athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śoṣapratiṣedhānantaraṃ riṣṭoktakramānukrameṇa gulmapratiṣedhārambho yujyata ityāha- athāto gulmapratiṣedhamityādi||1-2||
yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ | janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||3||
tatra nidānānantarayīkatvāt pratiṣedhasyādau gulmānāṃ hetusamprāptisaṅkhyā āha- yathoktairityādi| yathoktaiḥ kopanaiḥ vraṇapraśnoktairbalavadvigrahādikrodhādidivāsvapnādibhiḥ| āmapakvāgniraktamūtrāśayahṛdayoṇḍukaphupphusāśca koṣṭhaśabdavācyāḥ, tathā coktam- ‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti| gulmaḥ pañcavidhaḥ pṛthagdoṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ekaḥ, raktena aparaḥ, evaṃ pañcavidhaḥ| etacca prāyovacanaṃ, dvandvajagulmānāṃ sadbhāvāt| tathā coktam- “vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedbheṣajakalpanārtham”- iti, tathā vraṇapraśnoktaprasaratayā pañcadaśaprakāragulmasambhavāt| yathoktaiḥ kopanairityādirhetuḥ, doṣāḥ kupitā ityādiḥ samprāptiḥ, sa pañcavidha ityeṣā saṅkhyā||3||
hṛdbastyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ ||4||
gulmasya rūpamāha- hṛdbastyorantare granthirityādi| hṛdbastyoḥ hṛdaye ca bastau ca, vā tayorevāntare; tena sarvamudaramākṣiptam| sañcārī calanaśīlaḥ, vātādhikyāt| acala ekasthānaśāyī, vāyoralpatvāt| cayāpacayavān kadācidupacitaḥ kadācidapacita iti, vicitrakriyatvādvāyoḥ| vṛtto vartulaḥ| kecit ‘hṛnnābhyorantare’ iti paṭhanti; te ca nābhigrahaṇenaiva sāmīpyādbastiṃ gṛhṇanti| ‘cayāpacayavān’ ityatra ‘sthiropacayavān’ iti kecit paṭhanti, sthira upacayo vṛddhiryasya sa iti ca vyākhyānayanti||4||
pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ |5|
idānīṃ tatrāpyudare pañcagulmāśrayānāha- pañca gulmāśrayā ityādi| subodhametat| kārtikakuṇḍastvenaṃ pāṭhaṃ ‘sa vyastairjāyate doṣaiḥ’ ityādivākyādanantaraṃ paṭhati|5|-
gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi 1||5|| gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate |6|
atha gulmaniruktimāha- gupitānilamūlatvādityādi 2| gupitānilamūlatvāt 3 ākulīkṛtavāyumūlatvāt, etena sarvagulmānāṃ vāyuḥ kāraṇam| gūḍhamūlodayāditi gūḍhamūlāḥ kandādayaḥ, teṣāmivodayādutpatteḥ; anye tu gūḍhamūlo guptakāraṇa udayo yasya sa tathā tasmāt, mūlasya vāyorgūḍhatvamāvṛtatvamucyate tatprakopadvaividhyāt; tathā ca- “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca”- iti| gulmavat manuṣyādisaṃhativat 4| viśālatvāt vistīrṇatvāt| etenaitaduktaṃ bhavati- yathā saṃhativiśeṣeṇāvasthitā manuṣyavṛkṣādayo gulmavyapadeśaṃ bhajante- manuṣyagulmo vṛkṣagulma iti, evamatrāpi dṛṣṭāntatrayaṃ gulmasya doṣatrayodbhavatvapradarśanārtham| ‘gupitānilamūlatvāt’ ityatra ‘kupitānilamūlatvāt’ iti kecit paṭhanti| tatrāpi sa evārthaḥ| ‘gūḍhamūlodayāt’ ityatrāpare ‘gūḍhagūlmodayāt’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- gūḍhasya latādivṛtasya 5 gulmasyeva vartulaviṭapasyeva udayādutpattergulma ityarthaḥ||5||-
sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ ||6|| antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ |7|
idānīṃ yathā na pacyate gulmastathā''ha- sa yasmādityādi| sa gulmo yasmāt kāraṇādātmani svāvayave cayaṃ nicayaṃ gacchati yāti; apsviva budbuda udgacchati udgatiṃ yāti, tathā gulmarūpo'pi doṣaḥ svāvayave udgacchati udgatiṃ yāti; antaḥ abhyantare, sarati bhrāmyati| evambhūtaḥ prāyeṇa vātiko bhavati, sa ca na pacyate; itare ca gulmā yadā raktādidūṣyamadhiṣṭhāya avatiṣṭhante tadā kadācit pacyante| tathā coktam- “raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya vā| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam”- iti| athaivamantarvidradhergulmasya ca śīghramandapākitvena bhedaḥ||6||-
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ ||7|| puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |8|
idānīṃ ‘sa pañcavidha ucyate’ ityasyaiva vivaraṇamāha- sa vyastairjāyate doṣairityādi| sa gulmaḥ, vyastaiḥ ekaikaiḥ; ucchritaiḥ prakupitaiḥ, raktena ārtavaraktena; cakārāt dhāturaktenāpi gulmo jāyate, sa ca puṃsāṃ strīṇāṃ ca bhavati; tasya ca pṛthagupādānaṃ na kṛtaṃ, paittikagulmasamānalakṣaṇatayā tatraivāvarodhāt||7||-
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo'ntravikūjanam ||8|| viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā | dveṣo'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām ||9||
gulmapūrvarūpāṇyāha- sadanamityādi| āṭopa udarāpūraḥ| saṅgo nirodhaḥ| sauhityāsahatā tṛptyakṣamatvam| vāyuḥ ūrdhvaṃ santatodgāra ityarthaḥ||8-9||
hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca | te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||10||
vātagulmalakṣaṇamāha- hṛtkukṣiśūlamityādi| viṣamāgnitā ceti cakārānmukhavairasyaṃ grāhyam| te te vikārāḥ stambhakampādayaḥ| kecidvātagulmalakṣaṇaṃ ‘ādhmānaśūle bhavato'timātraṃ’ ityādinā pāṭhena paṭhanti; sa 6 cābhāvānna likhitaḥ||10||
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā'ṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca | pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme ||11||
