athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
hṛdrogapratiṣedhānantaraṃ saṅkhyāsāmyāt tīkṣṇāmlakaṭukādihṛdrogacikitsitasya hetutvāt pāṇḍurogapratiṣedhārambho yukta ityāha- athāta ityādi| atrādiśabdadvayaṃ luptaṃ draṣṭavyaṃ, tena pāṇḍvādirogādipratiṣedhamiti| tatra prathamenādiśabdena kṛṣṇapītamiśrā varṇā grāhyāḥ, kāmalādayo dvitīyena; apare tu pāṇḍuvarṇādhikyāt sarve eva pāṇḍurogāḥ procyanta iti matvā ekamevādiśabdaṃ luptaṃ varṇayanti; te ca ādiśabdāt kāmalādīn gṛhṇanti| apare tvādiśabdaṃ vinā'pi kāmalādīn gṛhṇanti, pāṇḍurogāntarbhāvātteṣāmiti||1-2||
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||3||
pāṇḍurogasya hetusamprāptī āha- vyavāyamamlamityādi| vyavāyādīni niṣevamāṇasya puruṣasya duṣṭā doṣā raktaṃ vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kurvantīti piṇḍārthaḥ| vyavāyaḥ strīsevā, sa ca sarvadoṣaprakopakaḥ, anye tu vātapittaprakopakatvaṃ vyavāyasya manyante bhāraharaṇādau krodhādau ca tatpāṭhāt| amlalavaṇayoḥ pittakaphakaratvam| mṛttikā sarvadoṣaprakopaṇī, nānāvidhatvāt; tathā coktam,- “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham| kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet”- iti| divāsvapnaḥ tridoṣaprakopakaḥ| tīkṣṇaṃ pittakopi| evaṃ yathāsvaṃ yathāsambhavaṃ heturuktaḥ| vidūṣya raktamityādikā samprāptiḥ| atīva tīkṣṇamityatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena piṣṭapayomāṣatilādīnāṃ grahaṇam| kecit ‘mṛnmadyamatsyāmiṣatīkṣṇapiṣṭapayodivāsvapnatilekṣumāṣān| niṣevamāṇasya’- iti paṭhanti, śeṣaṃ samam| te'pi luptādiśabdāt vyavāyādīni gṛhṇanti| apare ‘atīva tīkṣṇam’ ityatra ‘atīvarūkṣam’ iti paṭhanti||3||
pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ |4|
saṅkhyāmāha- pāṇḍvityādi| aṣṭārdhavidhiḥ caturvidhaḥ; kathaṃ caturvidha ityāha- pṛthagityādi| pṛthagdoṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ekaḥ| yugapaditi padaṃ doṣatrayasyaikakālaprakopasūcanārtham| yadyapi tantrāntare mṛjjaḥ pāṇḍurogaḥ pañcamaḥ kathitaḥ, tathā'pyatra mṛjjastridoṣaja evāntarbhūtaḥ, vakṣyamāṇāśca kāmalādayaḥ pāṇḍurogasyaiva paryāyāḥ; ato'tra catvāra eva| kecit pāṇḍvāmayastvaṣṭavidha iti paṭhanti| tanmate pṛthagdoṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ekaḥ, mṛdbhakṣaṇāt ekaḥ, dve kāmale ca, eko halīmakaḥ, evaṃ pāṇḍurogo'ṣṭavidhaḥ| tathā ca tantrāntaram- “vātena pittena kaphena cāpi tridoṣamṛdbhakṣaṇasambhavaḥ syāt| dve kāmale caikahalīmakaśca sa cāṣṭadhaivaṃ tviha pāṇḍurogaḥ”- iti|4|-
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||4||
yadyapi vātādibhedena kṛṣṇādivarṇatvamabhidhāsyati, tathā'pyasya vikārasya pāṇḍuvarṇādhikyāt pāṇḍurogavyapadeśa iti darśayannāha- sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāva ityādi||4||
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||
idānīṃ pāṇḍurogapūrvarūpāṇyāha- tvagityādi| tvaksphoṭaḥ tvacāṃ sphuṭanam| ṣṭhīvanaṃ thūtkaraṇam| yadyapyatra mṛdbhakṣaṇaṃ kathitaṃ, tathā'pi mṛdbhakṣaṇe icchā gamyate| prekṣaṇam akṣi| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi agresarāṇi||5||
