athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
mūrcchāpratiṣedhānantaraṃ pittapradhānasāmyāt asaṃvittijanakasāmyācca pānātyayapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| pānātyaya ityatra ādiśabdo lupto jñeyaḥ, tena paramadādīnāṃ grahaṇam||1-2||
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca | rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||3||
tatrādau madyaguṇapraṇayanaṃ 1, evaṅguṇamapi madyaṃ mithyopayuktaṃ pānātyayādikaṃ karotīti pratipādanārtham 2| madyamityādi| āśukaraṃ śīghrakāri| vyavāyi sarvaṃ dehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ yāti| vikāśi sandhibandhavimocakam| yadyapi sūtrasthāne madyaguṇā uktāstathā'pyadhikakhyāpanārthamatrāpyuktāḥ||3||
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim | viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut ||4|| mārutaṃ kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt 3| harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati ||5||
madyaguṇānabhidhāya karmāṇyāha- auṣṇyādityādi| ‘auṣṇyācchītopacāram’ ityanena pittakopitvaṃ sūcitam| manogatiṃ bāhyādhyātmikāṃ karaṇaprāptim| avayavān hṛdayaujaḥprabhṛtīn| harṣadaṃ manoharṣakaraṃ; na tu puṃstvadaṃ, śukraharatvāt||4-5||
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam | kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi ||6||
madyasya karmābhidhāya rasamāha- tadamlaṃ rasata ityādi| tat madyam| amlam amlarasotkaṭaṃ, tena itare'pi pañcarasā anurasatvena madye boddhavyāḥ| tathā coktam,- “madyasya ṣaḍrasatve'pi vyakto'mlo rasa ucyate”- iti| ekīyamatamāha- kecillavaṇavarjyānityādi||6||
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||7||
evaṅguṇamapi madyaṃ yathā sevyamānaṃ guṇāya bhavati tathā''ha snigdhaistadannairityādi| snigdhairityupalakṣaṇaṃ; tena itare'pi madyaviparītaguṇāḥ śītādayo jñeyāḥ| tat madyam| balāya ojase, upacayāya ca māṃsopacayāya||7||
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ | vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||8||
anantaroktavidhinā sevyamānena madyena kāmyatādayo'pi guṇā bhavantīti darśayannāha- kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyatvam| tejaḥ prabhā| sannihitāḥ samyagavasthitāḥ||8||
tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā | kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam ||9||
vidhirahitaṃ sevyamānaṃ madyaṃ yat karoti tadāha- tadevānannamityādi| tadeva madyam, agnisamaṃ vahnitulyam, ajñena uktamadyapānavidhānānabhijñena, anannam annarahitam atimātrayā ca sevyamānaṃ, kāyāgninā jaṭharānalena, sametya militvā, madaṃ kurute iti piṇḍārthaḥ||9||
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati | nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute'vaśaḥ ||10||
madenāvaśaḥ puruṣo yat karoti tadāha- madenetyādi| karaṇānāṃ manobuddhīndriyāṇāṃ, bhāvānyatve svarūpānyathātve kṛte sati, nigūḍhamapi saṃvṛtamapi, bhāvam abhiprāyaṃ, svam ātmīyaṃ prakāśīkurute prakaṭīkurute, avaśo madaparavaśa iti piṇḍārthaḥ||10||
tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ |11|
atha katiprakāro mada ityāha- tryavasthaścetyādi| tryavasthaḥ triprakāraḥ| te ca trayaḥ prakārāḥ pūrvādayaḥ|11|-
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam ||11||
pūrvamadalakṣaṇamāha- pūrve ityādi| pūrve prathame made, vīryam utsāhalakṣaṇaṃ, ratiḥ harṣaḥ, prītiḥ tṛptiḥ, harṣaḥ tuṣṭiḥ; ādiśabdāt hāsyādayaḥ||11||
pralāpo madhyame moho 4 yuktāyuktakriyāstathā |12|
madhyamadalakṣaṇamāha- pralāpa ityādi| yuktāyuktakriyā iti kadācidayuktāḥ kadācidyuktāḥ kriyā ityarthaḥ|12|-
visañjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ ||12||
paścimamadalakṣaṇamāha- visañjña ityādi| paścime paścimamade| naṣṭakarmakriyāguṇa iti naṣṭāni karmāṇi kriyāguṇāḥ kriyāphalāni ca yasya sa tathā; atra guṇaśabdaḥ phale vartate| kecit, ‘buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrārucivṛddhihetuḥ| sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi|| avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākrutirapraśāntaḥ| ālasyanidrābhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena|| gacchedagamyāṃ na gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ| brūyācca guhyāni hṛdisthitāni matto madena pravareṇa martyaḥ’ iti paṭhanti; vyākhyānayanti ca- avyaktabuddhismṛtivāgiti aspaṣṭabuddhismaraṇavacanaḥ; viceṣṭo vigatakāyaparispandaḥ, sonmattalīlākṛtiriti saha unmattalīlākṛtibhyāṃ vartate iti tathā unmattakrīḍākāra ityarthaḥ| ayaṃ pāṭhaḥ pūrvo vā paṭhanīyaḥ, na tu pāṭhadvayaṃ paṭhanīyam||12||
ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ 5| pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate ||13||
idānīṃ puruṣaviśeṣeṇa sevyamānaṃ madyaṃ nātibādhāṃ kurute ityāha- ślaiṣmikānalpapittāṃścetyādi| viparītān pittādhikarūkṣātimātrasevinaḥ||13||
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīramedam ||14||
nirbhaktamekāntata eva madyamityādi| nirbhaktam āhārarahitam| śarīrabhedaṃ dehanāśam| yadyapyayamarthastadevānannamityādinaivoktaḥ tathā'pi nirbhaktamiti yadatra punaruktaṃ tannirbhaktapānasyātigarhitatvakhyāpanārtham||14||