pittagulmalakṣaṇamāha- svedetyādi| āhāravidāhaḥ bhuktamātrasyāhārasyāmlikādisadbhāvaḥ| pittasya liṅgāni bhramamadamūrcchādīni| pittagulmalakṣaṇamapi kecidanyapāṭhena paṭhanti| yathā- ‘amlībhavatyannamatho jvaraśca dāhaḥ pipāsā kaṭuvaktratā ca| pittasya liṅgāni ca kīrtitāni bhavanti pittaprabhave tu gulme’ iti||11||
staimityamanne'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca | kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave tu ||12||
kaphagulmalakṣaṇamāha- staimityamityādi| staimityaṃ stimitatā| anne aruciḥ annānabhilāṣaḥ| praseko lālāsrāvaḥ| kaphasya liṅgāni gauravaśaityādīni| kaphagulmamapi kecit “anne na lipsā gurugātratā ca chardiḥ praseko madhurāsyatā ca” ityādipāṭhena paṭhanti, so'pyabhāvānna darśitaḥ||12||
sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so'sādhya uktaḥ, ... |13|
sannipātagulmalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvavikārayuktaḥ pratyekavātādigulmoktalakṣaṇasahitaḥ| ‘sarvātmake sarvarujopapattiḥ’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sarvaliṅgopapattiriti vaktavye sarvarujopapattiriti yatkṛtaṃ tanmahārujatvapratipādanārtham 7| kecidatra nicayagulmaṃ purīṣalasikāraktajanyaṃ dakṣiṇapārśvāśritaṃ paṭhanti| tasya viśeṣa ucyate,- “sirājālaparicchanno dāharāgajvarānvitaḥ| kūrmavadraktaparyantastridoṣaḥ sa na sidhyati”- iti| kecicca gulmāvasthāviśeṣamupastambhanāmāntaraṃ 8 paṭhanti- “payo hyamlasamāyuktaṃ dadhibhāvaṃ vrajedyathā| yatnahīnasya gulmo'pi tathopastambhatāṃ vrajet|| ambhovahe stambhayitvā srotasī koṣṭhasaṃśritaḥ| udare prati santiṣṭhedupastambhaṃ tu taṃ viduḥ”- iti|13|-
... kṣatajaṃ pravakṣye | navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau 9 vā ||13|| vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha ||14|| na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām | taṃ garbhakālātigame cikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ ||15||
ārtavaraktajagulmaṃ hetvādibhirāha- kṣatajamityādi| kṣatajaśabdenārtavaraktamucyate 10, kāraṇe kāryopacārāt| āmagarbha; ṣaṇmāsaṃ yāvat| ṛtāvityatrāpi ahitabhojaneti sambadhyate| paittasya pittajagulmasya| viśeṣaṇaṃ viśeṣam| nibodha jānīhi| na spandate na calati, ‘aṅgaiḥ’ iti śeṣaḥ| anye tu parato niṣedhasyobhayatra sambandhāt spandate ityeva varṇayanti; tena piṇḍitaḥ spandata evetyarthaḥ; tathā coktam- ‘yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ’ (ca. ci. a.5)- iti| garbhiṇīnāṃ liṅgāni śramādīni sadanāntānyatra vyādhisvabhāvādbhavanti| taṃ raktagulmam| garbhakālātigame prasūtikāle'tikrānte; prasūtikālādanantaraṃ piṇḍībhūte raktagulme snehādinopaskṛtadehāyāḥ sukhasādhyatvam| uktaṃ ca- “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam 11 ” iti| kecidevaṃ vyākhyānayanti- ‘māse vyatīte daśame cikitsyaḥ’ iti vaktavye ‘taṃ garbhakālātigame cikitsyam’ iti yatkṛtaṃ tadraktagulme samyagupacite 12 prasūtikālādarvāgapi cikitsā karaṇīyeti bodhayati||13-15||
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ | upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||16||
ataḥ paraṃ cikitsāmāha- vātagulmārditamityādi| snigdhamavasthāpekṣayā caturbhirapi snehaiḥ| yathākālamiti ‘pakṣādvireko vāntasya’ ityādinoktasya kālasyānatikrameṇetyarthaḥ; ‘yathākālaṃ’ ityatra ‘yathāyogaṃ’ iti paṭhitvā yathāvasthamiti vyākhyā nayanti||16||
pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu | viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret ||17||
pittagulmārditamityādi| madhurairyogaiḥ āragvadhādibhiḥ kṣīraśarkarādibhiśca; anye tu ‘bhittvā dvidhekṣum’ ityādyuktairmadhurairyogairiti vyākhyānayanti| nirūhaiḥ samupācarenmadhuraireva||17||
śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu | tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret ||18||
śleṣmagulmārditamityādi| tīkṣṇaiḥ dantīdravantīprabhṛtībhiḥ| tadrūpairnirūhaistīkṣṇaiḥ ‘āragvadhādibhiḥ kvāthaḥ’ ityādibhirityarthaḥ| sarvagulmeṣu snehasvedau prayojyau, vātārabdhatvāt 13||18||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |19|
sannipātotthite gulme ityādi| nanu, pūrvaṃ sānnipātiko gulmo'sādhya uktaḥ, tat kathaṃ tridoṣaghno vidhirhita ityucyate? satyaṃ, yathā 14 viṣamasannipātajo gulmo'sādhyastathā samasannipātajo'bhinavo balavati puruṣe kṛcchrasādhyaḥ, ato'tra cikitsitamuktam| tathā coktaṃ- “sannipātotthito gulmaścirottho'samadoṣajaḥ| varjanīyo'nyathā kṛcchrasādhyo balavato mataḥ”- iti|19|-
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||19|| viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam | palāśakṣāratoyena 15 siddhaṃ sarpiḥ prayojayet ||20|| dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu | uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ ||21||
pittavadraktagulminyā ityādi| pittavat pittagulmavat| pittagulmacikitsayā pratikṛtasya 16 raktagulmasya viśeṣacikitsāmāha- viśeṣamaparaṃ cāsyā ityādi| palāśakṣāratoyena palāśabhasmagālitena jalena| kecittoyaśabdaṃ kvāthe varṇayanti 17| sa ca kṣārakvāthaḥ snehopayogoktavidhinā kāryaḥ| pippalyādigaṇakalkakvāthābhyāṃ sādhitaghṛtena| uṣṇairiti pippalyādiprabhṛtibhiḥ| vidhirāsṛgdara iti raktapittokto vidhiḥ; kuta etat? asṛgdare raktapittavidhyatideśāt; asṛgdaravidhyatideśena raktapittavidhyatideśaṃ kurvannetajjñāpayati- adhogataraktapittacikitsitamatra kāryamiti||19-21||
ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi | vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme'nuvāsanam ||22||
vātagulme'nuvāsanamuddiśannāha- ānūpaudakamajjāna ityādi| ānūpā gajagavayādayaḥ, audakā matsyādayaḥ| vasā'pi ānūpādīnāmeva| vipakvamekata iti etacca snehamekīkṛtya vipakvam, arthādvātaharairdravyairiti boddhavyam||22||
jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike |23|
paittike gulme'nuvāsanamāha- jāṅgalaikaśaphānāmityādi| atra jāṅgalaśabdena jaṅghālaviṣkirau pradhānatayā gṛhyete| ekaśaphā aśvaveśarādayaḥ| vasā sarpiśceti atrāpi vipakvamiti sambadhyate| tenaitaddvayaṃ pittaharairdravyairvipakvaṃ paittike gulme'nuvāsanaṃ yojyamiti|23|-
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite ||23||
kaphagulme'nuvāsanamāha- tailaṃ jāṅgalamajjāna ityādi| evamiti kaphaharadravyairvipakvamanuvāsanaṃ śastamityarthaḥ||23||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam | śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine ||24||
vātādijagulmeṣvanuvāsanamabhidhāya vātāpahaghṛtānyāha 18 - dhātrīphalānāmityādi| dhātrīphalānāṃ svarase caturguṇe; ṣaḍaṅgamiti ṣaṭpalakaṃ; tenātra pañcakolayavakṣārakalkamiti labhyate| śarkarāsaindhavopetamiti śarkarāsaindhavaprakṣepayuktaṃ tadghṛtaṃ vātagulmine hitamityarthaḥ||24||
citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ | dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ ||25|| dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam | tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut ||26||
citrakādighṛtamāha- citrakavyoṣetyādi| pṛthvīkā hiṅgupatrikā, ‘kṛṣṇajīraka’ ityanye; dīpyakaḥ ajamodā, granthikaṃ pippalīmūlam| samairiti ‘kalkīkṛtaiḥ’ ityadhyāhāryam| dadhyādīni mūlakasvarasāntāni pratyekaṃ ghṛtāccaturguṇāni||25-26||
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ | puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ ||27|| śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam | śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām ||28||
hiṅgvādyaṃ ghṛtamāha- hiṅgusauvarcaletyādi| dhānyaṃ dhānyakam| ajagandhā bovayikā| surasaḥ tulasī| hiṅgvādīnāṃ surasāntānāṃ kalke dadhnā caturguṇena vipācitaṃ sarpiḥ śūlādiharamiti sambandhaḥ||27-28||
viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ | hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||29|| bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam | sādhitaṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit ||30||
dādhikasañjñaṃ ghṛtamāha- viḍadāḍimasindhūtthetyādi| hutabhuk citrakaḥ| kṣāro yavakṣāraḥ, ruk kuṣṭhaṃ, vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkam| bījapūrakaraso'tra caturguṇaḥ, dravadravyatvāt||29-30||
rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam | surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha ||31|| vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ | hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ ||32|| siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān | kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet ||33||
rasonādighṛtamāha- rasonasvaraso ityādi| pañcamūlarasānvitamiti bilvādipañcamūlakvāthānvitam| āranālaṃ kāñjikaṃ, dadhyamlaṃ dadhimastu| dīpyakaḥ ajamodā| rasonasvarasādimūlakasvarasāntaiḥ ṣaḍbhirdravairghṛtasamaiḥ, vyoṣādidravyaiḥ kalkitaiḥ sarpiścaturthāṃśaiḥ, siddhaṃ sarpirgulmādīn jayediti sambandhaḥ||31-33||
dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau | pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha ||34|| sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam | vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca ||35||
dadhi sauvīrakamityādi| dadhyādīni catvāri pṛthagāḍhakapramāṇāni, sauvarcalādīni dvipalānyāvāpya sarpirāḍhakaṃ vipacet, ayamatra siddhaḥ pāṭhaḥ, pāramparyāvicchedasmaraṇāt| vartamānapustakeṣu cāyaṃ paṭhyate- kulatthamūlakakvāthetyādi||34-35||
tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam | nyagrodhādigaṇe vā'pi gaṇe vā'pyutpalādike ||36|| raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam |37|
pittajaraktajagulmayorghṛtānyāha- tṛṇamūlakaṣāye ityādi| atra tṛṇamūlaśabdāttṛṇapañcamūlakaṣāye iti boddhavyam| jīvanīyairiti kākolyādibhiḥ kalkīkṛtairityarthaḥ| nyagrodhādigaṇe kvāthīkṛte iti jñeyam| vā'pītvapiśabdo jīvanīyaiḥ pacedghṛtamiti samuccinoti| etamutpalādāvapi grāhyam| raktapittotthitaṃ ‘gulmaṃ’ iti śeṣaḥ||36||-
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam ||37|| kṣāravarge paceccānyat pacenmūtragaṇe'param | ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam ||38||