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghara(va)ko'lasākhyaḥ | vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat 1||6||
tasyaiva pāṇḍurogasya paryāyānāha- sa ityādi| sa rogaḥ kāmalādikābhiḥ sañjñābhirvibhāṣyate vividhaṃ bhāṣyate| asyeti kāmalādiparyāyairnirdiṣṭasya rogasya| anupūrvaśaḥ pūrvaṃ pūrvamanupūrveṇetyarthaḥ| taṃ pāṇḍurogam||6||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||7||
vātikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- kṛṣṇekṣaṇamityādi| kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇākṣikam| tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ kṛṣṇavarṇaviṇmūtranakhamityarthaḥ| tadupadravaiḥ vātopadravaiḥ||7||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||8||
paittikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- pītetyādi| tadvarṇaṃ pītavarṇam| tadupadravaiḥ pittopadravairityarthaḥ||8||
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||9||
ślaiṣmikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- śukletyādi| tadvarṇaṃ śuklavarṇaṃ, tadupadravaiḥ kaphopadravaiḥ||9||
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed... |10|
sānnipātikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- sarvātmake sarvamidamityādi| sarvātmake sānnipātike pāṇḍuroge, sarvaṃ samastam, idaṃ vātādija pāṇḍurogalakṣaṇaṃ, vyavasyet jānīyāt|10|-
... vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ | yo hyāmayānte sahasā'nnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam ||10|| karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau 2 tandribalakṣayau ca |11|
idānīṃ pāṇḍurogaparyāyabhūtāyā api kāmalāyā lakṣaṇamāha- vakṣyāmītyādi| nanu, yadi pāṇḍurogasya paryāyaḥ kāmalā, tat kathaṃ tasya lakṣaṇānyuktāni? satyaṃ, yathā pāṇḍurogāṇāṃ vātādijānāṃ pratisvaṃ bhedo vidyate tathā'syāpīti na doṣaḥ; etena kāmalādīnāṃ sañjñānāṃ viśiṣṭāvasthāviṣayatvādviśiṣṭatvaṃ, paryāyatvaṃ pāṇḍurogatvāparityāgāt| tānyeva liṅgānyāha- ya ityādi| ‘vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyā’ ityabhidhāya kāmalākāraṇavacanaṃ bhaviṣyantyā api tasyāḥ parijñānārtham| āmayānte pāṇḍurogānte anyarogānte ca| sahasā śīghram| annamamlam amlabhojanam| pāṇḍumityatra dehamiti śeṣaḥ| ‘pūrveritau tandribalakṣayau ca’ iti śārīrasthāne garbhavyākaraṇādhyāye tandrā kathitā, sūtrasthāne doṣādikṣayavṛddhyadhyāye balakṣaya ityarthaḥ| nanu, tandrāśabdasya vyutpāditatvāt kathaṃ tandribalakṣayāviti? satyaṃ, kṛṣyāderākṛtigaṇatvenekpratyayāntatvena sādhu| anye ‘tandrā'balatvaṃ prathamoditaṃ ca’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| apare 'prathamoditāṃśca' iti paṭhanti; te ca pāṇḍurogoktaliṅgaviśeṣān gṛhṇanti| ‘pāṇḍuvadanam’ ityatra ‘pītavadanam’ iti kecit paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ ṭīkākārā bhāṣante||10||-
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ ||11||