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena | vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||15|| atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||26||
idānīṃ kruddhādibhiḥ sevyamānaṃ madyaṃ vikārān janayatīti pratipādayitumāha- kruddhenetyādi| vyāyāmabhārādhvaparikṣateneti vyāyāmādibhiḥ parikhinnenetyarthaḥ| abhihatena pīḍitena| atyamlabhakṣyāvatatodareṇa atyamlabhakṣaṇāvṛtajaṭhareṇa||15-16||
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyami lakṣaṇam ||17||
ke te vividhā vikārāstānāha- pānātyayamityādi||17||
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca | svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca ||18|| śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |19|
idānīṃ pānātyayasya vātādibhedena lakṣaṇamāha- stambhetyādi| stambhaḥ stabdhatā|18|-
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam ||19|| liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam |20|
paramadalakṣaṇamāha- ūṣmāṇamityādi| virasānanatvaṃ virasamukhatvam| śleṣmādhikatvaṃ kaphotkarṣatvam 6| parasya tu madasya paramadasyetyarthaḥ| bhedamiti bheda iva bhedaḥ| paramadādīnāṃ trayāṇāṃ doṣatrayajanitatvāt pṛthagdoṣaliṅgaṃ noktam||19||-
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam ||20|| jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni |21|
pānājīrṇalakṣaṇamāha- ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ chardiḥ| ajīrṇasya pānajanitasya pānājīrṇasya| kāraṇāni lakṣaṇāni, kāraṇasyāpi vyādhilakṣaṇatvāt||20||-
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ ||21|| dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |22|
pānavibhramalakṣaṇamāha- hṛdityādi| vamathuḥ chardiḥ, kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhe dhūmodvamanamiva 7, mūrdharujā śiraḥpīḍā||21||-
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamati(pi)pānahataṃ vijahyāt ||22|| jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca |23|
idānīmasādhyalakṣaṇamāha- hīnottarauṣṭhamityādi| hīnottarauṣṭhaḥ svabhāvauṣṭhādalpauṣṭhaḥ| amandadāhaṃ tīvradāham| kadācidatiśītaṃ kadācittīvradāham| pānahataṃ pānapīḍitam| vijahyāt tyajet| asitaṃ kṛṣṇam| pīte pītavarṇe||22||-
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||23||
idānīmupadravānāha- hikkājvarāvityādi| vamathuḥ chardiḥ, vepathuḥ kampaḥ||23||
teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha |24|
teṣāṃ nivāraṇamityādi| teṣāṃ pānātyayādīnām|24|-
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ 8 pavanasya śāntyai ||24|| pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |25|
tameva vidhimāha- madyamityādi| dīpyakaḥ ajamodā, yavānītyapare| sauvarcalāyutam īṣatsauvarcalayuktam| alaṃ samartham| pavanasya vātajamadātyayasya| vitaret dadyāt||24||-
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣāḍavapānakāni ||25|| seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti |26|
kiṃ madātyaye madyameva sevyamutānyadapītyāha- āmrātakāmretyādi| dāḍimamatra amlameva| ṣāḍavo yūṣaviśeṣaḥ| āmrātakādibhiḥ kvathitairikṣuvikārayutaiḥ ṣāḍavaḥ kāryaḥ| tathā ca tantrāntare ṣāḍavakalpanā,- “yutamikṣuvikāreṇa kvathitaṃ cūtajaṃ phalam| ghṛtaśuṇṭhītilayutaṃ vijñeyo ghanaṣāḍavaḥ”- iti| phalarasopahitān mātuluṅgarasayuktān| rasādīn māṃsarasayūṣādīn| ānūpavargapiśitāni kūlacarādivargamāṃsāni| gandhavantīti prabhūtahiṅgujīrakādiyutāni||25||-
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham ||26||
pittajamadātyayacikitsāmāha- pittātmake madhuravargakaṣāyamiśramityādi| madhuravargo guḍūcīvarjitaḥ kākolyādiḥ, tantrāntarasaṃvādāt| iṣṭagandham elātvakpatrakādyaiḥ surabhīkṛtam||26||
pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca | lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān ||27||
pittātmake madātyaye vamanamāha- pītvetyādi| ullikhet vamet| yadyapi pitte vamanaṃ na kāryaṃ tathā'pi pittasya kaphasthānagatatvādvamanaṃ hitameva, vyādhipratyanīkatvādvā| kiṃ pittātmake etadeva kāryamutānyadapītyāha- lāvaiṇatittirirasānityādi| kecit ‘maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān’ ityatra ‘maudgān saśarkaraghṛtān sa hitāya yūṣān’ iti paṭhanti; sa iti pittapānātyayīti ca vyākhyānayanti||27||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena | seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya ||28||
kaphajamadātyayacikitsāmāha- pānātyaye kaphakṛte ityādi| bimbī oṣṭhopamaphalā vidulo vetasaḥ| kaphamadātyaye'paramapyauṣadhamāha- sevetetyādi| tiktakaṭukān tiktakaṭukadravyasaṃskṛtān| rasān māṃsarasān; udārān jāṅgalajān, medaskānityarthaḥ| yūṣān mudgādiyūṣān| tiktāni durālabhādīni, kaṭukāni pippalyādīni, upahitān saṃskṛtān||28||
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt |29|
śleṣmajapānātyaye'paramapi yaddhitaṃ tadāha- pathyamityādi| pathyaṃ hitam| yavānnavikṛtāni yavānnāni vividhaprakāraiḥ kṛtānītyarthaḥ| atra annaśabdaḥ peyalehyavyavacchedakaḥ| jāṅgalāni jāṅgalamāṃsāni| niratyayaṃ nirdoṣam|29|-
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ dvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam ||29||