kaphagulme ghṛtānyāha- āragvadhādau vipacedityādi| āragvadhādāviti kvāthīkṛte| dīpanīyayutamiti pippalyādikalkayutam| ekaṃ ghṛtam| kṣāravarge iti muṣkakādārabhya yāvaccatasraḥ kośātakīriti kṣāravarge, muṣkakādigaṇe ityanye vyākhyānayanti| atrāpi dīpanīyayutamiti sambadhyate, tena kṣāravargadrave 19 pippalyādikalkayutaṃ ghṛtaṃ pacedityarthaḥ; dvitīyaṃ ghṛtamityarthaḥ| pacenmūtragaṇe'paramiti mūtragaṇe gomūtrādike'ṣṭasaṅkhyāke'paraṃ tṛtīyaṃ ghṛtam| atrāpi dīpanīyayutamiti sambadhyate| ‘mūtragaṇe'param’ ityatrānye ‘dīpanīyagaṇe'param’ iti paṭhanti, tacca ṭīkākārā anārṣaṃ varṇayanti| kecididaṃ kaphagulmacikitsitaṃ vātagulmacikitsānantaraṃ paṭhitvā vātāvarakaṃ kaphaśāntaye kaphahantṝṇyapi ghṛtāni vātagulme śastānīti vyākhyānayanti||37-38||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam |39|
evaṃ ghṛtānyabhidhāyādhunā sānnipātike doṣodrekeṇa ghṛtacūrṇādibhiścikitsitamāha- yathetyādi| yathādoṣocchrayaṃ yo yo doṣa ucchrita utkaṭastaccikitsayā cikitsedityarthaḥ| ‘yathādoṣocchrayaṃ’ ityatrānye ‘yathādoṣabalaṃ’ iti paṭhanti; tatrāpyeko'rthaḥ|39|-
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vā'pi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam ||39|| pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā |40|
tacca yathādoṣocchrayaṃ cikitsitaṃ vāte jite sati kāryamiti vātaharavidhimāha- cūrṇamityādi| cūrṇaṃ hiṅgvādikamiti hiṅgutrikaṭuketyādinā vātavyādhyuktam| ghṛtaṃ vā plīhanāśanamiti ṣaṭpalakamityarthaḥ| yadyapi ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ tantrāntare kaphagulmaharatvena darśitaṃ, tathā'pyatra vilakṣaṇaikadravyatvādvātagulmaharatvam| kāle utpannamātra eva ṣaṭpalakaṃ ghṛtaṃ hitaṃ, kāle avasthāyāmityanye| sarpistailvakamiti tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ, tena saṃskṛtaṃ tailvakaṃ, vātavyādhyuktaṃ vā||39||-
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam ||40|| bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahastinām | mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ ||41|| kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ | sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca palairyutam ||42|| ayaḥpātre'gninā'lpena paktvā lehya(ha)mathoddharet | tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣā'pi vā ||43|| dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā | gulmān vātavikārāṃśca kṣāro'yaṃ hantyasaṃśayam ||44||
pānīyaṃ kṣāramāha- tiletyādi| ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ| nāgarakasthāne kecittryūṣaṇaṃ paṭhanti| kṛmighāti viḍaṅgam| tilādīnāṃ mūlakāntānāṃ bhasma gavādimūtragaṇena caturguṇena kṣārakalpena parisrāvya kuṣṭādibhirajamodāntaiḥ pālikeḥ sāmudrāt samudralavaṇāddaśabhiḥ palaiścūrṇitairyutaṃ lauhapātre mṛdunā cāgninā lehyaṃ 20 paktvā uddharediti sambandhaḥ| anye tu vyākhyānayanti- tilādibhasmapalaśataṃ gavādimūtreṇa caturguṇena niṣkvāthya pādabhāgikamavaśeṣya, taccaturthāṃśaṃ kuṣṭhādicūrṇamāvāpya tāvat pacedyāvallehyaṃ bhavati| dadhnetyādyanekāvaloḍanadravyopadeśo doṣakālāgnyapekṣayā| vātavikārān tūnīprabhṛtīn||40-44||
svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo'pi vā | tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasambhavam ||45||
ślokena yogadvayamāha- svarjiketyādi| kṣāro yavakṣāraḥ| tatra svarjikākuṣṭhasahito yavakṣārastailenetyeko yogaḥ; ketakijo'pi vetyatrāpi kṣāra iti sambadhyate, tena ketakijo'pi vā kṣārastaileneti dvitīyo yogaḥ| gauḍāstu ketakikṣāraḥ svarjikākuṣṭhasahitastailenetyekameva yogaṃ manyante||45||
pītaṃ sukhāmbunā vā'pi svarjikākuṣṭhasaindhavam |46|
kṣārāvalehamabhidhāya cūrṇamāha- pītamityādi| sukhāmbunā īṣaduṣṇodakena| gulmaṃ hantītyatrāpi sambadhyate|46|-
vṛścīva(ra)murubūkaṃ 21 ca varṣābhūrbṛhatīdvayam ||46|| citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam | māgadhīcitrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet ||47|| madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam | busoṣitaṃ 22 daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ ||48|| ariṣṭo'yaṃ jayedgulmamavipākamarocakam |49|
vṛścīvādyariṣṭamāha- vṛścīvetyādi vṛścīvaḥ śuklapunarnavā| urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ| varṣābhūḥ raktapunarnavā| bṛhatīdvayamiti ekā aṇuphalā 23, dvitīyā kaṇṭakinī sthūlaphalā| vṛścīvādīnāṃ citrakāntānāmāḍhakam; anye palaśataṃ manyante, droṇe'mbhasi palaśatamityādiparibhāṣitatvāt| pādāvaśeṣitaṃ caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ, magadhādipramāṇaṃ yāvanmātreṇa kumbhasya samyaglepanaṃ bhavati, pathyācūrṇārdhasaṃyuktaṃ harītakīcūrṇāṣṭapalasaṃyutam| busoṣitaṃ busamadhye sthitam| jīrṇabhaktaḥ pariṇatāhāraḥ laghukoṣṭha iti yāvat| pibet prātareva||46-48||-
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam ||49|| lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ | pathyābhirvā yutaṃ 24 cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet ||50|| guṭikāstadghanībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān | gulmaplīhāgnisādāṃstā nāśayeyuraśeṣataḥ ||51|| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam |52|
pāṭhetyādi| nikumbhā dantī| agnikaḥ citrakaḥ, ‘agnimantha’ ityanye, ‘moraṭa’ ityapare| vṛkṣabījam indrayavaḥ| anavaṃ guḍaṃ purāṇaṃ guḍam| pāṭhādicūrṇaṃ samapurāṇaguḍayutaṃ svādet, athavā tadeva cūrṇaṃ harītakībhiḥ saha gomūtreṇa pacet, taṃ ca ghanībhūtaṃ guṭikāḥ kṛtvā prātareva khādet| harītakīpramāṇaṃ cūrṇāccaturthāṃśaṃ, gomūtraṃ tu caturguṇam||49-51||-