idānīṃ kāmalābhedamāha- bheda ityādi| tatreti kumbhasāhve| parvabhedaḥ sandhipīḍā| kumbhasāhvaḥ tantrāntare kumbhakāmaleti kathyate||11||
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāghara(va)ko'lasākhyaḥ |12|
tasyaiva kumbhasāhvasyāvasthāyāṃ sañjñāntaramāha- jvarāṅgamardetyādi| sa eva kumbhasāhvo jvarādiyukto lāgharako'lasākhyaḥ syāditi piṇḍārthaḥ| lāgharakaḥ kathyate alasakaśca kathyata ityarthaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ, sphuṭaniketyapare| anye pāṇḍuroga eva jvarādiyuktaḥ kumbhasāhvaḥ kathyata iti manyante| asyaiva avasthābhedaṃ 3 pānakīti tantrāntarīyāḥ paṭhanti| tadyathā- “santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā| pāṇḍutā netrarogaśca pānakīlakṣaṇaṃ vadet”- iti|12|-
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ 4 halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ ||12||
idānīṃ halīmakalakṣaṇamāha- tamityādi| taṃ pāṇḍurogam| kumbhasāhvo yadā haritapītanīlaḥ syāt, tadā tajjñāḥ kāyacikitsāvido halīmakaṃ nāma vadanti| hari haritaṃ, nīlaṃ śyāvam| kecittu ‘taṃ vātapittābhiparītaliṅgaṃ’ iti paṭhitvā vātapittābhyāmabhiparītaṃ sambaddhaṃ liṅgaṃ yasya tatheti vyākhyānayanti||12||
upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā'gnisādaḥ | śophastathā kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca ||13||
idānīṃ pāṇḍurogopadravānāha- upadravā ityādi| teṣu pāṇḍurogeṣu| mūrdharujā śirovyathā| abalatvaṃ nirbalatvam| sopadravasya pāṇḍurogasya kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ ca yathāvasthaṃ boddhavyam||13||
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham | sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ ||14|| pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yattraiphalaṃ tailvakameva vā'pi | virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanikān ghṛtena ||15||
idānīṃ cikitsitamāha- sādhyamityādi| sādhyapāṇḍurogajñānaṃ vakṣyamāṇāsādhyalakṣaṇaviparyayādariṣṭalakṣaṇavaiparītyācca| ghṛteneti kaṭvarakalyāṇakadādhikamahātiktapañcagavyādinā, anye kevalenaiva gavyaghṛtenetyāhuḥ| yadatra pāṇḍurogeṣu ghṛtenaiva snehanamuktaṃ tatteṣāṃ pittabhūyiṣṭhatvādraktadūṣyatvācca| yadyapi pāṇḍuroge ūrdhvaśodhanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi ṛtudeśaprakṛtikālaśarīrāpekṣayā mṛdu vamanaṃ deyam| tathā ca tantrāntaram,- “kālaṃ ca deśaprakṛtī śarīraṃ samīkṣya dadyādvamanaṃ vidhijñaḥ| vāntasya tīkṣṇānyanulomanāni kalpopadiṣṭāni bhiṣagvidadhyāt”- iti| vamanānantaraṃ vakṣyamāṇaiḥ śāliprabhṛtibhiḥ kṛtasaṃsarjanakramasya doṣaśamanārthamāha- sampādayedityādi| śuddhaṃ pāṇḍurogiṇamevambhūtaiḥ prayogairvakṣyamāṇayogaiḥ śeṣadoṣaśamanārthaṃ sampādayet samyak yojayedityarthaḥ| nanu, sarpirmadhuharītakīyuktamekamevāyorajoyogamabhidhāsyati, tat kathaṃ prayogairiti bahuvacanaṃ? satyaṃ, pradeśāntaroktānāṃ navāyasaprabhṛtīnāmatra śastatvāt| pibedghṛtaṃ vetyādi| rajanīvipakvaṃ haridrākalkasādhitam|traiphalaṃ triphalāsādhitam| tailvakamiti tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ, tena sādhitamityarthaḥ; anye tailvakaṃ vātavyādhyuktamāhuḥ| virecanadravyakṛtamityādi|- trivṛdādisaṃskṛtaṃ ghṛtaṃ; vairecanikān yogān virecanadravyavikalpoktān, tāṃśca ghṛtena pibet||14-15||
