45. raktapittapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pāṇḍurogapratiṣedhānantaraṃ dūṣyasāmyādraktapittapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān | kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ ||3|| nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet | vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam ||4|| tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā |5|
nidānānantarīyakatvāt pratiṣedhasyādau raktapittanidānabhūte hetusamprāptī āha- krodhaśokabhayāyāsetyādi| krodhādīni nityamabhyasyato niṣevamāṇasya puruṣasya duṣṭiṃ gato rasaḥ pittaṃ prakopayet, tataśca vidagdhaṃ duṣṭaṃ pittaṃ svaguṇaiḥ tīkṣṇoṣṇādibhiḥ śoṇitaṃ vidahati pradūṣayati, tata ūrdhvamadho vā raktaṃ pravartata iti piṇḍārthaḥ| tīkṣṇamuṣṇakaṭvamlalavaṇakṣāravyatiriktaṃ jyotiṣmatyapāmārgaphalādikam| āyāsaḥ śramaḥ| viruddhānnaṃ hitāhitīyoktam| krodhaśoketyādiḥ hetuḥ, nityamabhyasyata ityādiḥ samprāptiḥ| ‘kaṭvamlalavaṇa’- ityatra kecit ‘tīkṣṇamuṣṇāmlalavaṇaṃ divāsvapnaṃ vidāhi yat’ iti paṭhanti||3-4||-
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet ||5|| vidagdhayordvayoścāpi 1 dvidhābhāgaṃ 2 pravartate | kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim ||6||
tadraktaṃ yathordhvamadho vā dvidhā'pi vā pravartate tathā darśayannāha- āmāśayādityādi| yadyapi raktasya yakṛtplīhasthānatvādāmāśayapakvāśayābhyāṃ pravartanaṃ na sambhavati, tathā'pi prakupitaraktasya tatrāpi gamanāt pravartanaṃ tābhyāṃ sambhavatyeva| vidagdhayoścāpyubhayoriti duṣṭayorāmapakvāśayayorityarthaḥ| tayośca duṣṭiḥ duṣṭarudhirasaṃyogāt| ekīyamatamāha- kecidityādi| sayakṛtaḥ kālakhaṇḍasahitāt| etadapyanumatam, apratiṣedhāt| asmin pāṭhe aṅgīkṛte'pi pūrvavākyena saha na virodhaḥ, yato yakṛtplīhābhyāmeva raktaṃ pravartate paramāmapakvāśayamadhiṣṭhāya||5-6||
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam 3|7|
triprakārasya raktapittasya sādhyayāpyāsādhyatvamāha- ūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ sādhyamiti yadā daurbalyādyupadravahīnaṃ māṃsaprakṣālanābhamityādyasādhyalakṣaṇarahitamekadoṣānugaṃ bhavati tadā sādhyaṃ, yadā tu tadeva śāntiṃ gatvā punarbhavati mārgāntaraṃ vā yāti alpopadravam alpāsādhyalakṣaṇayuktaṃ dvidoṣānugaṃ ca bhavati tadā yāpyaṃ, yadā ca bahūpadravayuktaṃ bahvasādhyalakṣaṇayuktaṃ tridoṣānugataṃ ca bhavati tadā asādhyam| adho yāpyamiti alpopadravamasādhyalakṣaṇahīnaṃ dvidoṣānugaṃ ca bhavati tadā adhogaṃ yāpyaṃ; yadā ca tridoṣānugamasādhyalakṣaṇayuktaṃ tadā varjyaṃ, yadā caikadoṣānugaṃ nirupadravaṃ varjyalakṣaṇāsaṃyuktaṃ tadā sādhyam| asādhyaṃ yugapadgatamiti yadā tridoṣānugaṃ bahūpadravamasādhyalakṣaṇayuktaṃ bhavati tadā asādhyaṃ, yadā cānyathā tadā yāpyamityarthaḥ| yugapadgatam ubhayamārgapravṛttamityarthaḥ|7|-
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ ||7|| lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati |8|
atha pūrvarūpamāha- sadanamityādi| sadanam aṅgamlāniḥ| kaṇṭhadhūmāyanaṃ kaṇṭhe dhūmodvamanamiva vedanetyarthaḥ| asmin raktapitte||7||-
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ ||8||
