodakena| kecit ‘bilvāḍhakīkaṇṭakapañcamūlīdarbheṣu’ iti paṭhanti| kaṇṭakipañcamūlaṃ karamardakatrikaṇṭaketyādinoktam| apare ‘bilvāḍhakīkaṇṭakapañcakoladarbheṣu 22 ’ iti paṭhanti| taṃ ca pāṭhaṃ kārtikakuṇḍo necchati, sarvatṛṣṇāsu pittasadbhāvena pañcakolasyānucitatvāt||21||
sarvāsu tṛṣṇāsvathavā'pi paittaṃ kuryādvidhiṃ tena 23 hi tā na santi |22|
idānīṃ sarvatṛṣṇāsu pittaghno vidhiḥ kārya iti darśayannāha- sarvāsu tṛṣṇāsvathavetyādi| paittaṃ vidhiṃ vakṣyamāṇaṃ madhuraśītādibhiḥ pānālepanapariṣekādikam| tena paittena vidhinā, hi yasmāt tāḥ tṛṣṇāḥ, na santi na bhavanti|22|-
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkarastatkvathitodakaṃ vā ||22|| vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ |23|
aparamapi sarvatṛṣṇāsu vidhimāha- paryāgatodumbaraja ityādi| paryāgatodumbarajo rasa iti pakvodumbarasvarasaḥ| tatkvathitodakaṃ pakvodumbarakvathitajalam| suddhasya kvāthapānaparibhāṣayā| śiśiraṃ śītalam||22||-
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ 24 kṣatajāṃ nihanti ||23||
kṣatajatṛṣṇācikitsitamāha- kaśeruśṛṅgāṭaketyādi| mocā kadalī| bisaṃ padmamūlam| siddhamityatra ‘toyaṃ’ iti śeṣaḥ||23||
lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu | taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti 25||24|| drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ |25|
idānīṃ kṣatajatṛṣṇāyāṃ yogāntaramāha- lājotpalośīrakucandanānītyādi| etāni lājotpalādīni dattvā toyaṃ jalaṃ pravāte niśi vāsayet, tataśca tadudakamudāragandhi sugandhipuṣpādhivāsitaṃ sitākṣaudrayutaṃ kṣatajatṛṣṇāyāmuttamaṃ vadanti| tadudakaṃ yathā prayujyate tadā(thā)ha- drākṣāpragāḍhamityādi| kecidanantaroktaṃ ‘kaśeruśṛṅgāṭaka’- ityādikaṃ tathā ‘lājotpalośīrakucandanāni’ ityādikaṃ caikatra 26 kṛtvā'nyathā paṭhanti, te ca kaśervādisiddhe toye lājotpalādīni dattvā niśi vāsayediti yojayanti; te ca kaśervādikaṃ ‘kuryāt kaṣāyāṇi yatheritāni’ iti paryantaṃ sāmānyatṛṣṇācikitsitamiti manyante, sa ca pāṭho'bhāvānna darśitaḥ||24||-
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame 27 gaṇe ca ||25|| kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena 28... |26|
kṣatajatṛṣṇāyāmaparāṇyapi yogāntarāṇyāha- sasārivādau tṛṇapañcamūle ityādi| sasārivādau sārivādigaṇasahite| etadviśeṣaṇaṃ tṛṇapañcamūlotpalādīnām| tṛṇapañcamūle kuśakāśanaladarbhetyādike| utpalādau utpalaraktotpaletyādike| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ| yatheriteneti pūrvoktavidhānena| etena lājādi dattvā pravāte niśi vāsanaṃ śarkarādiprakṣepaśca labhyate| ‘yatheritena’ ityatra kecit ‘yathaitaduktam’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ||25||-
... madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu | rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||26||