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram | khādedguḍaṃ vā'pyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ 5 pibedvā ||16||
idānīṃ pāṇḍuroge'parāṇyapi virecanānyāha- mūtre ityādi| nikumbhā dantī, tasyā ardhapalaṃ mahiṣīmūtre ṣoḍaśaguṇe vipācya, caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kuḍavārdhamātraṃ paladvayamātraṃ, virekāya pibedityarthaḥ| guḍa ikṣuvikṛtiḥ| abhayāvipakvaṃ harītakīkvāthavipakvaṃ, anye abhayāvipakvaṃ guḍakaṃ saharītakīprabhṛtikamāhuḥ| apare ‘abhayāvimiśram’ iti paṭhanti| muhurvairecanikayoganirdeśāt 6 pāṇḍuroge virecanasyātyantahitatvaṃ jñeyam||16||
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā | sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vā'pi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān ||17||
kiṃ pāṇḍuroge pūrvoktameva kāryamutānyadapītyāha- aya ityādi| ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇamityeko yogaḥ| haridrāṃ triphalānvitāmiti dvitīyo yogaḥ| ayorajo lohacūrṇam| vyoṣaṃ trikaṭukam| ‘lihyāt’ ityātra ‘madhusarpirbhyām’ iti sambandhanīyam| haridrāṃ piṇḍaharidrām| kecit haridrāśabdena ādau dāruśabdalopāt dāruharidrāṃ gṛhṇanti| vidadhīta vā'pītyādi| vidadhīta kurvīta| śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān śāstre'nyapradeśoktān navāyasādīn||17||
harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu |18|
idānīṃ pāṇḍuroge yat śodhanamuktaṃ tadalpamātrayā kartavyamityāha- harecca doṣānityādi| bahuśo bahūn vārān| alpamātrān stokastokān| kasmāt stokān stokān haredityāha- śvayeddhi doṣeṣvityādi| śvayet śvayathuṃ prāpnuyāt| hi yasmādarthe| atra pāṭhāntaraṃ- ‘harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śuddheṣu doṣeṣvabhinirhṛteṣu’ iti| śuddheṣu duṣṭirahiteṣu; abhinirhṛteṣvityabhiśabdaḥ samyagarthaḥ, atiyogasyāniṣṭatvāt|18|-
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||18||
dhātrīphalānāmityādi| dhātrīphalānāmāmalakaphalānāṃ svarasaṃ kṣaudrayutaṃ pibedityeko yogaḥ| ikṣujaṃ rasaṃ kṣaudrayutamiti dvitīyaḥ| manthamiti “śaktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ”- ityādyuktalakṣaṇaṃ kṣaudrayutamiti tṛtīyaḥ| tathā ca tantrāntaram- “pibet suśītalān manthān ghṛtāktān madhusaṃyutān| sakṣaudraṃ vā rasaṃ dhātryā ikṣorvā'pi hitāśanaḥ”- iti| tantrāntare pāṇḍuroge manthaśabdena viśiṣṭo mantha ucyate| tadyathā- “dhātrīphalarase śaktūnikṣūṇāṃ ca rase tathā| pāṇḍurmadhusamāyuktaṃ pibenmanthaṃ suśītalam”- iti||18||
ume bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm | ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye ||19|| tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgni |20|