raktapittasya saṅkhyāṃ doṣocchrayaṃ cātideśenāha- bāhyāsṛglakṣaṇaistasyetyādi| bāhyāsṛglakṣaṇairiti śoṇitavarṇanīyoktaiḥ ‘phenilamaruṇam’ ityādibhiḥ, tasya raktapittasya, saṅkhyā saptavidhā| nanu, pittena vi dagdhena vidagdhaṃ raktaṃ raktapittamucyate, tat kathaṃ pittādapi pṛthaguddiśyate? ucyate, tadraktāntareṇa saṃsargāt| doṣocchritiḥ doṣādhikyam||8||
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ 4 pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte'vipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ ||9||
idānīṃ raktapittopadravānāha- daurbalyaśvāsakāsetyādi| vamathuḥ chardiḥ| madaḥ pūgaphaleneva mattatā| adhṛtiḥ asantoṣaḥ| atulyā asādhāraṇā| kaṇṭhasya bhedaḥ kaṇṭhakṣaṇanam| śirasi ca davanaṃ santāpaḥ| viratirapi rateḥ sukhasyāpi vināśo bhavatītyarthaḥ| upasargā upadravāḥ| ‘bhukte cānne vidāha’ ityatra ‘bhukte ghoro vidāha’ ityanye paṭhanti| tatra saptamī ṣaṣṭhyarthe, tena bhuktasya āhārasya ghoro mahān vidāha ityarthaḥ| ‘kaṇṭhasya bheda’ ityatra ‘koṣṭhasya bheda’ ityapare paṭhanti; koṣṭhaśabdena koṣṭhastho malastasya bheda iti ca vyākhyānayanti| tadetat pāṭhadvayamūrdhvādhaḥpravṛttirūpaṃ yathāsambhavaṃ boddhavyaṃ, ekatra dvayorapyanaupayikatvāt| śirasi ca davanamityatra ‘pravitatasiratā’ iti kecit paṭhanti, sirātatagātrateti vyākhyānayanti| ‘viratirapi rateḥ’ ityatra apare ‘vinatirapi bhavet’ iti paṭhanti; vinatiḥ śarīrasya vinamanam| apare ‘vikṛtirapi bhavet’ iti paṭhanti, tatrāpi kāyasyākuñcanātmikā vikṛtirityarthaḥ||9||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ 5 yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti ||10||
asādhyaraktapittalakṣaṇamāha- māṃsaprakṣālanābhamityādi| māṃsaprakṣālanābhaṃ māṃsadhāvanatoyābham| kardamāmbhonibhaṃ kardamena miśritaṃ yadambhastoyaṃ tannibham| medaḥpūyāsrakalpaṃ medaḥpūyaraktasadṛśamityarthaḥ| atikuṇapaṃ śaṭitaśavagandhi| uktā vikārā daurbalyaśvāsādayaḥ, ‘prabhūtā’ iti vākyaśeṣaḥ| tadvarjyamiti ūrdhvadhomārgatvena sādhyaṃ yāpyaṃ ca yaduktaṃ bhavati tadapyevaṃvidham asādhyam| surapatidhanuḥ indradhanuḥ| ‘kvathitamiva ca yat’ ityatra ‘kvathitamiva yakṛt’ iti paṭhitvā pakvakālakhaṇḍatulyamiti vyākhyānayanti||10||
nādau saṅgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino'śnataḥ | tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham ||11||
ādau balavati raktapitte saṅgrahaṇaniṣedhamāha- nādau saṅgrāhyamudriktamityādi| yat raktapittam, udriktam atiśayena vṛddhiṃ gataṃ, tadbalayuktasyāśnataśca puruṣasyādau na saṅgrāhyaṃ; yasmāttadādau saṅgṛhītaṃ sat pāṇḍvādirogāvahaṃ bhavati||11||
adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ | jayedanyataradvā'pi kṣīṇasya śamanairasṛk ||12||
tarhi tatra kiṃ kuryādityāha- adhaḥpravṛttaṃ vamanairityādi| saṃśodhanārhasya balavato narasyādhogaṃ raktapittaṃ bahudoṣaṃ vamanairjayet, evaṃvidhasyordhvagaṃ virecanairityarthaḥ| nanu, adhogaṃ vātānugaṃ bhavati, ūrdhvagaṃ ca kaphānugaṃ, tat kathaṃ tayorvamanavirecane yujyete? satyaṃ, vyādhipratyanīkatvādyujyete eva; tathā ca tantrāntaraṃ- “adhogaṃ vamanairdhīmānūrdhvagaṃ recanairjayet”- iti| anyataradveti ūrdhvagamadhogaṃ vā kṣīṇasya puruṣasya śamanairjayediti na vamanavirekaiḥ; tathā ca tantrāntaram- “ūrdhvagaṃ vā'pyadhogaṃ vā kṣīṇasya śamanairjayet”- iti||12||
atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ | akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam ||13||
idānīṃ saṃśodhanārhasya laṅghanamapi hitamiti darśayannāha- atipravṛddhadoṣasyetyādi| apatarpaṇaṃ laṅghanam||13||
laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām | rasayūṣau pradātavyau surābhisnehasaṃskṛtau | tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṃṣi vividhāni ca ||14||
laṅghanādanantaraṃ kiṃ kuryādityāha- laṅghitasyetyādi vidadhyāt kuryāt| kiṃ raktapitte peyāmeva vidadhyādutānyadapītyāha- tarpaṇamityādi| tarpaṇamiti mṛdvīkāmadhukādisādhitajalena saśarkareṇāloḍitāḥ saghṛtakṣaudrā lājaśaktavaḥ| pācanaṃ hrīberacandanośīraparpaṭamustasādhitajalapānam| lehāniti vakṣyamāṇān madhukaśobhāñjanakādipuṣpaiḥ kṛtān saghṛtakṣaudrān| vividhāni sarpīṃṣi vāsāghṛtādīni| tatrādhoge peyā hitā yadi māruto balī na syāt, mārutaścedbalī bhavati tadā māṃsarasa eva; ūrdhvage ca tarpaṇaṃ hitam| tathā ca tantrāntaram- “adhovahe yavāgvādi na cet syānmāruto balī| ūrdhvage tarpaṇaṃ śastaṃ yathādoṣamathāpi vā”- iti| kecit ‘laṅghitasya tato yuktyā laghvannamavacārayet’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yuktyā mātrayā pratyanīkaṃ cetyarthaḥ||14||
drakṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam | yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam ||15||
pūrvamuddiṣṭaṃ yadvamanavirecanaṃ tayordravyāṇyāha- drākṣāmadhukakāśmaryetyādi| drākṣādiyuktaṃ virecanadravyakalpoktaṃ mṛdu virecanaṃ, yaṣṭīmadhukakṣaudrayuktaṃ vamanadravyavikalpoktaṃ mṛdu vamanaṃ hitam||15||
payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ | paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam ||16|| hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam | rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ ||17|| santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ | himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni raktapittinām ||18||
vamanavirecanadravyāṇyabhidhāya bhojanadravyāṇi pratipādayati- payāṃsītyādi| śītāni utpalādidravyakvathitaśītāni, tāni tu pittaprāye| jāṅgalarasā eṇādilāvādikṛtāḥ, te ca vātānubandhe| satīnayūṣā vartulakalāyayūṣāḥ, te ca kaphānuge raktapitte hitāḥ| paṭoletyādi| śelūḥ dakṣiṇāpathajaṃ śākaṃ, śleṣmāntakamapare| suniṣaṇṇakaḥ śiravālikā, catuṣparṇītyapare| atimukta āvantakaḥ| aṅkurāḥ komalapallavāḥ paṭolādīnām| sinduvāraḥ nirguṇḍī| etānyapi śākāni kaphānuge śastānīti| paṭoletyatra kecit jīvantīti paṭhanti| rasāścetyādi| jāṅgalarasābhidhānenaiva pārāvatarasasyāpi parigrahe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa raktapitte hitatvāpādanārtham| dhātrīdāḍime saṃskārārtham| yavāgvaḥ abhihitāḥ| santānikā ghṛtasyoparitanaḥ styāno bhāgaḥ| ghṛtottarā ghṛtapradhānāḥ| himāḥ pradehā ityādi| himāḥ pradehāḥ śītā lepāḥ; te ca nyagrodhādiprabhṛtiśītalagaṇakṛtāḥ| madhurā gaṇāḥ kākolyādayaḥ| te ca pānādinā yojyāḥ| ghṛtāni madhuragaṇasādhitāni tantrāntarasaṃvādāt| pathyāni hitāni||16-18||
madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ | bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||19|| lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya 6 ca | hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha ||20||
madhūketyādi| madhūkādipuṣpairekaikaiścūrṇitaistrayo 7 lehāḥ, priyaṅgukāyāḥ kusumaiścaturtho lehaḥ| aparānapi lehānāha- lihyādityādi| dūrvāvaṭapallavān madhudvitīyān lihyādityeko yogaḥ| sitakarṇikaḥ śvetakarṇikāraḥ, tasyāpi pallavān madhudvitīyān lihyāditi dvitīyo yogaḥ| kecit samuditamekaṃ yogaṃ manyante; tannecchanti nibandhakārāḥ, samānatantrasaṃvādāt| ‘dūrvāvaṭajāṃśca pallavān’ ityatrāpare ‘dugdhadrumapallavān’ iti paṭhitvā vaṭādipallavāniti vyācakṣate| kiṃ raktapitte etadeva hitamutānyadapītyāha- hitamityādi| samākṣikaṃ samadhu| anuktasaṅgrahāyāha- phalāni cānyānyapītyādi| anyāni phalāni kāśmaryādīni| tadguṇāni kharjūraphalatulyaguṇāni||19-20||
raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet |21|
idānīṃ raktapitte'tideśena cikitsāmāha- raktātīsāraproktāṃścetyādi| raktātīsāraproktān yogān ‘priyālamallikā’ ityādīn| asyāgre kārtikakuṇḍaḥ ‘nīlotpalānāṃ madhunā bhasma vā'pi parisrutam’ ityādiyogaṃ paṭhati, sa ca jejjaṭācāryeṇa ‘sakṣaudramindīvarabhasma’ ityādinā agre paṭhitaḥ|21|-
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā ||21|| yojāyitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat | prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān ||22||
śuddhekṣukāṇḍamāpothyetyādi| śuddhekṣukāṇḍāni nirvalkalekṣukāṇḍāni, āpothya avakṣudya| himāmbhasā yojayitvetyādi śītalajalena yojayitvā nave ghaṭe rātrāvākāśe nirāvaraṇasthāne kṣipet dhārayet, tataśca prātaḥkāle srutaṃ gālitaṃ nīlotpalacūrṇamadhubhyāṃ yutaṃ śoṇitapittavān naraḥ pibet||21-22||
pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasambhavam | udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasameva vā ||23||
pibedityādi| pibedityatra madhuyutamityanuktamapi sambadhyate, samānatantrasaṃvādāt| udumbaraphalamityādi| udumbaraphalaṃ piṣṭvā tadrasaṃ gṛhītvā madhuyutaṃ pibet||23||
trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā | pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā ||24|| candanaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet | karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet ||25|| majjānamiṅgudayasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam | sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā ||26|| pibedvā'pi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ | raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ ||27||
idānīṃ raktapitte siddhatamān ṣaḍyogānāha- trapusīmūlakalkamityādi| sakṣaudraṃ karṣonmitamadhusahitaṃ, taṇḍulāmbunā kalkāccaturguṇenetyarthaḥ| akṣasamaṃ karṣapramāṇaṃ, evameveti sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunetyarthaḥ| karañjabījādiyogadvayaṃ kaphānubandhe ūrdhvage śastam| majjānamiṅgudasyetyādi sitāmadhuyutameva(ka)meva pibedityarthaḥ||24-27||
pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute'sṛji |28|
anantaroktāḥ ṣaḍyogā ghrāṇage rakte'vapīḍane'pi yojyā ityāha- pathyā ityādi| pathyā hitāḥ, anantaroktāḥ trapusīmūlakalkamityādi ṣaḍyogāḥ iti śeṣaḥ|28|-
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk | yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam ||28||
asṛgiti śarīradhātusāmānyāt eṇādīnāmityarthaḥ| yakṛt kālakhaṇḍam||28||
palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam | vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā ||29|| drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet | sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā'mbusamaṃ hitāśinaḥ ||30|| turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā | lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā ||31|| lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām | drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām ||32|| pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī |33|
vanaspatīnāṃ vaṭādīnām| kṣīraghṛtaṃ kṣīrotthaṃ ghṛtam| payo vā'mbusamamiti dugdhaṃ jalaṃ ca tulyamityarthaḥ| kecidevaṃ paṭhanti- ‘vāsākaṣāyaṃ sasitaṃ pibedvā turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikam’ iti| lihettathā vāstukabījacūrṇamityādi|- vāstukabījacūrṇaṃ ṭaṅkavāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ lihet| taṇḍulasāhvayaṃ veti taṇḍulīyaṃ kṣaudrānvitaṃ vā lihyādityarthaḥ| kecidevaṃ paṭhanti- ‘sataṇḍulīyaṃ madhunā'valehayet sitāyutaṃ vāstukamūlameva vā’ iti| lihyāccetyādi| lājā bhṛṣṭadhānyāni| añjanaṃ rasāñjanam| ekaṃ pradhānaṃ, evaṃ kṣādreṇetyarthaḥ| ‘lājāñjanacūrṇam’ ityatra ‘kālāñjanacūrṇam’ iti kecit paṭhanti; tatra kālāñjanaṃ sauvīrāñjanam| sitākṣaudrayutamityādi| tugākhyā vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, anye vaṃśarocanāmāhuḥ; tāṃ ca śarkarākṣaudrayutāṃ lihyāt| drākṣāṃ sitāmityādi| drākṣādīni trīṇi dravyāṇi yaṣṭīmadhukena yutāni śītodakena vā lihyāt| pathyāmityādi| pathyā harītakī, rajanī haridrā, etāni harītakīprabhṛtīni dravyāṇi ghṛtena saha lihyāt| ayaṃ yogaḥ kaṇṭhage prasṛte ca raktapitte yojyaḥ| kecit ‘rajanīṃ ghṛtaṃ ca’ ityatra ‘rajanīdvayaṃ ca’ iti paṭhanti, te ca śītodakenaiva lehyamicchanti; ayaṃ pāṭhaḥ samānatantravirodhādanyāyyaḥ||29-32||-
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi ||33|| pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittāsṛjo vegamudīrṇamāśu |34|
idānīṃ vegavati raktapitte siddhatamaṃ yogamāha- vāsākaṣāyotpaletyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ mṛt kedāramṛttikā, ambhoruhakeśaraṃ padmakeśaram| kalpanāmāha- pītvā sitākṣaudrayutāni jahyādityādi| vāsākaṣāyamutpalamṛdādicūrṇaprakṣepaṃ sitākṣaudrayutaṃ pītvā naro raktapittasyodīrṇamudriktaṃ vegamāśu jahyāt śīghraṃ parityajet||33||-
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām ||34|| puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge |35|