saśūle sonnate'spande dāhapākaruganvite ||52|| gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret |53|
idānīmavasthāyāṃ gulme raktamokṣaṇamāha- saśūle ityādi| aspande acale| pākaruganvite pākavedanāyukte, jalaukobhī raktaṃ haret gulmasthāne eva, sirāmokṣeṇa tu bāhvoḥ, tantrāntaroktatvāt| kecit ‘alābupātanaṃ cāpi gulme śastaṃ kaphātmake’ iti paṭhanti||52||-
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ ||53|| kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām |54|
gulmināṃ jāṅgalarasya pānamāha- sukhoṣṇā ityādi| sukhoṣṇā īṣaduṣṇāḥ| jāṅgalarasā jāṅghālaviṣkiramāṃsarasāḥ saṃskṛtāḥ| susnigdhāḥ samyak snehasaṃskṛtāḥ| hitā iti ‘yathādoṣaṃ’ iti śeṣaḥ||53||-
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthā saṃskṛtā rasāḥ ||54|| khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ |55|
bhojanārthamāha- peyetyādi| vātaharaiḥ bhadradārvādibhiḥ| saṃskṛtāḥ snehādibhiḥ| khalāḥ kapitthadāḍimatakraśākādisaṃskṛtāḥ ‘kacilā’ iti prasiddhāḥ| sapañcamūlāḥ pañcamūlasahitāḥ, etena pañcamūlasahitaiḥ kapitthādibhiḥ kṛtā ityarthaḥ| bhojane hitā yathādoṣamityupaskāraḥ||54||-
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate ||55||
avasthāvaśena gulme bhojanaviśeṣamāha- baddhetyādi| baddhavarconilānāṃ niruddhapurīṣavāyūnām| sārdrakam ārdrakasahitam| iṣyate ‘bhojane’ iti śeṣaḥ||55||
kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak |56|
āntaropacāramabhidhāyāvasthāyāṃ bāhyopacāraṃ svedamāha- kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedānityādi| kumbhīprabhṛtisvedāḥ svedādhyāye abhihitāḥ| nipuṇatayā svedān kārayet|56|-
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam ||56|| ataścaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet |57|
vātaśleṣmātmake saśūle kaṭhine ca gulme gulmino virekamāha- gulmina ityādi| sukhinnāniti sneho hi svedenaivākṣiptaḥ, tena samyak snigdhasvinnān| sraṃsanena virekeṇa| upapādayet yojayet||56||-
vimlāpanābhyañjanāni 25 tathaiva dahanāni ca ||57|| upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ | udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyāstathā 26||58|| lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye |59|
kiṃ gulme vireka eva kāryaṃ utānyadapītyāha- vimlāpanābhyañjanānītyādi| vimlāpanam aṅgulyādinā gulmasya mardanaṃ, dahanaṃ jāmbavauṣṭhādinā| sālvaṇādaya ityatra ādiśabdaḥ prakāre; tena sālvaṇaprakārā anye'pyupanāhasvedāḥ pacyamānābhimukhe gulme kāryāḥ| udaroktāni sarpīṃṣi ‘harītakīcūrṇaprasthaṃ’ ityādikāni| mūtravartikriyāstatheti udaroktā ‘vamanaśirovirecanadravyāṇāṃ’ ityādikāḥ| lavaṇāni patralavaṇasnehalavaṇakalyāṇalavaṇāni| anilāmaye vātavyādhau| kecit ‘sarpīṃṣi’ ityasyāgre ‘cūrṇāni’ iti paṭhitvā nārācakādaya iti vyākhyānayanti||57-58||-
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ ||59|| kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ |60|
idānīṃ mūtravartiprayogāvasthāmaparavartiṃ cāha- vātetyādi| sāmudraṃ samudralavaṇaṃ, samudraphenamapare| maricottarā maricapradhānāḥ||59||-
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca ||60|| kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān |61|
dantīcitrakamūleṣvityādi| vātahareṣu vidārigandhāprabhṛtiṣu| ślokasthāne yatheritāniti yathā sūtrasthāne virecanakalpe āsavakaraṇamuktaṃ, tenaiva prakāreṇātrāpi dantyādikvāthe'riṣṭānāsavān kuryāt| anye tu ‘ślokasthāne’ ityatra dvitīyaṃ sthānaśabdaṃ luptaṃ varṇayanti, luptasthānaśabdena gulmapratiṣedhaṃ gṛhṇanti| tenātroktavṛścīvādyariṣṭavaddantyādikvāthe madhupathyācūrṇaprakṣepeṇāriṣṭakaraṇaṃ, sūtrasthānoktaprakāreṇa vā''savakaraṇam||60||-
svādedvā'pyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ ||61||
svādedityādi| aṅkurān komalapallavān| bhṛṣṭāniti ‘snehena’ iti śeṣaḥ; anye agninā bhṛṣṭānityāhuḥ, tanmate vātakāriṇo'pyaṅkurā vyādhipratyanīkatvādgulme hitāḥ| pūtīkaḥ cirabilvaḥ, nṛpavṛkṣo girimālakaḥ||61||
ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet |62|
idānīṃ gulme hitasyāpi nirūhasyāvasthāyāṃ niṣedhamāha- ūrdhvavātamityādi| ūrdhvavātam ūrdhvavātayuktaṃ gulminaṃ manuṣyaṃ na nirūhayediti sambandhaḥ| kecidimaṃ pāṭhaṃ na paṭhanti|62|-
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm ||62|| gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām | mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam ||63||
pibedityādi| pibediti vakṣyamāṇena mūtramadyādidraveṇa; anye pānīyena pibedityāhuḥ| trivṛnnāgaramityeko yogaḥ, saguḍāṃ vā harītakīmiti dvitīyaḥ| guggulumityādi| dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ| payaḥ dugdhaṃ, drakṣārasaḥ drākṣāsvarasaḥ| vīkṣya balābalamiti ‘doṣādīnāṃ’ iti vākyaśeṣaḥ| atrāpi pibediti sambandhanīyam||62-63||
evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni 27 pibet salavaṇāni tu |64|
evamityādi| evamiti mūtrādibhirityarthaḥ| (bhṛṣṭāni snehena 28 )|64|-