ume ityādi| śukākhyā carmakāravaṭaḥ, anye śukaśimbāmāhuḥ| kākādanī kākatindukaḥ| ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīmityādi|- ādārī vellantarasadṛśapuṣpā āliriti loke, bimbī rāsnānukāriviṭapā lohitaphalā ca; kārtikakuṇḍastu ādāriśimbī āuliriti prasiddheti vyākhyānayati| kadambapuṣpī bhūmikadambaḥ, alambuṣāmapare| etāni kaṣāyakalpena vipācya, tasmin kaṣāye sarpirghṛtaṃ vipacet| kṣīreṇa vetyādi| māgadhikā vā kṣīreṇa saha yathāgni upayujyamānā paṇḍutāṃ hantītyarthaḥ||19||-
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ 7 kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt ||20||
hitaṃ cetyādi| yaṣṭīmadhukakaṣāyaṃ madhunā samamityeko yogaḥ| cūrṇaṃ vā yaṣṭīmadhukasya madhunā samaṃ madhunā saha lihyāditi dvitīyaḥ| anye ‘cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt’ ityatra ‘cūrṇaṃ lihedvā madhunā dvitīyam’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ||20||
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā''yasaṃ cūrṇamanalpakālam | pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham ||21||
gomūtrayūktamityādi| triphalādalānāṃ cūrṇamāyasaṃ cūrṇaṃ dattvā gomūtrayuktamanalpakālaṃ cirakālaṃ lihyāt| triphalādalānāmiti dalaśabdaḥ aṣṭhīlāparihārārtham| anye ‘gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ’ ityatra ‘gomūtrapītatriphalādalānāṃ’ iti paṭhanti, gomūtrabhāvitatriphalādalānāmiti vyākhyānayanti| pravāletyādi| pravālo vidrumaḥ, muktā mauktikam, añjanaṃ rasāñjanam| tatheti gomūtrayuktamanalpakālaṃ lihyādityarthaḥ| kāñcanagairikotthamityatrāpi tatheti sambadhyate; tena suvarṇagairikacūrṇaṃ gomūtrayutaṃ cirakālaṃ lihyādityarthaḥ| ‘gomūtrapītāṃ triphalāṃ sapiṣṭāṃ’ iti kecit paṭhanti, gomūtrapītāṃ gomūtrabhāvitāṃ madhunā avalihyāditi vyākhyānayanti||21||
ājaṃ śakṛtsyāt 8 kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca | pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā'valihyāt ||22||
ājamityādi| ājaṃ śakṛt chāgalīpurīṣam| kuḍavapramāṇaṃ catuṣpalamātram| viḍaṃ lavaṇam| lavaṇottamaṃ saindhavam| pṛthakpalāṃśāni viḍādīni pṛthakpalamātrāṇītyarthaḥ| samagraṃ samastam||22||
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ | mūtrāsuto'yaṃ 9 madhunā'valehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram ||23||
idānīṃ pāṇḍuroge siddhatamaṃ yogamāha- maṇḍūretyādi| maṇḍūraṃ lohakiṭṭānukāri dravyam| agniḥ citrakaḥ| vyoṣaṃ trikaṭukam| maṇḍūrādīnāṃ vyoṣaparyantānāmaṃśaḥ samo bhāgo yasmin sa tathetyarthaḥ| tāpyo mākṣikadhātuḥ| mūtrāsutaḥ mūtre uṣitaḥ mūtrasandhita ityarthaḥ||23||
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ | takrānupāno 10 vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān ||24||
aparamapi siddhatamaṃ yogamāha- bibhītaketyādi| ayomalaṃ lohasiṅghāṇakam| tilānāṃ kṛṣṇatilānāmapi cūrṇam| guḍaśca mukhya iti sarvasamo guḍo nārdhaguḍa ityarthaḥ| kṣiṇoti hanti| yadyapyetadyogadvayamanārṣaṃ tathā'pi siddhatamatvenāsmadgurusammatatvādasmābhiḥ paṭhitam||24||