sannipātajadvandvajamadātyayacikitsāmāha- kuryādityādi| sarvaṃ pratyekadoṣajapānātyayacikitsitam| sarvabhave sannipātodbhave| dvandvabhave dvandvaje| yathāpradhānaṃ yogapradhānamityarthaḥ; etena samasannipāte sarvapradhānaṃ kāryam, ekatamādhike ca tatpradhānamityarthaḥ; evaṃ dvandvaje'pi||29||
sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca |30|
sāmānyamanyadapītyādi| anyadapi yat sāmānyaṃ manaso harṣakṛt vakṣyāmi tat samagramapi sarveṣāmagryaṃ śreṣṭhaṃ sukhaṃ ca, sukhahetutvādityarthaḥ|30|-
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ ||30|| pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte | hrīverapadmaparipelavasamprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca ||31|| piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ | tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam ||32|| drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam | piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat ||33|| kārpāsinīmatha 9 ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca |34|
pānātyayacikitsāmāha- tvagityādi| nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram, elā sūkṣmailā, ajājī uttarāpathe prasiddho jīrakaviśeṣaḥ| samāṃśaiḥ tulyabhāgaiḥ| pānaṃ pānakam| kapittharasaḥ kapitthasvarasaḥ| srutaṃ gālitam| ambarānte vastrānte| hrīveretyādi| hrīverādiyuktaiḥ karavīrajalodbhavaiḥ puṣpaiḥ piṣṭairvilipya padmakayutaiḥ sārivādibhiśca pralipya, amalaiḥ suśītaiśca jalaiḥ sekaṃ vitaret dadyāditi piṇḍārthaḥ| hrīveraḥ vālakam| padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, jalodbhavapuṣpatvena padmasya parigrahāt| kārtikakuṇḍastu ‘sapadmakayutaiḥ’ ityanena padmakasahitapriyaṅgvādyabhidhāya tena yuktaiḥ karavīrādipuṣpairhrīberādiyuktairiti vyākhyānayati, padmakaṃ jalajaṃ manyate| paripelavo vanyakaḥ| jalodbhavaiḥ nīlotpalaprabhṛtibhiḥ| sapadmakayutairapi sārivādyairiti sapadmakaḥ padmakasahitaḥ priyaṅgvādiḥ, tena yutaiḥ sārivādibhirityarthaḥ| tvagityādi|- tvak vanavāsikātvak| śleṣmātakaprasavaṃ bahuvārapuṣpam| hṛtamalaṃ vastragālitam| madirāmayārtaiḥ pānātyayapīḍitaiḥ| sugandhiśobhanagandhi| kecit tvakpatraśabdena tvakpatrikāmāhuḥ| piṣṭvetyādi| asakṛditi sādhviti ca padaṃ piṣṭvetyatra sambandhanīyam| madhukādistrapusīmūlānta eko yogaḥ| kārpāsinīmityādiḥ sādhusuvarcalāṃ cetyanto dvitīyaḥ| kārpāsinī vanakārpāsinī| suvarcalā sūryabhaktā| kārpāsinīmatha cetyatra kārpāsamevamatheti kecit paṭhanti, kārpāsaṃ kārpāsīmūlaṃ, evamasakṛt piṣṭveti ca vyākhyānayanti||30-33||-
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat ||34|| tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti |35|
paramade cikitsāmāha- kāśmaryetyādi| kāśmaryaṃ gambhārīphalaṃ, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ, ambuni pānīye||34||-
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva ||35|| sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ ||36||
paramade pānakāntaramāha- drākṣetyādi| drākṣādiṣu dravyeṣu evaṃ bījapūrakarasasaṃskāreṇa kṛtaṃ pānakaṃ trivṛtayā trijaṭayā ca kṛtaṃ pānakaṃ pibet| tathaiva sauvarcalāyutamityādi|- udārarasaṃ jāṅgalamāṃsarasaṃ, sauvarcalāyutam īṣatsauvarcalāyutaṃ, dāḍimādyamlaphalenāmlaṃ tathaiva pibedityarthaḥ| avasekaḥ pariṣekaḥ||35-36||
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe | vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe ||37||
pānājīrṇacikitsāmāha- ikṣvākvityādi| ikṣvākvādīni dravyāṇi kṣīrapākavidhānena dugdhe vipācya tasya kuḍavenājīrṇe pānājīrṇe vameta, tataśca ahni divase gate atīte sati madyaṃ pibet agnidīpanārtham| ikṣākuḥ tiktālābūḥ| dhāmārgavaḥ pītaghoṣaḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaphalam| kākāhvayā udumbarikāgo(kā)ṣṭhodumbarikā| anye gate tvajīrṇe apagate pānājīrṇe iti vyākhyānayanti||37||
tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlam | uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ ||38|| hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ... |39|
kimmayaṃ madyaṃ pānājīrṇe pibedityāha- tvagityādi| tvakpippalīprabhṛtiyutaṃ madyaṃ seveta, tathā hiṅgumaricādiyutaṃ madyaṃ seveta| bhujagapuṣpaṃ nāgapuṣpam| phalāmlaṃ dāḍimabījapūrakādibhiramlīkṛtaṃ madyam| uṣṇāmbusaindhavayutā ityādi| atrāpi seveteti sambadhyate| magadhāphalamūlamiti pippalyāḥ phalamūlamityarthaḥ| bhojanamāha- hṛdyairityādi| khaḍā yūṣaviśeṣāḥ| atra pānājīrṇe| ‘hṛdyaiḥ’ ityatra ‘madyaiḥ’ ityanye paṭhanti| apare ‘khaḍaiḥ’ ityatra ‘phalaiḥ’ iti paṭhanti| ‘viḍatvak’ ityatra ‘yathoktaṃ’ iti kecit paṭhanti||38||-
... drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat | tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi ||39|| kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu 10 drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā | śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni ||40|| kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni | āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni ||41||