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ ||64|| yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā |65|
pippalītyādi| surā paiṣṭī| hantītyatra śīghramiti sambadhyate| kāle ādhmānādikāyāmavasthāyām||64||-
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān ||65|| kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān |66|
baddhetyādi| payasā dugdhena| yavān vāṭyādikṛtān| kulmāṣān yavapiṣṭamayān bhakṣyān| lavaṇottarān saindhavapradhānān||65||-
athāsyopadravaḥ śūlaḥ 29 kathañcidupajāyate ||66|| śūlaṃ 30 nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vettyasau |67|
idānīṃ gulmopadravamāha- athetyādi| asya gulmasya, upadravaḥ paścātkālabhāvī kathañcit svahetubhirityarthaḥ| śūla upajāyate| śūlaṃ nikhānitamiva kīlakaṃ nikhānitamivetyarthaḥ||66||-
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā ||67|| tṛṣṇā dāho bhramo'nnasya vidagdhaparivṛddhitā | romaharṣo'ruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā ||68|| vāyvādibhiryathāsaṅkhyaṃ miśrairvā... |69|
tasyaivopadravasya doṣaviśeṣeṇa liṅgaṃ saṅkhyāṃ cāha- tatretyādi| tatretyupadrave śūle| sthirāṅgatā kaṭhināṅgatā| annasya vidagdhaparivṛddhitā annasya vidāhe śūlasya parivṛddhirbhavatītyarthaḥ| bhuktavṛddhiriti bhuktasya vṛddhiḥ bhuktamātre śūlasya vṛddhirbhavatītyarthaḥ| jaḍāṅgatā aṅgānāṃ jaḍatā| miśrairiti dvandvaiḥ sānnipātikaiścetyarthaḥ| viṇmūtrasaṃrodha ityādikaṃ vātajaśūlalakṣaṇaṃ, tṛṣṇādāha ityādikaṃ pittajaśūlalakṣaṇaṃ, romaharṣo'rucirityādikaṃ śleṣmajaśūlalakṣaṇaṃ, dvidoṣaliṅgaṃ dvandvaiḥ, sarvaliṅgaṃ samastaiḥ||67-68||-
...vīkṣya yojayet | pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram ||69|| yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam | vidārītriphalā'bhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ ||70|| kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca | ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān ||71|| kṛṣṇāmūlakacavyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān | uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān ||72|| yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje |73|
ataḥ paramupadravaśūlasya 31 cikitsitamāha- vīkṣyetyādi| vīkṣyeti vātādibhedena śūlamityarthaḥ| trilavaṇaṃ saindhavasauvarcalabiḍāni| kṣāro yavakṣāraḥ| abhīruḥ śatāvarī, śṛṅgāṭī jalajaṃ dravyaṃ trikaṇṭakaphalaṃ| guḍaśarkarā gāṅgeṭīphalam 32| himaṃ candanam| ṣaḍgranthā vacā| vṛkṣaja indrayavaḥ| mūlakaṃ pippalīmūlam| uṣṇaśabdo'mlakāñjikādibhiḥ sambadhyate| ślokasamāpanān ‘yogān’ iti śeṣaḥ| yathākramamiti pathyādyamlavetasāntamuṣṇāmlakāñjikena vātike, vidāryādihimāntumuṣṇakṣīreṇa paittike, ṣaḍgranthādicitrakāntamuṣṇatoyena ślaiṣmike; vimiśraṃ dvandve iti pathyādividāryādī vātapaittike, pathyādiṣaḍgranthādī vātaślaiṣmike, vidāryādiṣaḍgranthādī pittaślaiṣmike, sarvāṃśca pathyādīn trīn sannipāte||69-72||-
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam ||73|| śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam | vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ ||74|| snehādiśca kramaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate |75|
kimetadevopadravaśūle kāryamutānyadapītyāha- tathaivetyādi| tathaiveti yathāsaṅkhyamityarthaḥ| tena sekādikaṃ vātike, śiśirodakādikaṃ paittike, vamanādikaṃ ślaiṣmike| snehādikramaśca yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ sarveṣāmeva, dvandvaje dvayaṃ, sānnipātike samastam| kṣapaṇakriyā anyā api kaphakṣayakarī||73-74||-
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam ||75|| na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |76|
gulmopadravamabhidhāya gulme varjyamāha- vallūraṃ mūlakamityādi| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| vaidalaṃ mudgavanamudgādikam| ālukaṃ piṇḍālukādibhedenānekaprakāram| madhurāṇi phalāni kṣīravṛkṣaphalāni cocamocādīni ca| cakārādevaṃvidhānyanyānyapi varjyāni| asyāgre kecit ‘laghvannaṃ dīpanaṃ snigdhamuṣṇaṃ vātānulomanam| bṛṃhaṇaṃ ca bhavedyacca taddhitaṃ sarvagulminām|| sthāne'vaseko raktasya bāhumadhye sirāvyadhaḥ| svedo'nulomanaṃ caiva praśastaṃ sarvagulminām’ ityādikaṃ paṭhanti; sa cābhāvānna likhitaḥ| (iti 33 ḍahlaṇenānyagranthadarśanāduktam)||75||-
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate ||76|| nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam |77|
gulmopadravaṃ śūlamabhidhāyedānīṃ kevalaṃ śūlamāha- vinetyādi| gulmasthāneṣu gulmapratiṣedhokteṣu| anye ‘vinā gulmena’ ityādiślokaṃ parityajya ‘athātaḥ śūlapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti pratijñāṃ paṭhitvā vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādityādinā pṛthageva śūlādhyāyaṃ paṭhanti; te ca pūrvaparipāṭīṃ tyajanti| apare vinā gulmenetyādikaṃ samastamapi asau śrutaṃ bhaṇitvā parityajanti| asmābhistu sarvamatānusāribhirjejjaṭābhiprāyeṇa paṭhitaḥ||76||-
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt ||77|| ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt | pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt ||78|| piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca | evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt ||79|| vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ sañjanayedbhṛśam | nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ ||80||