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā | mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||25|| mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī | sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam ||26||
sauvarcalamityādi| sauvarcalādīnāmekatvena nirdiṣṭānāṃ bahuvacanāntaṃ kalāyamātrāṇīti viśeṣaṇaṃ sauvarcalādīnāṃ pratyekaṃ kalāyamātreti pramāṇabodhanārtham| sukhāmbunā vā īṣaduṣṇāmbunā, ‘lihet’ iti vākyaśeṣaḥ| vāśabdo'tra yogāpekṣayā| mūrvetyādi| mūrvādikaṃ saptadināni gavāṃ mūtre sthitaṃ lihyāt| mūrvā corasnāyuḥ| balācitrakayoḥ samuditayormūlakalkaṃ vā karṣasamaṃ hitāśī pāṇḍurogārto mūtreṇa sukhāmbunā vā pibedityarthaḥ| kārtikakuṇḍastu ‘mūrvāharidrāmalakaṃ pibedvā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre’ iti paṭhati; tatra tantrayuktivaśāt ‘yatra tat’ iti padaṃ draṣṭavyaṃ, tena yatra mūrvādikaṃ sthitaṃ tat pibedityarthaḥ| tathā ca tantrāntaram- “niśāmalakamūrvābhirbhāvitaṃ sapta vāsarān| gomūtraṃ pibataḥ pāṇḍuḥ kāmalā ca praṇaśyati”- iti| sukhāmbunā uṣṇodakena| lavaṇena saindhavena| tulyaṃ samam| śigroḥ phalaṃ śobhāñjanakaphalam| kalāyamātramityanuvartanīyaṃ, saindhavasyāpi hiṅguvadadhikamātrasyānabhimatatvāt| kṣīrabhujā dugdhāśanena| upayojyaṃ pānādividhinā||25-26||
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī | śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā'valihyāt ||27||
nyagrodhavargasyetyādi| nyagrodhavargasya nyagrodhādigaṇasya| kaṣāyaṃ kvāthapākaparibhāṣayā kvathitam| śālādikaṃ cā'pyatha sāracūrṇamityādi| śālasārādicūrṇaṃ madhunā avalihyāt, āmalakacūrṇaṃ vetyarthaḥ||27||
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ | cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca ||28|| sambhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya | jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge ||29|| hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca |30|
viḍaṅgamustatriphaletyādi| etāni viḍaṅgādidravyāṇi cūrṇīkṛtāni 11, sāravato gaṇasya sārodake śālāsārādigaṇasārakvāthe, nidhāya nikṣipya, tathā śubhe nirmale kṛtvā guḍaśarkare sarpirmadhunī ca nikṣipya, aikadhyaṃ tāvat pacet yāvallehyaṃ syāt, tataśca sañjātalehyaṃ viditvā matimān vaidyo mokṣakaje samudge mokṣakamaye sampuṭe nidhāpayet nikṣipediti piṇḍārthaḥ| vinirdahanī citrakaḥ| guḍaśarkarāviḍaṅgādidravyacūrṇapramāṇaṃ sārodakacaturthāṃśena, madhusarpiḥpramāṇamapi tathaiva| nanu, uṣṇayogena madhu virudhyate, tat kathaṃ madhunā sahāvalehapākaḥ? satyam, uṣṇena saha madhuno'bhyavahāre virodho na pāke; tathā ca tantrāntaraṃ- ‘sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā’ ityādi| yadyapyatra pāṇḍurogacikitsitaṃ sāmānyenoktaṃ, tathā'pyetadeva cikitsitaṃ dravyasvarūpeṇa vikalpya yathādoṣaṃ yojyam| tathā ca tantrāntaram- “pāṇḍurogapraśāntyarthamidamuktaṃ cikitsitam| vikalpyaivaṃ ca bhiṣajā yathādoṣabalaṃ prati|| snehaprāyaṃ pavanaje, tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ, miśraṃ syāt sānnipātike” (ca. ci. 16) iti||28-29||-
