athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||3|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ ||4|| hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñānāśo balasya ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ 1 tā vibhāvayet ||5||
idānīṃ doṣajamūrcchāyā hetusamprāptī āha- kṣīṇasyetyādi| evambhūtasya puruṣasya vegāghātādibhirhetubhirugrā doṣā yadā bāhyābhyantareṣu karaṇāyataneṣu niviśante tadā mānavā mūrcchantīti piṇḍārthaḥ| hīnasattvasya alpasattvasya| karaṇāyataneṣu buddhīndriyakarmendriyamanobuddhyahaṅkārasthāneṣu| ugrā atipravṛddhāḥ prasṛtāśca| bāhyeṣvābhyantareṣu ceti bāhyakaraṇāyatanāni karmendriyāṇi, ābhyantarakaraṇāyatanāni manobuddhyahaṅkārasthānāni| ābhyantarakaraṇāyatanasya hṛdayasyaikatvāt kathaṃ bahuvacanaṃ? satyaṃ, antaḥsañjñāvahanāḍīnāmapyantaḥkaraṇāyatanatvenābhimatatvāt| niviśante avatiṣṭhante| apare karaṇāyatanaśabdenaiva karaṇāni kathayanti, upacārāt| tena bāhyābhyantareṣu karaṇeṣu yadā doṣā niviśante tadā mānavā mūrcchantītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- karaṇāyataneṣu yadā doṣā niviśante tathā bāhyābhyanareṣu karaṇeṣu niviśante tadā mānavā mūrcchantīti||3-5||
sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||6|| sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ... |7|
yayā prakriyayā mānavo mūrcchati tāmāha- sañjñetyādi| sukhaduḥkhavyapohakṛt sukhaduḥkhanāśakṛt, sukhaduḥkhanāśaśca sañjñānāśāt; sañjñānāśastu sañjñāvahanāḍīpidhānāt| anye sukhaduḥkhe sattvarajasī, tayorvyapoho nāśastaṃ karotīti vyākhyānayanti||6||-
... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7|| vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu 2 pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate ||8||
saṅkhyāmāha- ṣaḍvidhetyādi| ye tantrāntarīyā vātādibhiḥ śoṇitena ca caturvidhāṃ mūrcchāmicchanti teṣāmayamāśayaḥ- madyaviṣayostvanantaroktapāṇḍurogavat pṛthagupādānaṃ, tena svamate ṣaḍvidhaiva mūrcchā| sarvāsvapi murcchāsu pittaṃ kartṛtvena pradhānamityāha- ṣaṭsvityādi| prabhutvenāvatiṣṭhate itaradoṣāvākramya vartata ityarthaḥ| vegāghātādiḥ hetuḥ; karaṇāyataneṣvityādiḥ sampraptiḥ||7-8||
apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|
vātādijānāṃ tisṛṇāṃ liṅgamapasmāroktaliṅgātideśenāha- apasmāretyādi| apasmāroktaliṅgāni yathāsvaṃ tāsāṃ jānīyādityarthaḥ| kecit ‘apasmāroktaliṅgāni’ ityatra ‘apasmāreṇa liṅgāni’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- dantanakhakhādanākṣivaikṛtalālāsrāvādirahitānyapasmāreṇa tulyāni lakṣaṇāni yathāsvamupalakṣayedityarthaḥ| tathā ca tantrāntaraṃ,- “sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ”- iti|9|-
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca 3 tanmayaḥ ||9|| tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|
vātajādīnāṃ tisṛṇāṃ liṅgānyatidiśya raktajāyāḥ samprāptiṃ lakṣaṇaṃ cāha- pṛthivītyādi| pṛthvī ambhaśca dvayamapi tamorūpaṃ 4 tamobahulaṃ; tathā coktaṃ purā- ‘tamobahulā pṛthivī, sattvatamobahulā āpaḥ’ iti, raktagandhaśca 5 tanmaya iti pṛthivyambhaḥsamudbhavaḥ; pāñcabhautike'pi rakte pṛthivyambhasoḥ prādhānyāt| mūrcchanti bhuvi mānavā ityetena gandhasya tamobahulatvamuktam| nanu, gandhaḥ pārthivastatkathaṃ pṛthivyambhaḥsamudbhava ityucyate? satyaṃ, parasparopakāryatvāt 6| mūrcchanti bhuvi mānavā iti ye mānavā pṛthivīguṇabahulāstāmasā ityarthaḥ| nanu, yadi raktagandho mūrcchājanakaḥ, tarhi kimiti sarveṣāmeva na mūrcchāmutpādayati? satyaṃ, ye hīnasattvāsteṣāṃ mūrcchāmutpādayati na sarveṣām| apare ‘raktagandhaśca tanmaya’ ityanyathā vyācakṣate, tadyathā- tanmayaḥ pṛthivyambhomayaḥ; atra yathāsambhavaṃ vyākhyānaṃ; tena raktamambhomayaṃ, dravatvāt; gandhaśca pṛthivīmayaḥ, pārthivatvādgandhasya; tena tamobhūyiṣṭhāyāḥ pṛthivyāḥ sakāśādgandhasya jātatvādgandho'pi tamobahula eva, kāraṇānurūpatvāt kāryasya; śeṣaṃ samam| anye tu ‘pṛthivyambhastamorūpaṃ raktaṃ gandhaśca tanmaya’ iti paṭhanti; pṛthivī cāmbhaśca pṛthivyambhasī, tayoḥ sambandhi yattamaḥ, tadrūpaṃ tadbahulaṃ tallakṣaṇaṃ vā raktaṃ, gandhaśca tanmaya iti tamomaya ityarthaḥ; tamobahulapṛthivyutpannatvādgandhasya| etena tamobhūyiṣṭhapṛthivyambhautpannaraktasya dhātujanitatvādgandhasya svayaṃ tamobhūyiṣṭhatvācca raktagandho mānavairāghrātaḥ san hṛdyavasthitaṃ tamo vardhayan mūrcchāmāpādayati, ‘sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam’ ityuktatvāt| nanu, tamobahulatvādraktaṃ mūrcchājanakaṃ tarhi tamobhūyiṣṭhe ete pṛthivyambhasī kuto mūrcchāṃ notpādayataḥ? satyaṃ, pṛthivyambhasī sātmyatayā svarūpataśca mūrcchāṃ notpādayataḥ| anye tu paṭhanti- pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhena tu trayam’ iti; vyākhyānayanti ca- pṛthivyambhastamasāṃ rūpaṃ svalakṣaṇaṃ yasya raktasya tatpṛthivyambhastamorūpaṃ; raktagandhena kṛtvā tu punastrayaṃ sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ tritayaṃ ‘rakte jñāyate’ iti vākyaśeṣaḥ| nanu, gandhena kṛtvā kathaṃ guṇānāṃ tritayaṃ rakte jñāyate iti cet? satyaṃ, rakte gandho visro vartate, gandhaśca guṇaviśeṣaḥ, uktaṃ ca,- “teṣāṃ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ”- iti, te ca viśeṣāstriguṇāḥ; uktaṃ ca,- “sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti” iti| kintvatra tamoguṇasyādhikyaṃ jñeyam| etenaitaduktaṃ bhavati- pṛthivyambhastamaḥsvalakṣaṇasya raktasya gandhena triguṇena tamoguṇaviśiṣṭena mānavā mūrcchanti||9||-
dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati ||10||
svamataṃ pradarśya paramatamāha- dravyasvabhāva ityeke ityādi||10||
guṇāstīvrataratvena 7 sthitāstu viṣamadyayoḥ | ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ ||11||
viṣamadyotthe āha- guṇā ityādi| ta eva guṇā rūkṣādayaḥ| moho mūrcchā| tābhyāṃ viṣamadyābhyām| yatherito 8 yathākathita ityarthaḥ| atha viṣamadyavikārayoḥ 9 sāmānyenaiva mūrcchāpraṇayanāt kathamatra viśiṣṭamabhidhānam? ucyate- tatra itaralakṣaṇaiḥ saha tadgrahaṇārtham| nanu, yadi viṣamadyayostulyā guṇāḥ sthitāḥ, tat kimiti viṣavanmadyaṃ māraṇātmakaṃ na syāt? satyaṃ, madye teṣāṃ guṇānāmanatitīvratvenāvasthānāt| yadyevaṃ tarhi ‘guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ’ iti kathaṃ na vyāhanyate? satyaṃ, tīvrataraśabdādagre tīvraśabdo madhye lupto draṣṭavyaḥ| tena viṣe tīvrataratvena te guṇāḥ sthitāḥ, madye tīvratvenetyarthaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ|| ta eva tasmāttābhyāṃ 10 tu mohau syātāṃ yatheritau” (ca. ci. 24)- iti||11||
stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|
rudhirajamūrcchālakṣaṇamāha- stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjetyādi| stabdhaśabdo'ṅgadṛṣṭibhyāṃ sambadhyate| gūḍhocchvāsaḥ aspaṣṭaśvāsaḥ|12|-
madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat ||12||
madyajamūrcchālakṣaṇamāha- madyenetyādi| vilapanniti vilāpaṃ kurvan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭamānasaḥ apasmaraṇaḥ 11 vibhrāntamānaso vikṣiptacetāḥ| jarāṃ pākam||12||
vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||
