43. hṛdrogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
gulmapratiṣedhānantaraṃ sthānasāmīpyānnāmasaṅkīrtanādvā hṛdrogapratiṣedho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(ti) bhojanaiḥ ||3|| dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||4||
idānīṃ pratijñānantaraṃ pūrvavaddhṛdrogasya hetusamprāptī āha- vegetyādi| etairvegāghātādihetubhirviguṇāḥ kupitā doṣā hṛdayaṃ gatvā rasaṃ dūṣayitvā hṛdaye bādhāṃ kurvanti, taṃ hṛdrogaṃ pracakṣate ācāryā iti sambandhaḥ| vegāghāta ityatra āghātaśabdo dvirāvartayitavyaḥ, tena vegāghāta āghātaśca; tatra vegāghāto vegāvarodhaḥ, āghāto laguḍādiprahāraḥ| viruddhaṃ hitāhitīyoktam, adhyaśanaṃ sājīrṇabhojanam, ajīrṇam āmavidagdhādikam| bādhāgrahaṇaṃ bādhāvaicitryajñāpanārtham| vegāghātādirasātmyabhojanānto hetuḥ, dūṣayitvetyādikā samprāptiḥ| hṛdroge pūrvarūpānabhidhānamavyaktalakṣaṇānāmeva pūrvarūpatvenābhimatatvāt; anye jātimātraparicchedāt pūrvarūpāvagamaḥ||3-4||
caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca 1 pṛthak pṛthak | lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||5||
tasya saṅkhyāmāha- caturvidha ityādi| sa hṛdrogaḥ| doṣaiḥ ekaikaiḥ sannipatitaiśca, kṛmibhiriti kṛmibhiḥ sahetyarthaḥ| nanu, tantrāntare pañca hṛdrogāḥ paṭhitāḥ, tat kathamatra catvāraḥ? satyaṃ, tridoṣahṛdrogottarāvasthaiva kṛmihṛdrogaḥ, tena na pañca hṛdrogāḥ| pṛthak pṛthagityādi| anantaraṃ lakṣaṇānantaramityarthaḥ||5||
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate 2 tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca ||6||
vātikahṛdrogalakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyate dīrghīkriyata iva, mārutaje hṛdroge, tudyate pratodena vyathyata iva, nirmathyate viloḍyata iva, dīryate ārayeva, pāṭyate dvidhā kriyata iva||6||
tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||7||
paittikahṛdrogalakṣaṇamāha- tṛṣṇetyādi| ūṣā prādeśiko dāhaḥ| coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| paittike pittaje hṛdroge| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva||7||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cā''syasya balāsāvatate hṛdi ||8||
ślaiṣmikahṛdrogalakṣaṇamāha- gauravamityādi| stambho jaḍimā| balāsāvatate śleṣmacchanne||8||
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet ||9||
tridoṣajahṛdrogalakṣaṇamāha- utkleśa ityādi| ṣṭhīvanaṃ thūtkaraṇam| hṛllāso lālāsrutiḥ| tamaḥ andhakāradarśanaṃ śvāso vā| tama ityatra ‘sānnipātike bhavet’ iti vākyaśeṣaḥ| tatra todaśūlau vātena, utkleśahṛllāsaṣṭhīvanāni śleṣmaṇā, tamaḥ pitteneti| kecit ‘aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet’ ityantaṃ sānnipātikahṛdrogalakṣaṇaṃ manyante| tridoṣajahṛdrogasyaivāpacārāt krimīn prāptasya lakṣaṇamāha- arucirityādi| kṛmije iti tridoṣajahṛdroga evāpacāreṇottarāvasthāyāṃ kṛminipātāt kṛmija ityucyate| tathā ca tantrāntaram- “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate|| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati| saṅkledāt kṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ”- iti, ato na saṅkhyātirekaḥ| kecit sānnipātiko hṛdrogo vyādhisvabhāvānna bhavatyevetyāhuḥ; tanna, samānatantre tridoṣajadarśanāt||9||
bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadravāḥ |10|
vātādijānāṃ kṛmihīnānāṃ hṛdrogiṇāmupadravānāha- bhrametyādi| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, klamaḥ anāyāsaḥ śramaḥ| sādaḥ aṅgasādaḥ| śoṣo mukhasya dhātūnāṃ ca| yadyapi bhramādayo vātapittātmakāstathā'pi vyādhisvabhāvācchlaiṣmike'pi bhavanti|10|-
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||10||
kṛmijasyopadravānāha- kṛmije kṛmijātīnāmityādi| ślaiṣmikāṇāmiti kṛmijātīnāmityasya viśeṣaṇam| tena ślaiṣmikāṇāṃ kṛmijātīnāṃ ya eva upadravāsta eva kṛmije hṛdroge matā ityarthaḥ||10||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam | dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu ||11|| pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam | sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam ||12|| phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ | pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā ||13||