pānavibhramacikitsāmāha- drākṣākapitthetyādi| atra phalaśabdena viśiṣṭāni mātuluṅgādiphalāni gṛhyante| na kevalaṃ drākṣādipānakaṃ madhuśarkarāḍhyaṃ pānavibhrame śastam, āmrātakolarasapānakamapi| athavā kharjūrādiṣu kṛtaṃ saṃskṛtaṃ saśarkaraṃ śrīparṇīyuktaṃ himaṃ pānakaṃ pānavibhrame śastam| karīro marudeśajaḥ, tasya phalam| śrīparṇīyuktaṃ kāśmarīphalayuktam| athavetyādi|- athavā imāni kṣīripravālādīni dāḍimāntāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni atra pānavibhrame pibet| yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritānīti yaṣṭīmadhunīlotpalayuktaṃ yat himāmbu tena vimiśritānītyarthaḥ| kṣīripravālā vaṭādipallavāḥ| bhavyaṃ tālaphalapramāṇam uttarāpathajam, anye karmaraṅgamāhuḥ||39-41||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca | sūkṣmāmbarasrutahimāṃśca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān ||42||
idānīṃ pānātyayādīnāṃ cikitsāmāha- sevetetyādi| rasān māṃsarasān| samagrān sampūrṇān; sampūrṇatvaṃ caiṣāṃ maricādibhiḥ sarvairevānvitatvam| sūkṣmāmbarasrutahimān sūkṣmavastragālitaśītānityarthaḥ| sugandhigandhān atyarthamagurvādidhūpitān| nudati sphoṭayati| pānodbhavān saptagadān catvāro madātyayāḥ, trayaśca paramadapānājīrṇapānavibhramāḥ, pānātyayaprabhavatvātteṣāṃ; evaṃ sapta||42||
pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ 11| pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ ||43|| prauḍhāḥ striyo'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ ||44||
evaṃ pānātyayādīnāṃ cikitsitamabhidhāyādhunā pānātyayacikitsāmevāha- pañcendriyārthaviṣayā ityādi| pañcendriyārthaviṣayā iti pañcendriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, teṣāṃ viṣayāḥ karaṇāni| mṛdupānayogāḥ mṛdumadyayogāḥ; te ca paiṣṭikagauḍikamādhvīkādayaḥ| hṛdyā hṛdayahitā hṛdayapriyāśca| sukhāḥ sukhakarāḥ| vikaṭorunitambavatyaḥ vikaṭau śreṣṭhau vistīrṇau vā ūrūyāsāṃ tā vikaṭoravaḥ, nitambavatyaḥ śreṣṭhanitambāḥ; yasmādatra praśaṃsāyāṃ vatuppratyayaḥ| pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ pīnonnatastanabhareṇa ānata īṣannamro madhyadeśo yāsāṃ tāstathā| prauḍhāḥ kāmakṣamāḥ| pañcaviṣayāḥ śabdādyatiśayāḥ, ta eva svabhāvo yāsāṃ tāstathā| śrībrahmadevastu pañcānāṃ viṣayāṇāmatiśayena sva ātmīyo bhāvo'bhiprāyo 12 yāsāṃ tāstathā| ‘pañcendriyārthaviṣayātiśayasvabhāvā 13 ’ ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- pañcendriyārthaviṣayāṇāṃ śabdādīnāmatiśayo yāsāṃ tāstathetyarthaḥ||43-44||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam | sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ ||45||
aparaṃ pānātyaye kiṃ kāryamityāha- pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavamityādi| puṣpaphalodbhavaṃ kūṣmāṇḍodbhavam| madhūko guḍapuṣpaḥ| trisugandhi trijātakam||45||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi | drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ 14||46||
varṣābhūyaṣṭyāhvetyādi| varṣābhūprabhṛtīni keśarāntāni kṣīre samāloḍya sukhepsuḥ puruṣaḥ pibediti piṇḍārthaḥ| varṣābhūḥ śvetapunarnavā, tvak cocaṃ, karbudārāṅkurāḥ kāñcanārāṅkurāḥ||46||
bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā | tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati 15||47||
madātyayeṣu sāmānyamadyapāne ukte'pi viśeṣavidhimāha- bhavedityādi| yena surāsavādinā madyena prakāmapītena puruṣaḥ pātito bhavet, tadeva surāsavādikaṃ madyaṃ tasmai puruṣāya vidhivat sauvarcalādiyuktaṃ pradāpayet| kasmāttadeva tasmai pradāpayedityāha- viparyaya ityādi| yasmādviparyaye kṛte asau puruṣo, bhraṃśaṃ kleśaṃ, ṛcchati prāpnoti, tasmāttadeva madyaṃ tasmai pradāpayedityarthaḥ||47||
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ | dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||48||
madyapīḍitasya puṃso yathā madyādeva svāsthyaṃ syāttathā dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| tata iti narendrādityarthaḥ| dvitīyatataḥśabdena madyaṃ parāmṛśyate||48||
vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate | tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi ||49||
idānīmanuktasaṅgrahāyāha- vicchinnamadya ityādi| vicchinnamadyaḥ tyaktamadyaḥ| sahasā avimṛśyaiva| pānātyayoddiṣṭā dhvaṃsakādayaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau tasya dhvaṃsakavikṣayau”- ityādi||49||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambu(mbho)vahāni tu | srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate ||50||
madyapānādyathā tṛṣṇotpattistathā''ha- madyasyetyādi| āgneyavāyavyau guṇau taikṣṇyarūkṣau| ambuvahāni srotāṃsītyatrāmbuvahasrotaḥśabdenāmbu kathyate, upacārāt| anye tu vyākhyānayanti- yaiḥ srotobhirudakaṃ vahanti tānyeva srotāṃsi tau tīkṣṇarūkṣau guṇau śoṣayitvā tata ādhārasrotaḥśoṣāttadāśrayasyāmbuno'pi śoṣaḥ, tena hetunā madyenāpi tṛṣopajāyate| ‘madyasya’ ityādipāṭhasthāne kecit ‘madyamāgneyabhāvāt’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||50||
pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam | pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||51||
madyajatṛṣṇācikitsāmāha- pāṭaletyādi| pāṭalā sugandhipuṣpavṛkṣaḥ, utpalavyaktibahutvāt kandeṣviti bahutvamuktam| tatreti tṛṣṇāyām| himaḥ tuṣāraḥ, tadvacchītalaṃ himaśītalam| pāṭalādisādhitamambho himaśītalaṃ pippalīcūrṇamiśraṃ tṛṣṇāyāṃ pibediti piṇḍārthaḥ||51||
sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam | kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ ||52|| pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ... |53|
tṛṣṇāyāṃ kvāthamabhidhāyopacārārthaṃ snehamāha- sarpistailavasāmajjetyādi| bhṛṅgaraso bhṛṅgarājarasaḥ| bilvaṃ bilvaphalam| yavāḥ prasiddhāḥ| sarvagandhā elādipaṭhitāḥ| peṣitāḥ kalkīkṛtāḥ| dadhibhṛṅgarasairiti dvibhedabhinnabhṛṅgāpekṣayā rasasyāpi dvividhatvaṃ, tato bahuvacanam| dadhnā bhṛṅgarasena bilvayavayoḥ kvāthena pratyekaṃ caturguṇena sarvagandhaiḥ kalkīkṛtaiḥ snehacaturthāṃśaiḥ sarpistailaṃ vasā majjeti catuḥsnehaṃ pakvamabhyañjane śastamiti sambandhaḥ| anye'tra majjāsthāne dugdhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tailavaseti yadyapi dravadravyamadhye tailavase paṭhite tathā'pi snehasya snehāntareṇāsaṃskārāt sarpistailavaseti snehasya trayaṃ dugdhādicaturdravaiḥ pakvamabhyañjane śastamiti||52||-
...seke kvāthaśca śītalaḥ |53|
abhyañjanasnehamabhidhāya sekamāha- seke kvātha ityādi| seke pariṣeke| kvāthaśca śītala iti madhuraśītadravyakṛto himasannibhaḥ| etāvabhyaṅgasekau satṛṣi madātyaye kāryau; anye madyajatṛṣṇāyāmevābhyaṅgasekāvicchanti|53|
rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet ||53|| pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca |54|
satṛṣi madātyaye bhojyāni nirdiśannāha- rasavantītyādi| rasavanti pracuramadhurarasāni| bhojyāni bhaktāni| yathāsvaṃ yathādoṣapratyanīkamiti; etena yadbhojyaṃ yasya doṣasya pratyanīkaṃ taddoṣaje satṛṣi madātyaye tadbhojyamavacārayedityarthaḥ| pānakāni drākṣādāḍimādikṛtāni| hṛdyāni manaḥpriyāṇi| surabhīṇi karpūrādyadhivāsitāni||53||-
tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||54||
idānīṃ madyoṣmaṇo dāhakāritvamatideśena tajjanyadāhasya cikitsitaṃ ca ślokenāha- tvacamityādi| pānoṣmā madyapānoṣmā| pittaraktābhimūrcchitaḥ pittaraktasampṛktaḥ| ghoraṃ bhayāvaham| pittavattatra bheṣajaṃ madhuraśītādi| ‘pānoṣmā’ ityatra ‘madyoṣmā’ iti kecit paṭhanti||54||
śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām | tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||55|| śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ 16 hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ | bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām ||56||
dāhapratīkāramatideśenābhidhāyeśvarāṇāṃ puruṣāṇāṃ viśiṣṭaṃ pratīkāramāha- śītamityādi| tatreti dāhe| ādita iti ādau| malayajeneti surabhicandanena 17| pradehaḥ pratanurlepaḥ| malayajaviśeṣaṇamāha- candrāṃśuhāratuhinodakaśītaleneti|- hāro muktāhāraḥ, tuhinodakaṃ himapānīyaṃ, tadvacchītalenetyarthaḥ| anye ‘cadrāṃśuhārahimanirmalaśītalena’ iti, apare ‘candrāṃśuhārakarakāhimaśītalena’ iti paṭhanti| karakāḥ sphaṭikaguṭikākārā vṛṣṭijalajāḥ pāṣāṇāḥ, himaṃ tuṣāraḥ, śeṣaṃ samam| śītāmbuśītalataraiḥ śītodakavadatiśayaśītalaiḥ| etadviśeṣaṇaṃ hārairmṛṇālavalayairityanayoḥ| ‘śītāmbuśītalakaraiḥ’ ityanye; śītāmbuvat śītalahastaiḥ| śayānaṃ viśrāntaṃ na tu svapantaṃ, tādṛgdāhārtasya nidrāyā asambhavāt| anye ‘mṛṇālavalayaiḥ’ ityatra ‘tuṣāravimalaiḥ’ iti paṭhitvā hārairityasya viśeṣaṇaṃ manyante| abalāḥ prauḍhastriyaḥ| spṛśeyuḥ sparśanaṃ kuryuḥ| dāhārtasya sukhotpādanāya śayanamāha- bhinnotpalojjvalahime iti|- praphullanīlotpalojjvalaśītale evaṃvidhe śayane śayīta| pakṣāntaramāha- patreṣu vetyādi| sajalabinduṣu padminīnāṃ patreṣu vā śayīteti sambandhaḥ||55-56||
āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ 18 kahlārapadmadalaśaivalasañcayeṣu | kāntairvanāntapavanaiḥ 19 parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu 20||57||
kiṃ kurvan śayītetyāha- āsādayannityādi| āsādayan prāpnuvan| kaṃ? pavanaṃ| kimbhūtam? āhṛtam ānītam| aṅganābhiḥ strībhiḥ; vyañjanādibhiḥ 21 kṛtvetyūhyam| kahlārapadmadalaśaivalasañcayeṣu śayīteti sambadhyate| kahlāraṃ saugandhikotpalam| anye ‘sañcayeṣu’ ityatra ‘sañcayebhyaḥ’ iti paṭhitvā kahlārapadmadalaśaivalasañcayebhyo'balābhirāhṛtamiti sambadhnanti| evaṃvidhaiḥ śayanairāhlāditaḥ san kiṃ kuryādityāha- kāntairityādi| kāntaiḥ kamanīyairmṛduśītasugandhibhiḥ, vanāntapavanaiḥ āmrādivāṭikāsamīpavātaiḥ, parimṛśyamānaḥ spṛśyamānaḥ, śaktaḥ samarthaḥ san, caret bhramet| kāsu bhavanakānanadīrghikāsu gṛhodyānasasopānapuṣkariṇīṣu| anye ‘kāntaiḥ’ ityatra ‘śītaiḥ’ iti, ‘vanāntapavanaiḥ’ ityatra ‘jalāntapavanaiḥ’, ‘parimṛśyamāna’ ityatra ‘parimṛjyamānaḥ,’ ‘śaktaḥ’ ityatra ‘prītaḥ’ iti paṭhanti||57||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu 22 lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ 23| visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum 24||58|| vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ |59|
dāhābhibhūtamityādi| athavā tamāturaṃ dāhapīḍitaṃ pariṣecayet| kaiḥ? lāmajjaketyādibhiḥ; lāmajjakaṃ parvatodbhūtamūlaṃ, anye uśīramāhuḥ; amburuhaṃ padmotpalādikaṃ; candanamatra śvetaṃ, tasyaiva dāhaharatvāt; toyaṃ vālakaṃ; eṣāṃ toyaiḥ kvāthaiḥ| visrāvitāmiti niḥsāritapūrvapānīyām| hṛtamalām ākṛṣṭapaṅkādikām, navavāripūrṇām aparanirmalajalabhṛtāṃ; padmotpalākulajalāṃ padmam īṣacchuklaṃ, utpalāni nīlotpalāni, tairvyāptajalām| adhivāsitāmbuṃ pracuracandanādiprakṣepeṇa sugandhitajalām| evaṃvidhāṃ vāpīṃ bhajeta seveta, ‘dāhārta ātura’ iti śeṣaḥ| kimbhūtaḥ san? candanabhūṣitāṅgaḥ śvetacandanānuliptagātraḥ| punaḥ kimbhūtaḥ? kāntetyādiviśeṣaṇayuktaḥ||58||-