gāyatrijambvarjunakovidāretyādi| gāyatrī khadiraḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ, aśano bījakaḥ| śigruḥ śobhāñjanakaḥ||34||-
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī 8 ca ||35|| jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ |36|
idānīṃ raktapitte trīn yogānāha- sakṣaudramindīvarabhasmetyādi| indīvarabhasmavāri indīvarakṣārodakaṃ sakṣaudraṃ pibedityeko yogaḥ| karañjabījaṃ madhusarpiṣā ceti karañjabījaṃ madhusarpiṣā vā lihyāditi dvitīyo yogaḥ| jambvarjunāmrakvathitaṃ toyamityādi|- jambvādikvathitaṃ toyaṃ sakṣaudraṃ pibediti tṛtīyo yogaḥ| eṣu madhye antyau 9 yogau kaṇṭhāntaḥsthite raktapitte yojyau||35||-
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena ||36|| ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā |37|
mūlānītyādi| mātuluṅgo bījapūrakaḥ, ‘madhukarkaṭī’ iti anye| ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyamityādi| ghrāṇapravṛtte raktapitte saśarkaraṃ pānīyaṃ dugdhaṃ vā saśarkaraṃ nāsikayā deyam| kecit ‘nāsikayā’ ityatra ‘nāsikayoḥ’ iti paṭhanti||36||-
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā ||37||
ghrāṇapravṛtte'paramapi nasyayogamāha- drākṣārasamityādi| drākṣārasaṃ saśarkaraṃ nāsikayā pibet, kṣīraghṛtaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ tadvā saśarkaraṃ nāsikayā pibet, ikṣurasaṃ himaṃ vā tathaiva pibet, itthaṃ trayo yogāḥ kalpanīyāḥ| tathā ca tantrāntaraṃ- “drākṣārasasya nasyaṃ nasyaṃ vā kṣīrasarpiṣaḥ sapadi| ikṣo rasasya nasyaṃ saśarkaraṃ raktanudbhavati”- iti||37||
śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge |38|
sarvatantroktacikitsāsaṅgrahārthamāha- śītopacāramityādi| śītopacāraṃ dāhādiṣu bāhye'pi kuryāditi|38|-
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena ||38|| kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham |39|
raktapitte āsthāpanārthaṃ kṣīramanuvāsanārthaṃ ca ghṛtamāha- drākṣetyādi| vidārigandhādigaṇasādhitena kṣīreṇa ghṛtakṣaudrasitāyutenāsthāpanaṃ raktapitte'gryamuktaṃ, tathā cānuvāsanārthaṃ ghṛtaṃ hitam| tacca ghṛtaṃ yaṣṭīmadhukasādhitaṃ, apakvasya snehasya vyāpatkaratvāt| anye vidārigandhādisādhitakṣīreṇa ghṛtapākamicchanti||38||-
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ ||39|| sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ | nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam ||40|| kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca | adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā'tisāraṃ rudhirasya dustaram ||41|| virekayoge tvati caiva śasyate... |42|
apare'pi raktapitte āsthāpanānuvāsane āha- priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalairityādi| añjanaṃ sauvīrāñjanam| gairikaṃ sāmānyagairikam| utpalaṃ nīlotpalaṃ; nāgakeśaramapare| suvarṇaṃ suvarṇagairikam, antalopāt| kālīyakaṃ dāruharidrānukāri dravyam| ambudo mustā| yaṣṭikāhvayo madhuyaṣṭikā| mṛṇālaṃ padmakeśaram| saugandhikaṃ kumudabhedaḥ| priyaṅgvādibhiḥ saugandhikāntaistulyaiḥ peṣitaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaghṛtaiḥ payasā sahainaṃ raktapittinaṃ nirūhayet| tataśca śītalajalāvasecitaṃ kṣīraudanaṃ bhuktaṃ puruṣaṃ yaṣṭīmadhukasādhitena ghṛtenānuvāsayet| adhovahaṃ śoṇitamadhogaṃ raktapittam| eṣa āsthāpanānuvāsanaprayogaḥ| atisāraṃ rudhirasyeti raktātisāramityarthaḥ| virekayoge tvatīti virekātiyoge||39-41||-
... vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ ||42||
vāmyaśca rakte ityādi| nirūhanānuvāsanābhyāṃ vijite raktapitte sati balānvitaḥ puruṣo vāmyo vāmanīyaḥ, adhomārgapravṛttinivāraṇārtham| atra kārtikakuṇḍena bahūktaṃ, tacca granthagauravabhayāt parihṛtam||42||
evaṃvidhā uttarabastayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |43|
viśiṣṭasthānage raktapitte viśiṣṭacikitsāmāha- evaṃvidhā uttaratabastayaścetyādi| evaṃvidhā anantaroktāsthāpanānuvāsanatulyāḥ| mūtrāśayasthe bastisthe mūtrasrotaḥpravṛtte ca|43|-
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam ||43||
arśasaḥ atipravṛttau ca raktapittacikitsitamatidiśannāha- pravṛttarakteṣvityādi| pāyujeṣu arśaḥsu||43||
vidhiścāsṛgdare'pyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā | śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate ||44||
vidhiścāsṛgdare'pyeṣa ityādi| eṣa vidhiḥ adhogaraktapittaghno vidhiḥ| vijānatā vaidyena asṛgdare kāryaḥ| na kevalamasṛgdare eva eṣa vidhiḥ kāryaḥ kintu yasya śastrakarmaṇi kṛte atiraktaṃ pravartate tasyāpyeṣa eva vidhiḥ kāryaḥ| kecidatraivāsṛgdaralakṣaṇaṃ paṭhanti| tadyathā- ‘dahedadho vaṅkṣaṇadeśamasyāḥ śroṇīṃ ca pṛṣṭhaṃ ca tathaiva vṛkkau 10| asṛgdaraṃ cāpi karoti nāryā garbhāśayārtiṃ tvacireṇa ghorām’- iti| ye tvatra paṭhanti te śukraśoṇitaśuddhāvasṛgdaralakṣaṇaṃ na paṭhanti||44||
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite'pi ca sarvaśaḥ | liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram ||45||
kiṃ raktapittaghno vidhiḥ raktapittākhye roge'sṛgdare śastrakarmaṇyatiraktapravṛttau cāviśeṣeṇaiva kārya uta kiñcidapekṣyetyāha- trayāṇāmapi doṣāṇāmityādi| trayāṇāmapi doṣāṇāṃ pṛthagdvandvasamastānāṃ liṅgāni śoṇitavarṇanīyoktāni śoṇite sarvaśa ālokyānantaraṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, asṛgdare vā śastrakarmaṇi raktātipravṛttau raktapittaghno vidhiḥ kārya ityarthaḥ| atrādhovahasya nāśanaṃ yāpanaṃ vā'bhipretaṃ, tena sānnipātikasyākṣīṇamāṃsāgneryāpyatvamabhipretam| atra kārtikakuṇḍa āpātanikāpūrvaṃ garbhiṇītyādipāṭhaṃ paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ||45||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma (saptamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||45||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kāyacikitsāyāṃ pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||45||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `vidagdhayoścāpyubhayoḥ' iti pā.
  2. 2 `dvidhāmārga' iti pā.
  3. 3 `yugapadgatiḥ' iti pā.
  4. 4 `tapanaṃ' iti pā.
  5. 5 `medaḥpūyāsthikalpaṃ' iti pā.
  6. 6 'śṛtasya' iti pā.
  7. 7 `madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ kusumaistrayo lehāḥ' iti pā.
  8. 8 `madhu śarkarā ca' iti pā.
  9. 9 `ādyau yogau kaṇṭhanetrasthite' iti pā.
  10. 10 `kukṣiṃ' iti pā.