kṣatajatṛṣṇāyāṃ ṣaṭpānakānyāha- madhūkapuṣpādiṣvityādi| madhūkapuṣpādiṣu madhūkaśobhāñjanakovidārapriyaṅgupuṣpeṣu caturṣu raktapittaghnagaṇapaṭhiteṣu; anye madhūkapuṣpadrākṣākāśmaryakharjūreṣu caturṣu raktapittapaṭhiteṣviti vadanti| rājādanaḥ cāraḥ, anye kṣīrikāmāhuḥ| kṣīrikapītana ārdraśirīṣaḥ, anye kṣīrīti dravyāntaramicchanti; tathā sati saptadravyatvena saṅkhyātirekaḥ syāt| pānakāni kaṣāyāṇi| atrāpi yatheriteneti yojyaṃ; tena 29 lājādi dattvā pravāte niśi vāsanaṃ śarkarādiprakṣepaśca gṛhyate| atra kṣatajatṛṣṇāyām| kecit ‘sasārivādau’ ityādinā ‘kṣīrikapītaneṣu’ iti paryantena ṣaṭpānakāni vadanti; tanna, sārivādestṛṇapañcamūlādīnāṃ viśeṣaṇatvenoktatvāt pañca pānakāni syuḥ| apare tu kuśervādimārabhya ṣaṭpānakānīcchanti; tadapi na, tasya pṛthagdarśitatvāt||26||
satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni |27|
kṣatajatṛṣṇāyāmaparamapi yogāntaramāha- satuṇḍikerāṇyathavetyādi| tuṇḍikerī vanakārpāsī| kārpāsasamudbhavāni kārpāsaphalāni| etena vanagrāmyakārpāsīphalāni piṣṭāni pātavyāni| kārtikakuṇḍastu ‘sarvāsu tṛṣṇāsvathavā’ ityādikaṃ’ ‘kārpāsasamudbhavāni’ ityantaṃ sarvāsu tṛṣṇāsu cikitsitaṃ manyate|27|-
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ ||27||
kṣatajatṛṣṇāyāmaparamapi cikitsāviśeṣamāha- kṣatodbhavāmityādi| rugvinivāraṇena kṣatodbhavarugapanayanena| rasānāṃ māṃsarasānām| asṛja iti eṇādiśoṇitasyetyarthaḥ||27||
kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā |28|
kṣayajāyāstṛṣṇāyāścikitsitamāha- kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtamityādi| kṣīraghṛtaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ ghṛtaṃ kṣīramiśritaṃ ghṛtaṃ vā| māṃsodakaṃ māṃsarasasyāccho bhāgaḥ saurāvākhyaḥ| madhukodakaṃ yaṣṭīmadhukodakam| kecidatra māṣodakamiti paṭhitvā māṣayūṣamiti vyākhyānayanti|28|-
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ 30||28|| āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni |29|
āmajāyāścikitsāmāha- āmodbhavāmityādi| dīpanīyaiḥ pippalyādidravyakṛtaiḥ| āmrātetyādi| āmrātakādiyutāni dīpanāni kaṣāyāṇi āmajatṛṣṇāyāṃ pibedityarthaḥ||28||-
gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām ||29||
bhaktajatṛṣṇācikitsāmāha- gurvannajātāmityādi| gurvannajātāṃ tṛṣṇāṃ vamanairjayedityarthaḥ| kiṃ gurvannajātāmeva vamanairjayedutānyāmapītyāha- kṣayādityādi| kṣayādṛte iti kṣayajāṃ vihāya, sarvadoṣārabdhāṃ tṛṣṇāmapi vamanairjayediti piṇḍārthaḥ| kṣayajā'pi sarvadoṣārabdhā, tasyāṃ kṣīṇadhātutvādvamanaṃ na kāryamiti dyotanārthaṃ kṣayādṛte iti kṛtam| sarvakṛtām āmajāmityarthaḥ, tasyā api doṣatrayotpannatvāt| anye tu ‘kṣayādṛte sarvakṛtāśca tṛṣṇā’ iti paṭhanti, kṣayajāṃ vihāya anyāḥ sarvā api tṛṣṇā vamanairjayediti vyākhyānayanti||29||
śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā'pyathavā'pi manthaḥ |30|
tṛṣṇāprasaṅgena śramādijātānāmapi tṛṣṇānāṃ pratīkāramāha- śramodbhavāmityādi| manthaḥ ‘saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktā’ ityādyuktaḥ| yadā śramajatṛṣṇā vātolbaṇā bhavati tadā tāṃ māṃsaraso nihanti, yadā pittolbaṇā tadā mantha iti tātparyārthaḥ|30|-
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca ||30||
bhaktoparodhādityādi| bhaktoparodhāt āhāranirodhāt| uṣṇāṃ yavāgūṃ vātotkaṭāyāṃ, himaṃ manthaṃ ca pittotkaṭāyāṃ, pibediti paryavasito'rthaḥ||30||
yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ |31|
yā snehapītasya bhavedityādi| yadyapi ‘snehapītasya cettṛṣṇā pibet’ ityādinaiva snehajatṛṣṇācikitsitaṃ prāguktaṃ, tathā'pi prakaraṇāntaratvāddārḍhyārthaṃ punaruktam|31|-