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca ||59|| toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ 25 pralāpaiḥ |60|
tatra tasyāṃ vāpyam| enaṃ dāhārtam| amburuhaṃ kamalaṃ, tasya patrasamaiḥ patratulyaiḥ; etacca śītaiḥ karoruvadanairityasya viśeṣaṇam| ‘vadanaiḥ’ ityatra ‘jaghanaiḥ’ ityanye| madhurasvabhāvā mṛdupracārāḥ| sukalaiḥ pralāpaiḥ śobhanakalāyuktaiḥ prakṛṣṭavacanaiḥ| tatra vāpyamevaṃvidhaiḥ karoruvadanaiḥ stanaiśca kaṭhinaiḥ spṛśantyo'balāḥ prauḍhastriyastoyāvagāhakuśalā mṛdupracārāḥ sukalaiḥ pralāpairenaṃ dāhārtaṃ saṃharṣayeyuḥ tuṣṭimutpādayeyuriti sambandhaḥ||59||-
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||60|| gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye | jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre 26||61|| tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni |62|
dhārāgṛhe ityādi| pragalitaṃ galituṃ pravṛttaṃ yadudakaṃ tena durdinasyeva ābhā yasya tattathā| klānto glāniyuktaḥ, ‘ātura’ iti śeṣaḥ| salilena miśrito'nilaḥ salilānilastena śītaḥ kukṣirabhyantaraṃ yasya tat tatra| ‘sajalāmbudaśītakukṣau’ ityanye paṭhanti; tatra sajalameghavacchītābhyantarapradeśe| gandhodakaiḥ elādigandhadravyakaṣāyaiḥ| sakusumaiḥ jātīkusumādiyutaiḥ| anye ‘sakusumairupasiktabhūmau’ ityatra ‘paṭubhirukṣitabhūmibhāge’ iti paṭhanti; tatra elādikaṣāyaiḥ paṭubhirvyaktagandhaiḥ sikto bhūmipradeśo yatra| patraṃ patrakam, ambu vālakaṃ, candanaṃ śvetacandanaṃ; raso'tra kvāthaḥ| kuḍyaṃ bhittiḥ| eteṣāmeva kalkakvāthābhyāmupaliptabhittike| ‘upadigdhakuḍye’ ityanye; tatrāpyeka evārthaḥ| jātī prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalaṃ, priyako bījakaḥ, keśaro bakulaḥ, puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ, punnāgo devavallabhaḥ svanāmaprasiddhaḥ, nāgaṃ nāgakeśaraṃ, karavīro'tra raktakaravīraḥ, atraiteṣāṃ puṣpāṇi grāhyāṇi; taiḥ kṛtopacāre kṛtaracanāviśeṣe dhāragṛhe| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘māṃsītamālatṛṇakuṅkumapadmapatrajātyutpalāgrakaravīrakṛtopakāre’ iti| tamālaṃ patrakaṃ, tṛṇaṃ sugandhitṛṇaṃ, padmapatrakaṃ kamalapatraṃ, jātyutpale pūrvavat, agrakaravīro raktakaravīraḥ, śeṣaṃ samamiti| tasmin gṛhe dhārāgṛhe| kamalareṇvaruṇe kamaladhūlīvadraktāṅge iti dhārāgṛhaviśeṣaṇam| yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni prakārāntarānītavacālitapuṣpamālāyukte 27||60-61||-
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām ||62|| udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ | mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ 28||63|| tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvā'balāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ ||64||
evaṃvidhe dhārāgṛhe śayānaḥ kiṃ kuryādityāha- hemantetyādi| hemantaḥ ṛtuḥ; malayāntairacalaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, tenātra vindhyavanādiparihāraḥ 29| teṣāṃ viśeṣaṇatrayamāha- śītāmbhasāṃ śītapānīyānām| sakadalīharitadrumāṇāṃ kadalīharitavṛkṣasahitānām| udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇām udbhinnāni vikasitāni nīlanalināni nīlotpalāni amburuhāṇi puṇḍarīkaraktotpalādīni teṣāmākarāḥ tadyuktajalāśayāḥ te ut ūrdhvapradeśe yeṣāmityarthaḥ; teṣāmevaṃvidhānāṃ parvatānāṃ manojñāḥ kathāḥ śṛṇuyāt| candrodayasya ceti kathāḥ śṛṇuyādityarthaḥ| manojñā manonukūlāḥ| evamapi sukhamanāpnuvantaṃ kathamupācaredityāha- mlānamityādi| mlānaṃ glāniyuktam| pratāntamanasaṃ dīnamanaskam| pīnāni māṃsalāni stanorujaghanāni yāsāṃ tāstathā; jaghanaṃ strīkaṭyagrabhāgaḥ| haricandanāṅgyaḥ raktacandanānuliptāḥ; anye ‘ghanasāradigdhā’ iti paṭhanti, tatra candanānuliptāḥ| tā iti abalā ityarthaḥ| enaṃ dāhārtimantam| ārdravasanā ārdravastrāḥ 30| saha saṃviśeyuriti dāhārtena saha viśrāmaṃ kuryurityarthaḥ| śliṣṭvā āliṅgya| abalāḥ striyaḥ| kimbhūtāḥ? śithilamekhalahārayaṣṭya iti śithilā lambamānā mekhalā kṣudrasuvarṇaghaṇṭikāyuktaḥ kaṭidorakaḥ, hārayaṣṭiḥ mauktikamālā yāsāṃ tāstathā| tā abalāḥ manaso'nukūlā ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ, glānaṃ pratāntamanasamāturaṃ śliṣṭvā tenaiva saha saṃviśeyuriti sambandhaḥ| kecit ‘śliṣṭvā’ ityatra ‘śliṣya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śliṣya āśliṣya; chandonurodhena āṅśabdalopaḥ||62-64||
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ | tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram 31||65||
harṣayeyurityādi| harṣayeyuḥ tuṣṭiṃ nayeyuḥ| naramiti dāhārtam| nāryaḥ striyaḥ| kairharṣayeyuḥ? svaguṇaiḥ mṛdubhāṣaṇādibhiḥ| rahasisthitā ekānte sthitāḥ| tā nāryaḥ| śaityāt ‘ātmana’ iti śeṣaḥ| śamayeyuḥ śāntiṃ nayeyuḥ| kiṃ śamayeyuḥ? pittapānātyayāntaraṃ pittapānātyayabhedam||65||
tṛḍdāharaktapitteṣu 32 kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ | sāmānyato... |66|
imaṃ vidhimanyatrāpyatidiśannāha- tṛḍityādi| tṛṭ pipāsā, dāho nānāprakāro vakṣyamāṇaḥ| ayam anantaroktaḥ| bheṣajakrama auṣadhavidhiḥ kāryaḥ|66|-
... viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ ||66||
tṛḍādiṣu sāmānyato vidhimuddiśya dāheṣu viśeṣavidhimāha- viśeṣamityādi| dāheṣviti bahuvacanaṃ nānāprakāratvena dāhasyābhidhāsyamānatvāt; ata eva aśeṣata ityuktam, aśeṣeṣvityarthaḥ||66||
kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ 33 dahati hyati | sañcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||67|| lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate | taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret ||68|| apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ | śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ ||69||
idānīṃ raktādidāhalakṣaṇaṃ 34 teṣāmeva viśiṣṭaṃ cikitsitaṃ cāha- kṛtsnadehānugamityādi| kṛtsnadehānugaṃ sakaladehavyaptam| udriktaṃ pravṛddham| hiśabda evārthe| sañcūṣyate ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| ‘dahyate’ ityatra 'uṣyate' ityanye; tatra uṣyate dahyata ityarthaḥ| tāmrābhaḥ tāmraprabhaḥ| tāmralocano lohitākṣaḥ| lohagandhaśabdo'ṅgavadanābhyāṃ sambadhyate| vahninevāvakīryate jvalitāṅgārairivātmānamācitaṃ manyate, anena dāhātiśayaḥ pratipāditaḥ| tamiti raktadāhārtam 35| vilaṅghayeti vividhaprakāraṃ laṅghayitvā| vidhānena krameṇa, saṃsṛṣṭāhāraṃ kṛtatarpaṇādikramaṃ, ācarediti kuryāt, ‘vaidyaprayuktaṃ’ iti śeṣaḥ| evamapyapraśāmyati dāhe kiṃ kuryādityāha- apraśāmyatītyādi| apraśāmyati dāhe jāṅgalai rasaistṛptasya śākhāśrayā bāhujaṅghāśrayāḥ rohiṇīḥ lohitāḥ sirā yathānyāyaṃ vyadhayediti sambandhaḥ; yathānyāyaṃ sirāvyadhavidhānoktena 36 nyāyenetyarthaḥ||67-69||
pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ |70|
ataḥ paraṃ dāhasya pittajvareṇa saha samatvaṃ taccikitsitaṃ cāha- pittajvarasama ityādi|70|
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam 37||70|| sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ | saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate 38||71||
tṛṇṇirodhaje dāhe cikitsitaṃ nirdiśannāha- tṛṣṇānirodhādityādi| abdhātau pānīyadhātau| tejaḥ pittoṣmā| samuddhatam atyarthavṛddham| evaṃvidhaṃ tejo dehaṃ sabāhyābhyantaraṃ mandacetasa āturasya vai sphuṭaṃ dahedityarthaḥ| sa dahyamānadehaḥ kiṃ kuryādityāha- jihvāṃ niṣkṛṣyetyādi| jihvāṃ niṣkṛṣya niḥsāryetyarthaḥ| ceṣṭate hastapādādivikṣepaṇaṃ karoti, ‘dāhārtaḥ’ iti śeṣaḥ| anye ‘jihvā niḥsṛtya vepate’ iti paṭhanti, tatra dāhārtasya jihvā niḥsṛtya kampate ityarthaḥ||70-71||
tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet | pāyayet kāmamambhaśca 39 śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā ||72|| śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ 40 vidhim |73|
tatretyādi| tatra tṛṣṇānirodhaje dāhe| upaśamayet śāntiṃ nayet madhuraśītādibhiḥ| tejaḥ pittoṣmāṇam| atrānye ‘tasya tejaḥ praśamayet’ iti paṭhanti; tatra tasyeti dāhārtasya, śeṣaṃ samam| abdhātuṃ ca vivardhayediti svayonivardhanaiḥ madhurasnigdhaśītalaiḥ| ambhaḥ pānīyam| taṃ tṛṣṇānirodhajadāhārtam| kimbhūtamambhaḥ? śarkarāḍhyaṃ prabhūtaśarkarāyuktam| kimambha eva pāyayedityāha- payo'pi veti|- śarkarāḍhyaṃ dugdhaṃ vetyarthaḥ| manthaṃ “śaktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ” ityādyuktalakṣaṇam| vitarecceritaṃ vidhimiti pittajvaraharam| kecit ‘vitareccetaraṃ vidhim’ iti paṭhanti; tatra pittajvaroktāt itaro'nyaḥ pittaharo vidhirityarthaḥ||72||-
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati 41 duḥsahaḥ ||73|| vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca |74|
asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādi| asṛjā raktena| pūrṇakoṣṭhasya sambhṛtodarasya| duḥsahaḥ raudraḥ| vidhiḥ cikitsā| tasyeti dāhārtasya| lakṣaṇameveti sadyovraṇīyoktamityarthaḥ ‘asṛjā’ ityatra ‘asṛjaḥ’ iti ṣaṣṭhyantaṃ kecit paṭhanti, pūraṇārthe ṣaṣṭhīṃ vyākhyānayanti ca||73||-
dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||74|| kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ 42 sīdati pīḍitaḥ | raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ ||75||
dhātukṣayokto yo dāha ityādi| dhātukṣayokto raktakṣayoktaḥ| yaccātra raktakṣayokta iti pāṭho na kṛtaḥ, taditaradhātukṣaye'pi dāho bhavatīti jñāpanārtham| tena dhātukṣayajadāhena| kṣāmasvaro durbalasvaraḥ| kriyāhīnaḥ kāyikamānasaceṣṭāhīnaḥ| pīḍito ‘dāhena’ iti śeṣaḥ||74-75||
kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān ||76|| tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam | kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet ||77||
‘asṛjā pūrṇakoṣṭhasya’ ityādinā koṣṭhasthena raktena dāhamabhidhāyedānīṃ prakārāntareṇāha- kṣatajenāśnataścānya ityādi| kṣatajena raktena| aśnataḥ bhojanaṃ kurvataḥ| anyo ‘dāha’ iti śeṣaḥ| śocato vā'pyanekadheti anekaprakāraṃ śokaṃ kurvataḥ| śokaṃ kurvato bhojanaṃ kurvato vā'pi narasyānyo dāho raktena bhavatīti sambandhaḥ| tena dāhena, antaḥ abhyantaraṃ dahyate| mūrcchātṛṣṇāpralāpavān ‘āturo bhavati’ iti śeṣaḥ| tam āturam| iṣṭaviṣayopetam abhilaṣitaśabdasparśādisaṃyuktam| suhṛdbhiḥ mitraiḥ| abhisaṃvṛtaṃ samantataḥ parivṛtam| vidhinoktena sādhayet dāhaśāntikareṇa prāguktena vidhānena śāntiṃ nayet||76-77||
marmābhighātajo'pyasti sa 43 cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ |78|