viṣajamūrcchālakṣaṇamāha- vepathusvapnatṛṣṇāḥ syurityādi| vepathuḥ kampaḥ| stambhaḥ stabdhatā| veditavyamityādi| mūlādikandāntasya viṣasya yathāsvaṃ yāni lakṣaṇāni taiḥ kṛtvā viṣamūrcchitasya puṃso yathāsvaṃ yathātmīyaṃ viṣaṃ jñeyam||13||
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||14||
ataḥ paraṃ cikitsitamāha- sekāvagāhāvityādi| maṇayaḥ sahārā iti maṇayo muktāsphaṭikaprabhṛtayaḥ| te ca sahārā hārāropitā hitā ityarthaḥ| vyajanānilā vyajanānāṃ vāyavaḥ| śītāḥ pradehāḥ candanotpalaprabhṛtikṛtāḥ pralepāḥ| śītāni pānāni ca gandhavantīti yāni śītāni gandhavanti ca pānāni tānītyarthaḥ| anivāritāni praśastāni||14||
sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni ||15||
tānyeva śītāni gandhavanti ca pānānyāha- sitāpriyālekṣurasaplutānītyādi| kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni sitāpriyālādiyutāni pānāni pānakāni sarvāsvanivāritāni| na kevalaṃ pānānyevānivāritāni sarpīṃṣi ca jīvanānīti kākolyādisiddhānītyarthaḥ| kecit pānānītyatra siddhānīti paṭhanti, te ca ghṛtaviśeṣaṇaṃ manyante||15||
siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca | tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ ||16||
kimetānyeva sarvamūrcchāsu hitānyutānyānyapītyāha- siddhānītyādi| madhure varge kākolyādau| payāṃsi sarvāṇyapi dugdhāni, sarveṣāṃ kṣīrāṇāṃ mūrcchāharatvāt| sadāḍimā dāḍimena saṃskṛtāḥ, jāṅgalajā rasāḥ| mūrcchāsu ye bhojane hitāstānāha- tathetyādi| pathyā hitāḥ, ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| satīno vartulakalāyaḥ||16||
bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni | śītena toyena 12 bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām ||17||
bhujaṅgapuṣpamityādi| bhujaṅgapuṣpaṃ nāgakeśaram| kolasya madhyaṃ badaramajjā| etāni bhujaṅgapuṣpādīni samāni tulyāni śītatoyena saha pibet| na kevalametānyeva śītatoyena saha pibet bisaṃ mṛṇālaṃ cāpi śītatoyena pibet; bisaṃ bisendrakaṃ, mṛṇālaṃ padmanālam| kṣaudreṇa kṛṣṇāmiti madhunā saha pippalīṃ pibedityarthaḥ; anye lihediti manyante| sitayā ca pathyāmiti harītakīṃ śarkarayā saha pibedityarthaḥ||17||
kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām | mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ ||18||
ataḥ paraṃ kiṃ kuryādityāha- kuryādityādi| nāsāvaktrayoravarodhena vyāghuṭyāntaḥ 13 praviṣṭo māruto ruddhāni srotāṃsi vivṛṇvan mūrcchāmapahanti; nārīkṣīraṃ cātiśītalatvāt| mūrcchāmityādi| prasaktāṃ bhūyo bhūyo'nusaṅginīm| śirovirekaiḥ nasyaiḥ| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ| yadyapi sarvamūrcchāyāṃ pittaṃ pradhānaṃ, tīkṣṇe nasyavamane na yukte'sya, tathā'pi sañjñāvahasrotonirodhaśāntikaratvād vyādhipratyanīkatvācca hite eva| kecit ‘tīkṣṇaiḥ’ ityatra ‘pathyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra pittaśleṣmaharairityarthaḥ||18||
harītakīkvāthaśṛtaṃ 14 ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā | drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti ||19|| pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti |20|
harītakīkvāthaśṛtamityādi| harītakīkvāthena śṛtaṃ siddhaṃ harītakīkvāthaśṛtam| dhātrīphalānām āmalakaphalānāṃ svarasaiḥ| drākṣāsitetyādi| yāni kaṣāyāṇi śrīparṇyādikṛtāni pittajvaraṃ śamaṃ nayanti tāni drākṣāsitādāḍimalājavanti tatpradhānāni pibet| nīlotpalapadmavanti nīlotpalapadmapradhānāni| gandhavanti gandhadravyāḍhyāni| nīlotpalapadmavantītyādikaṃ pittajvaraharakaṣāyaviśeṣaṇam||19||-
prabhūtadoṣastamaso'tirekāt sammūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||20|| sannyastasañjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|