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā'pi ca madyapasya ||31||
madyodbhavāmardhajalamityādi| yadyapi madātyayaprastāve madyajatṛṣṇācikitsitamuktaṃ, tathā'pyadhikaraṇavaśāt punaruktamato na doṣaḥ||31||
tṛṣṇodbhavāṃ 31 hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā'mbhaḥ |32|
tṛṣṇodbhavāmityādi| tṛṣṇodbhavāmiti 32 hṛdrogakarṣitasya puruṣasyottarakālotpannāmityarthaḥ| saśarkaraṃ suśītaṃ pānīyaṃ tathā ikṣurasasahitaṃ ca pānīyaṃ tṛṣṇodbhavāṃ tṛṣṇāṃ hantīti piṇḍārthaḥ| kārtikakuṇḍastu ‘śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti’ ityārabhya tṛṣṇodbhavāṃ 33 hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā'mbhaḥ’ iti yāvanna paṭhati; asmābhistu śrījejjaṭena paṭhitatvāt paṭhitaḥ|32|-
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni ||32||
pūrvaṃ tṛṣṇāsu vamanānyuktāni, tāni ca yairdravyaiḥ kriyante tānyāha- svaiḥ svairityādi| svaiḥ svaiḥ kaṣāyaiḥ ātmīyairātmīyaiḥ kvāthaiḥ; etenaitaduktaṃ- yāsu chardiṣu śamanāya ye kaṣāyā uktāstaireva vamanāni tāsu yojyāni, tathā jvaroktāni pācanāni ca kāryāṇi||32||
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi | saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca ||33||
sarvatṛṣṇāsu pittaharo vidhiḥ kārya iti yat prāguktaṃ tameva pittaharavidhimāha- lepāvagāhāvityādi| saṃśodhanaṃ virecanaṃ, pittaharatvāt||33||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||48||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre tṛṣṇāpratiṣedho nāmāṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||48||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `kaṣāyayogān' iti pā. ↩
- 2 `tṛṣṇā pratibalā' iti pā. ↩
- 3 `liṅgāni tāsāṃ śṛṇu cauṣadhāni' iti pā. ↩
- 4 `saṅgrahe' iti hastalikhitapustakeṣu pāṭha upalabhyate ↩
- 5 `... vitodadāhāḥ' iti pā. ↩
- 6 `vitodaḥ sūcyādibhirivavividhavedanāḥ' iti pā. ↩
- 7 `śaṅkhaśirogaleṣu' iti pā. ↩
- 8 `rasāmbuvāhidhamanīnirodhaḥ' iti pā. ↩
- 9 `bāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettu tatra' iti pā. ↩
- 10 `tṛṣṇārditaḥ' iti pā. ↩
- 11 `mukhe paicchilyam' iti pā. ↩
- 12 `bhavetsā' iti pā. ↩
- 13 `rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtastu niśādineṣu| pepīyate'mbhaḥ sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ' iti pā. ↩
- 14 `gurvannamevāśu' iti pā. ↩
- 15 `vilepanaṃ cātra hitaṃ vadanti' iti pā. ↩
- 16 `tṛṣṇā prayogairiha sā nivāryā' iti pā. ↩
- 17 `sikatopalairvā' iti pā. ↩
- 18 `tairambu' iti pā. ↩
- 19 `manujo'lpaśastu' iti pā. ↩
- 20 `... kaṇṭakapañcamūlī ...' iti pā. ↩
- 21 `bilvāḍhakīkaccakapañcakoladarbheṣu' iti pā. ↩
- 22 `bilvāḍhakīkaccakapañcakoladarbheṣu' iti pā. ↩
- 23 `tena vinā na śāntiḥ' iti pā. ↩
- 24 `viseṣu siddham' iti pā. ↩
- 25 `tathaiva' iti pā. ↩
- 26 ayaṃ hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 27 `madhure' iti pā. ↩
- 28 `yathaiva yuktaṃ' iti pā. ↩
- 29 `tena puṣpādhivāsanaṃ śarkarādyāvāpaśca gṛhmate' iti pā. ↩
- 30 `dīpanānām' iti pā. ↩
- 31 `uṣṇodbhavaṃ' iti pā. ↩
- 32 `uṣṇodbhavaṃ' iti pā. ↩
- 33 `uṣṇodbhavaṃ' iti pā. ↩