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||30||
ataḥ paraṃ kāmalācikitsitamāha- saśarkaretyādi| tribhaṇḍī trivṛt, saśarkarā kāmalināṃ hitā| gavākṣī indravāruṇī, sā saguḍā hitā, śuṇṭhyapi saguḍā||30||
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram |31|
kāleyake ityādi| kāleyakaṃ dāruharidrānukāri dravyaṃ, tatkalkasādhitaṃ ghṛtaṃ, rajanīvimiśraṃ haridrācūrṇaprakṣepayutam|31|-
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ 12 pibedvā ||31||
kumbhāhvayacikitsāmāha- dhātumityādi| nadījaṃ dhātuṃ suvarṇamākṣikam| tacca mūtrayutaṃ pibet| jatu śailajaṃ veti śilājatu vā mūtrayutaṃ pibet||31||
mūtre sthitaṃ saindhavasamprayuktaṃ māsaṃ pibedvā'pi hi lohakiṭṭam |32|
mūtre sthitamityādi| gomūtre māsamuṣitaṃ lohakiṭṭaṃ lohamalaṃ tenaiva mūtreṇa cūrṇitaṃ saindhavayuktaṃ kumbhāhvaye pibet| lohakiṭṭamityatra hiraṇyakiṭṭamiti kecit paṭhanti; tannecchanti nibandhakārāḥ, hiraṇyasyāmalatvāt|32|-
dagdhvā'kṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān ||32|| vicūrṇya līḍhaṃ madhunā'cireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt | sindhūdbhavaṃ vā'gnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam ||33|| lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva | ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām ||34|| yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat | takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate'nalaṃ ca ||35||
kumbhāhvaye siddhatamaṃ yogamāha- dagdhvetyādi| sindhūdbhavaṃ saindhavam| agnisamaṃ kṛtvā bibhītakāgninā agnivarṇaṃ kṛtvetyarthaḥ| sakṛt ekavāram| lauhaṃ ca kiṭṭamiti lohasiṃhāṇakamityarthaḥ| nirvāpya nirvāpittaṃ kṛtvā| ekīkṛtaṃ samabhāgena miśrīkṛtaṃ, gojalapiṣṭaṃ nirvāpaṇāvaśiṣṭapañcaguṇe gomūtre piṣṭam, ukhāyāṃ sthālyāṃ nikṣipya, mukhaṃ pidhāya, yathā bāṣpo bahirna niḥsarati yathā na dahyeta tathā vipacet| tataśca viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtamudaśvitā mathitena saha peyam| jīrṇe ca takraudanaṃ bhojayedityarthaḥ| ayamasauśruto'pi pūrvoktahetutvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| asya yogasya tantrāntare bibhītakalavaṇamiti sañjñā||32-35||
drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāghara(va)ke hitaṃ ca |36|
idānīṃ lāgharacikitsāmāha- drākṣetyādi|36|-
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva ||36|| snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vā'pi hi jāṅgalānām | seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam ||37||
idānīṃ tantrāntaroktān sarvānevābhayāriṣṭādīn bhojanaṃ ca saṅgṛhṇannāha- gauḍānityādi| gauḍānariṣṭān abhayāriṣṭādīn| madhuśarkarāśceti madhuśabdena madhvāsavaḥ, sa ca lohāriṣṭaprabhṛtikaḥ; śarkarāśabdena śarkarāsavaḥ| mūtrāsavān kuṣṭhacikitsitoktān| kṣārakṛtānāsavān ślīpadapaṭhitān| snigdhān rasān snehabhṛṣṭān jāṅgalānāṃ māṃsarasān; āmalakairupetān āmalakaphalasaṃskṛtān, kolānvitān veti badarasaṃskṛtān; vikalpābhidhānaṃ sātmyāpekṣayā| śophābhihitān yogān devadāruśuṇṭhīrasādikān| śālayo raktaśālyādayaḥ||36-37||
śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardi śūlajvaraśophadāhān | tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāsvaṃ prasāmīkṣya śāstram ||38||
pāṇḍurogopadravacikitsāmāha- śvāsetyādi| etān śvāsādīnupadravān, yathāsvaṃ śāstraṃ yathātmīyaṃ cikitsāśāstraṃ prasamīkṣya jayet| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti,- ‘tṛṣṇāṃ jvaraṃ chardimathātisāraṃ mūrcchāṃ kṣayaṃ śvāsamanannalipsām 13| tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāvat prasamīkṣya śāstram’- iti| nanu, jvarātisārānvitasya tasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt kuto jvarātisārayościkitsātideśaḥ? ucyate, acirotthitayostayoḥ satoḥ pāṇḍurogiṇaḥ pratikāryatvāt||38||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ 14 pratāmyamānaṃ ca visañjñakalpam ||39|| vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||40||
idānīmanupakramyasya pāṇḍurogiṇo lakṣaṇamāha- anteṣu śūnamityādi| anteṣu hastapādamukheṣu| parihīnamadhyaṃ kṛśamadhyakāyam| mlānaṃ kṛśam| gude ca śephasītyatrāpi śūnamiti sambandhanīyaṃ, śepho yoniliṅgam| muṣkaśūnam aṇḍakoṣaśūnam| yadyapi madhyaśūnamityanenaiva gudādiśophaḥ prāptaḥ, tathā'pyante mlānatāṃ vinā'pi gudādiśophī tyājya iti darśanārthaṃ gudādiśophakathanam| pratāmyamānaṃ mūrcchantam| visañjñakalpaṃ vecetanaprāyam| yadyapi mūrcchāyena visañjñakalpamiti prāptaṃ, tathā'pyabhidhānaṃ visañjñakalpasya viśeṣeṇāsādhyatāpratipādanārtham| atisārajvarapīḍitam atisārajvarābhyāṃ pīḍitamityarthaḥ| yadyapi pānakīhalīmakacikitsitaṃ noktaṃ, tathā'pi pāṇḍurogacikitsitaṃ tayorapi kartavyam||39-40||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||44||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||44||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tam' iti pā.| `atra kāmaleti kāmaśabdo'yaṃ sādhāraṇaśabdaviśeṣātsvalpe bhaktādyabhilāṣe pravartate, taṃ lātīti kāmalā| duṣṭatvena kutsito'pāno'pānakaḥ, so'syāstīti apānakī, kāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogaḥ kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ| kumbhakāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogastvatra kumbhāhvaya ucyate, bhīmo bhīmasena itivat| rogasyāsya kumbhakāmaleti sañjñā tantrāntare upadiśyate| sa eva punarjvarādibhirlāghavaṃ karoti, satyapi sāmarthyo karmasvanutsāhaṃ ca janayatītyalasākhyo'pānakipāṇḍurogastu lāghavaka ucyate’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 `tandrāvilatvaṃ prathamoditāṃśca' iti pā. ↩
- 3 `avasthāviśeṣaḥ pānakīti' iti pā. ↩
- 4 `vāta pittābhiparītaliṅga' iti pā. ↩
- 5 `abhayāvimiśraṃ' iti pā. ↩
- 6 `bahuvirekayoganirdeśāt' iti pā. ↩
- 7 `yaṣṭīmadhukaṃ' iti pā. ↩
- 8 `śakṛddhara' iti pā. ↩
- 9 `mūtrāyuto'yaṃ' iti pā. ↩
- 10 `takrānupānaṃ vaṭakāprayuktaṃ' iti pā. ↩
- 11 `cūrṇāni kṛtvā' iti pā. ↩
- 12 `kṣaudrayutam' iti pā. ↩
- 13 `śvāsamanalpaśotham' iti pā. ↩
- 14 `muṣkayośca śūnaṃ, pratāmyantamasañjñakalpam' iti pā. ↩