marmābhighātaja ityādi| marmābhighātajaḥ sadyaḥ kālāntare vā prāṇaharamarmābhighātajaḥ| yadyevaṃ tarhi asādhyatvaṃ prāptameva, sa cāsādhyatamaḥ smṛta iti vyartham| naivaṃ, sa cāsādhyatamaḥ smṛta ityasmādeva sadyaḥkālāntaraprāṇaharamarmajo 44 jñāyata ityadoṣaḥ| ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityatrānye ‘so'sādhyaḥ saptamo mata’ iti paṭhanti| ata eva ca dāhagaṇanāṃ kurvanti- tvacaṃ prāptastu pānoṣmetyādiḥ prathamo dāhaḥ, kṛtsnadehānugaṃ pittamityādirdvitīyaḥ tṛṣṇānirodhādityādistṛtīyaḥ, asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādiścaturthaḥ, dhātukṣayokta ityādiḥ pañcamaḥ, kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pītyādiḥ ṣaṣṭhaḥ, saptamaśca marmābhighātajaḥ|78|-
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu ||78|| (evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ 45||) |
avasthāyāṃ sarveṣāmapi dāhānāṃ varjanamāha- sarva evetyādi| sarva eva ‘dāhā’ iti śeṣaḥ||78||
praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret ||79||
dāhānāṃ punarāvṛttiniṣedhāya vidhānamāha- evaṃvidho bhavedityādi| praśāntopadrave nivṛttatṛṣṇādike ‘āture’ iti śeṣaḥ| śodhanaṃ virecanaṃ, pittaharatvāt| prāptaṃ yathādoṣapratyanīkam| ācaret kuryāt ‘vaidya’ iti śeṣaḥ| anye śodhanaśabdena vamanamapi kathayanti| tadvamanaṃ dāhakāriṇi pitte kaphasthānage 46 kāryam| anye ‘praśāntopadravaścāpi’ iti paṭhanti; tatra evaṃvidha āturaḥ śodhanamācarediti vyākhyānayanti||79||
sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni | madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām ||80||
yathā pīyamānaṃ madyaṃ tṛṣṇākaraṃ na bhavati tathā prāha- sajīrakāṇityādi| sajīrakāṇi jīrakasahitāni| ārdrakaṃ prasiddhaṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī| ārdrakasyādau sahaśabdo boddhavyaḥ; tena ‘ārdrakaśṛṅgaverasauvarcalāni’ iti madyānītyasya viśeṣaṇam| ardhajalaplutāni ardhapānīyamiśritāni| hṛdyāni manaḥpriyāṇi| gandhavanti praśastagandhāni| evaṃvidhāni madyāni pītāni santi sadyastṛṣṇāṃ śamayantīti piṇḍārthaḥ||80||
jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām | piban surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ 47 ca madaṃ na yāti ||81||
kimbhūtaḥ sanmadyapaḥ kimbhūtāṃ surāṃ piban pānajarogān manovidhātakaṃ ca madaṃ na prāpnotītyāha- jalapluta ityādi| jalapluto jalārdragātraḥ| candanabhūṣitāṅgaḥ candanānuliptaśarīraḥ| sragvī puṣpamālāyuktaḥ| sabhaktāṃ bhaktena sahitām| piśitopadaṃśāṃ māṃsabhakṣaṇasahitām| rogān pānajānityarthaḥ| manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti manovighātakaṃ madaṃ na prāpnoti| etenottarau madau nādhigacchatītyuktam| anye ‘manomatighnaṃ ca madaṃ na yāti’ iti paṭhanti; tatra manobuddhipramohalakṣaṇaṃ madaṃ na prāpnotītyarthaḥ||81||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre madātyayapratiṣedho nāma (navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||47||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||47||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `idānīṃ pūrva madyaguṇānāha'- iti pā. ↩
- 2 madyaguṇapratipādanaṃ' iti pā. ↩
- 3 `āśukāri tat' iti pā. ↩
- 4 `harṣaḥ' iti pā. ↩
- 5 `māṃsopasevinaḥ' iti pā. ↩
- 6 `kaphautkaṭyaṃ' iti pā. ↩
- 7 `dhūmodvahanamiva' iti ‘dhūmodgamanamiva’ iti ca pā. ↩
- 8 `dīpyakāḍhyaṃ' iti pā. ↩
- 9 `kārpāsamūlamatha' iti pā. ↩
- 10 `kharjūravetrakaravīraparūṣakeṣu' iti pā. ↩
- 11 `niyojyāḥ' iti pā. ↩
- 12 `bhāvaḥ sattā' iti pā. ↩
- 13 `...svabhāvāt' iti pā. ↩
- 14 `sukhoṣṇam' iti pā. ↩
- 15 `bhraṃśamasau ca gacchati' iti pā. ↩
- 16 `śayānamevaṃ' iti pā. ↩
- 17 `śvetacandanena' iti pā. ↩
- 18 `pavanamāhṛtamiṣṭagandhaṃ' iti pā. ↩
- 19 `śītairvanāntapavanaiḥ' iti pā. ↩
- 20 `prītaḥ' iti pā. ↩
- 21 `vyañjanādinimittatvenetyūhyam' iti pā. ↩
- 22 `pariṣecayettaṃ' iti pā. ↩
- 23 `lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyraiḥ' iti, `śītairuśīrajalacandanavāribhistam' iti ca pā. ↩
- 24 `adhivāsitāṃ ca' iti pā. ↩
- 25 `madhuraiḥ' iti `kuśalaiḥ' iti ca pā. ↩
- 26 `...kṛtopakāre' iti pā. ↩
- 27 `prakārāntarapreritavātacālitapuṣpamālāyukte' iti pā. ↩
- 28 `ghanasāradigdhāḥ' iti pā. ↩
- 29 `hemantādibhirmalayāntairacalaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, tena hemantartuvindhyavanādiparihāraḥ' iti pā. ↩
- 30 `snigdhamitavasanāḥ' iti pā. ↩
- 31 `pittapānātyayaṃ striyaḥ' iti pā. ↩
- 32 raktapittatṛṣādāheṣvayameva vidhiḥ smṛtaḥ' iti pā. ↩
- 33 `raktaṃ' iti hastali. pu.pā. ↩
- 34 `pittādidāhalakṣaṇaṃ' iti hastali. pu.pā. ↩
- 35 `pittadāhārtaṃ' iti ha.li.pu.pāṭhaḥ ↩
- 36 `yathābhyāsaṃ' iti pā. ↩
- 37 `samutthitam' iti pā. ↩
- 38 `vepate' iti pā. ↩
- 39 `icchayā'mbhaśca' iti 'icchāyā'mbhastaṃ' iti pā. ↩
- 40 `vitarattvaritaṃ' iti pā. ↩
- 41 `dāho'nyaḥ syātsudustaraḥ' iti pā. ↩
- 42 `sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ' iti pā. ↩
- 43 `so'sādhyaḥ saptamo mataḥ' iti pā. ↩
- 44 `sadyaḥkālāntara' iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 45 `ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 46 `kaphāśayasthe' iti pā. ↩
- 47 `manomatighnaṃ ca' iti pā. ↩