idānīṃ mūrcchāyā avasthāyāṃ sañjñāntaramāha- prabhūtadoṣa ityādi| yaḥ prabhūtadoṣo manuṣyaḥ sammūrcchitaḥ san tamaso'tirekānnāvabudhyate nāvabodhaṃ prāpnoti sa duścikitsyo matimatā vaidyena sannyastasañjño jñeya iti piṇḍārthaḥ| sannyastasañjña iti mṛtyumukhe vartamānatvāt sannyasta iva sannyastaḥ||20||-
yathā''maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddharedāśvavilīnameva ||21|| tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam |22|
idānīṃ sannyastasya śīghraṃ pratīkārāya dṛṣṭāntamāha- yathā''maloṣṭamityādi| āmaloṣṭam āmamṛtpiṇḍam| taṃ sannyastasañjñam| asvedanaṃ prasvedarahitam||21||-
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ ||22|| vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|
kaiścikitsedityāha- tīkṣṇāñjanābhyañjanetyādi| tīkṣṇaśabdo'ñjanādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| totrāṇi sūciprakārāṇi| vāditraṃ vīṇādi| anunayaḥ sāntvanāpūrvakaṃ 15 vacanādi| vighaṭṭanaiḥ vividhaprakāreṇa cālanaiḥ| guptaphalāvagharṣaiḥ kapikacchūphalāvagharṣaṇaiḥ| anye guptaphalaṃ vṛṣaṇaṃ, tasyāvagharṣaṇaiḥ pīḍanairityarthaḥ| kecidvighaṭṭanairityatra ‘vismāpanaiḥ’ iti paṭhanti; tatra āścaryakārakairityarthaḥ| etairupacāraiḥ upācaret āsañjñāprāpteḥ||22||-
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ ||23||
ābhiḥ kriyābhirityādi| ābhiḥ kriyābhiḥ anantaroktābhistīkṣṇāñjanādibhiḥ| sānāhalālāśvasanaśca ānāhādiyuktaḥ; śvasanaḥ śvāsa ityarthaḥ||23||
prabuddhasañjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam | phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayogaiḥ | saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ ||24||
tīkṣṇāñjanādibhirlabdhasañjñe sannyāsini paścātkarmāha- prabuddhetyādi| tīkṣṇāñjanādibhiḥ prabuddhasañjñaṃ sannyāsinaṃ tīkṣṇairvamanānulomyairvamanavirecanairviśuddhaṃ, annasaṃsarjanakrameṇa ca laghupathyabhuktaṃ, triphalācitrakaśuṇṭhībhāvitaiḥ saśarkaraiḥ śilājatuprayogaiḥ vajrakavaṭakakalpanayā kalpitairmāsaṃ yāvadupakrameta, śeṣadoṣopaśamanārtham| jīrṇaṃ ghṛtaṃ daśābdikaṃ pāyyaḥ pāyayitavyaḥ||24||
yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet | sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham ||25||
yathāsvaṃ ca jvaraghnānīti yathāsvaṃ yathādoṣaṃ jvareṣu yāni kaṣāyāṇyuktāni tāni taddoṣajamūrcchāsvapi 16 yojyāni| viṣāpahamiti kalpasthānoktaṃ viṣamohaśamanaṃ nasyāñjanādikam||25||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho nāma (aṣṭamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||46||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||46||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `yathāsvamupalakṣayet' iti pā. ↩
- 2 'tāsu ṣaṭsvapi' iti pā. ↩
- 3 `raktagandhastadanvayaḥ' iti pā. ↩
- 4 `tamorūpamiti tamaḥsvarūpam' iti pā. ↩
- 5 `raktagandhastadanvayaḥ' iti pā. ↩
- 6 `athākāśapavanetyādau apāṃ caturguṇatvena darśitatvāt kathaṃ tadanvayenāpi gandho vyapadiśyata iti cet? na, parasparopakārādityukteḥ| evamapi bhūtāntare pṛthivīnimittatvādgandhasyeti vyākhyānaṃ' `kārtikakuṇḍāt' iti pā. ↩
- 7 `tīvratamatvena' iti pā. ↩
- 8 `yatherita iti svaiḥ svairvikārairviṣakalpapānātyayayoryathākathitairityarthaḥ' iti pā. ↩
- 9 `viṣamadyādhikārayoḥ' iti pā. ↩
- 10 `tasya tābhyāṃ' iti pā. ↩
- 11 `apasmaraṇayuktaḥ' iti pā. ↩
- 12 `satīnatoyena' iti pā. ↩
- 13 `agtaḥ pravṛddho' iti pā. ↩
- 14 `harītakīkvāthaghṛtaṃ pibedvā' iti pā. ↩
- 15 `śāntipūrvakaṃ' iti pā. ↩
- 16 `sarvadoṣajamūrcchāsvapi' iti pā. ↩