idānīṃ vātahṛdrogacikitsāmāha- vātopasṛṣṭe ityādi| vātopasṛṣṭe hṛdaye vātahṛdroge ityarthaḥ| yadyapi vāte vamanaṃ na śastaṃ, tathā'pi vātasya kaphasthānagaṇatvādatra vamanaṃ śastameva, tathā pittaje'pi| vamanānantaraṃ yat kāryaṃ tadāha- pippalītyādi| yavabhasma yavakṣāraḥ| phalāni mātuluṅgādiphalāni, teṣāṃ raso'bhipretaḥ| madyāsavau madyavargoktau| snehenānyatamena vā catuḥsnehamadhye ekena snehenetyarthaḥ||11-13||
bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ | vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ ||14||
vātahṛdroge pathyamāha- bhojayedityādi| kiṃ vātahṛdroge etadeva kāryamutānyadapītyāha- vātaghnasiddhamityādi| vātaghnasiddhaṃ bhadradārvādipakvam| pramāṇataḥ yathāpramāṇam||14||
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet | pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam ||15|| ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān |16|
pittahṛdroge vamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇī kāśmarī, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, sitā śarkarā, utpalaṃ kuṣṭham| atra jalaśabdo na kvāthatvena sarvatra sambandhanīyaḥ, kṣaudrādīnāṃ kvāthe'nupayogāt| seveta madhurairityādi| madhuraiḥ śṛtaṃ kākolyādibhiḥ pakvam| pittajvaravināśanān kaṣāyān ‘candanośīraśrīparṇī’- ityādinoktān||15||-
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ 3 saghṛtairbhiṣak ||16|| sakṣaudraṃ vitaredbastau 4 tailaṃ madhukasādhitam |17|
pittahṛdroge snehabastimāha- tṛptasyetyādi| rasairmukhyaiḥ eṇādimāṃsarasaiḥ| madhuraiḥ amlādisaṃskṛtaiḥ| madhukasādhitamekenaiva yaṣṭīmadhukena pakvaṃ; anye jīvanīyasādhitamāhuḥ||16||-
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake ||17|| cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca 5 tam | phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ ||18|| śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā'pi virecanam | balātailairvidadhyācca 6 bastiṃ bastiviśāradaḥ ||19||
ślaiṣmikahṛdroge cikitsāmāha- vacetyādi| śleṣmahṛdroge vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ vātaje hṛdroge uktaṃ ‘cūrṇaṃ pippalyelā’- ityādikaṃ pāyayediti piṇḍārthaḥ| na kevalaṃ taccūrṇaṃ pāyayet bhojayecca tamiti taṃ vātaje hṛdroge uktaṃ cūrṇaṃ bhojayecca bhaktena saha khādedityarthaḥ| phalādimatha mustādimityādi|- phalādiḥ madanaphalādiḥ saṃśodhanasaṃśamanīyoktaḥ| mustādiḥ dravyasaṅgrahaṇīyoktaḥ| śyāmātrivṛtkalkayutamityādi|- śyāmā vṛddhadārakaḥ| atra pibediti sambadhyate| balātailairityādi| vātādicikitsitaṃ sarvamevānuktamapi tridoṣaje kāryam||17-19||
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam | dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ, paścādvirecayet ||20|| sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ | viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram ||21|| hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām | yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||22||
kṛmihṛdrogacikitsāmāha- kṛmihṛdrogiṇamityādi| piśitaudanaṃ sapalalaṃ dadhnā saha krimihṛdrogiṇaṃ tryahaṃ bhojayet kṛmīṇāmutkleśanārthaṃ; piśitaṃ māṃsaṃ, palalopetaṃ bhṛṣṭatilacūrṇayuktam| krimyutkleśānantaraṃ kiṃ kuryādityāha- paścādityādi| sugandhibhiryogaiḥ virecanakalpoktaiḥ ‘śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ’ ityādibhiḥ| salavaṇairyogairiti ‘samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syuḥ’ ityādibhiḥ| sājājiśarkarairiti sugandhiyogasalavaṇayogaviśeṣaṇaṃ, sājājikānāṃ vairecanikānāmanirdeśāt; tena, ajājiśarkarāsahitaiḥ sugandhibhiryogairathavā salavaṇairapyajādiyuktairvirecayet| pītavirekasyānupānamāha- viḍaṅgagāḍhamityādi| viḍaṅgagāḍhaṃ viḍaṅgotkaṭam| dhānyāmlaṃ kāñjikam| evaṃ pūrvoktena vidhānena| kecit ‘salavaṇaiḥ’ ityatra ‘sapalalaiḥ’ iti paṭhitvā sabhṛṣṭatilakalkaiḥ sugandhibhiryogairvirecayediti vyākhyānayanti| kṛmihṛdroge vamanaṃ na yojyaṃ, kṛmijarjarahṛdayatvāt; ata eva sugandhiyogairvirecanamuktaṃ, vamanaśaṅkābhayāt| dhānyāmlapānādanantaraṃ 7 kiṃ kuryādityāha- yavānnaṃ vitaredityādi| vitaret dadyāt| ata iti virekāt||20-22||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma (pañcamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||43||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||43||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `pañcamaḥ krimibhistathā| pṛthagliṅgaṃ pravakṣyāmi' iti pā.
  2. 2 pīḍyate' iti pā.
  3. 3 `jāṅgalaiḥ' iti pā.
  4. 4 `vitaredbasti' iti pā.
  5. 5 bhojayeddhṛtam' iti pā.
  6. 6 `balatailaṃ vidadhyāt' iti pā.
  7. 7 `virecanādanantaraṃ' iti pā.