śūlasya hetuṃ samprāptiṃ cāha- vātamūtrapurīṣāṇāmityādi| nigrahāt vegakāle'varodhāt| ajīrṇam āmavidagdhādibhedabhinnam| adhyaśanaṃ sājīrṇabhojanam| āyāsaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| viruddhānnaṃ hitāhitīyoktam| virūḍhānāṃ vigatarohāṇāmaṅkuritānāṃ vā| evaṃvidhānāṃ doṣaprakopaṇānām| koṣṭhe sarvasminnudare| nirucchvāsaḥ niruddhocchvāsaḥ| tena śūlena| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādityādiranyeṣāṃ copasevanādityanto hetuḥ, vāyuḥ prakupita ityādiśca samprāptiḥ||77-80||
śaṅkusphoṭanavattasya 34 yasmāttīvrāśca vedanāḥ | śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate ||81||
tat kasmācchūlamucyata ityāha- śaṅkvityādi| śaṅkusphoṭanavat kīlakāhananavattīvrā vedanāḥ, tasya vyādhitasya, śūlāsaktasya śūlinaḥ; etenaitaduktaṃ bhavati- yathā kasyacit kīlakāhananena 35 tīvrā vedanā lakṣyate tadvattasya yasmādvedanā lakṣyate tasmācchūlamihocyate||81||
nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate | prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca ||82|| vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ | etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam ||83||
vātaśūlalakṣaṇamāha- nirāhārasyetyādi||82-83||
tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca | śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati ||84|| etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam |85|
pittaśūlalakṣaṇamāha- tṛṣṇetyādi| śītābhikāmaḥ śītābhilāṣaḥ| praśāmyati ‘śūlaṃ’ iti śeṣaḥ||84||-
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate ||85|| atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā | etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam ||86||
kaphaśūlalakṣaṇamāha- śūlenetyādi| hṛllāsaḥ thūtkaraṇam| nidarśanaṃ lakṣaṇam||85-86||
sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam | sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet ||87|| śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ... |88|
sānnipātikaśūlalakṣaṇamāha- sarvāṇītyādi| nanu, kaiścit pūrvācāryairdoṣabhedena niyataṃ sthānaṃ śūlasyoktam| tathāhi- “vātātmakaṃ bastigataṃ vadanti, pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām| hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ, sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt”- iti; tat kathamatra tathā noktam| satyaṃ, kupitadoṣāṇāṃ svāśaye parāśaye ca vyādhyutpādakatvānna niyataṃ sthānamasti, atastathā noktam||87||-
...cikitsāṃ tu nibodha me | āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet ||88|| tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ |89|
cikitsāmityādi| nibodha jānīhi| me matsakāśāt| āśukārītyādi| āśukārī śīghramatyayakāritvāt| hi yasmāt| taṃ vātam| tasyetyādi|- tasya puruṣasya, śūlābhipannasya vātikaśūlakrāntasya; anye tu tasya vātasya yacchūlaṃ tena ākrāntasyetyāhuḥ||88||-
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ ||89||
sa ca svedaḥ kairdravyaiḥ kārya ityāha- pāyasairityādi| pāyaso dugdhasiddhāstaṇḍulāḥ| kṛśarāpiṇḍaiḥ tilataṇḍulamāṣakṛtayavāgūpiṇḍaiḥ| hita iti ‘sveda’ iti śeṣaḥ||89||
trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhuñjīta bhojanam | cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet ||90|| vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ | yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām ||91||
bhojanamāha- trivṛcchākenetyādi| snigdhādiguṇaṃ bhojanaṃ trivṛcchākena saha bhuñjīteti piṇḍārthaḥ| cirabilvāṅkurānityādi| aṅkurāḥ śuṅgāḥ| vaihaṅgāṃścetyādi| jāṅgalān vaihaṅgān, lāvādikṛtānityarthaḥ| bileśayāḥ śvāvicchallakādayaḥ||90-91||
surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi | sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave ||92||
surā sauvīrakamityādi| surā piṣṭabhavā| sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ| cukraṃ śuktam| mastu dadhimastu| udaśvit ardhodakaṃ takram| tatheti yathālābhamityarthaḥ| kālalavaṇaśabdena yadyapi nirgandhasauvarcalamucyate, tathā'pyatra gandhavatsauvarcalaṃ grāhyaṃ, tantrāntaroktatvāt||92||
kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ | sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ ||93||
kulatthayūṣa ityādi| yuktaṃ mātrayopahitamamlaṃ dāḍimādikaṃ yatra sa yuktāmlaḥ| lāvakīyūṣasaṃskṛta iti lāvakena kṛto yūṣo lāvakīyūṣaḥ, tena saṃskṛtaḥ||93||
viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān | surasāmaśvamūtrīṃ 36 ca sauvarcalayutān pibet ||94|| madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati |95|
viḍaṅgetyādi| śigruḥ viṭapaśākaṃ, śobhāñjanamapare| śyāmā aruṇamūlā trivṛt| surasā tulasī| aśvamūtrī śallakī||94||-
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ ||95|| pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet | tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā ||96|| madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā | athavai(cai)tāni cūrṇāni mātuluṅgarasena vā ||97|| tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ | tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet ||98|| saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā | sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati ||99|| guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ |100|
pṛthvīketyādi| pṛthvīkā hiṅgupatrikā| ajājī uttarāpathe jīrakaviśeṣaḥ| kāmbalikena dadhimastvamlasiddhayūṣeṇa| cukraṃ śuktam| sauvīrakaṃ virecanadravyavikalpakathitam| pakṣāntaramāha- athavetyādi| etāni pūrvoktāni cūrṇāni, bījapūrakarasena badarayūṣeṇa vā punaḥ punarbhāvitāni hiṅgūtkaṭāni śarkarayā saha mātuluṅgarasenaiva pibediti piṇḍārthaḥ| saha dāḍimasāreṇetyādi|- taireva cūrṇairdāḍimasāreṇa saha bhiṣagjitā vaidyena vartirvā kāryā| sā ca vartirguḍatailena līḍhā madyena vā pītā satī vātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva hantītyarthaḥ||95-99||-
bubhukṣāprabhave śūle laghu santarpaṇaṃ hitam ||100|| uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā |101|
bubhukṣāprabhave ityādi| laghviti mātrayā svabhāvena ca| santarpaṇaṃ bhojanam| uṣṇairiti kṣīrādibhiḥ sambadhyate||100||-
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet ||101|| susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ | vāruṇīṃ ca pibejjantustathā sampadyate sukhī ||102|| etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam |103|
vātetyādi| susaṃskṛtāḥ śuṇṭhīmaricādibhiḥ| pradeyā dātavyāḥ| ghṛtapūrā ghṛtapūpā ityarthaḥ| vāruṇī surā| tathā tena prakāreṇa| sukhī sampadyate sukhī bhavatītyarthaḥ| upasaṃhāramāha- etadvātasamutthasyetyādi||101-102||-
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param ||103|| sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ | śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet ||104||
vātaśūlopakramamabhidhāyedānīṃ pittaśūlacikitsāmāha- athetyādi| atheti vākyālaṅkāre, vākyopakrame ityanye| tadeṣa cikitsitamāha- sa ityādi| sa pittaśūlī naraḥ, śītodakaṃ pītvā, sukhaṃ yathā bhavati tathā chardayitvā, śītalāni bhajeta, uṣṇāni sarvāṇi varjayediti piṇḍārthaḥ||103-104||
maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ | vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet ||105||
maṇirājatatāmrāṇītyādi| rājataṃ rūpyamayam| sarvaśa āmukhāt| asya pittaśūlinaḥ||105||
guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam | jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām ||106|| rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet | pālāśaṃ dhānvanaṃ vā'pi pibedyūṣaṃ saśarkaram ||107||
guḍetyādi| pittaghnān rasān jāṅgalavarge yāni nirdiṣṭāni pittaharāṇi māṃsāni tatkṛtān rasānityarthaḥ| pittalānītyādi| pittalāni annapānādīni| pālāśaṃ yūṣaṃ māṃsādamāṃsarasamityarthaḥ| dhānvanaṃ jāṅgalamāṃsarasam||106-107||
paruṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi | tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam ||108||
parūṣakāṇītyādi| parūṣakāṇi parūṣakaphalāni| udakajāni padmāni||108||
aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca | vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak ||109||
ślaiṣmikaśūlacikitsāmāha- aśane ityādi| aśane bhojane| ślaiṣmikasya śleṣmaśūlasya| tatra śleṣmaśūle| pippalīvāriṇā pippalīyuktapānīyena, anye vāriśabdaṃ kvāthe vartayanti, apare pippalīśabdena madanaphalabījāni kathayanti||109||
rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ | pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam ||110||
rūkṣaḥ svedaḥ prayojya ityādi|- rūkṣaḥ svedaḥ snigdharahitaḥ karīṣādikṛtaḥ| pippalīśṛṅgaveraprayogaścūrṇakalkakvāthādividhinā||110||
pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm | citrakasya ca niryūhe 37 pibedyūṣaṃ sahārjakam ||111||
pāṭhāmityādi| pāṭhādīni dravyāṇi cūrṇitāni kalkitāni vā citrakasya niryūhe kvāthe pibedityeko yogaḥ| yūṣaṃ sahārjakamiti dvitīyo yogaḥ| yūṣaṃ śūlaharaśimbidhānyayūṣam| arjakaḥ kuṭherakaḥ||111||
eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca | śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ 38 bṛhatīṃ kaṇṭakārikām ||112|| dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca | mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca ||113|| etat sambhṛtya sambhāraṃ jaladroṇe vipācayet | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet ||114|| vātikaṃ paittikaṃ vā'pi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam | prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ ||115||
eraṇḍadvādaśakamāha- eraṇḍetyādi| śṛgālavinnā pṛśniparṇībhedaḥ| mahāsahā māṣaparṇī| kṣudrasahā mudgaparṇī| ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ| sambhṛtya ekīkṛtya| eraṇḍādidravyasambhāraḥ catuḥṣaṣṭipalapramitaḥ; tulāpramita ityanye| prasahya balātkāreṇa| pibedityanenābhyavahāreṇātra sūcyate; tena tṛṣṇāyāṃ pānamācamanaṃ vā tena kāryam, anyathā droṇacaturthāṃśasya sādhitasya jalasyāparakvāthavat paladvayapāne vaiyarthyaṃ syāt| yadyapyayaṃ yogaḥ sarvaśūlaharastathāpyatyantakaphaśūlaharatvādatroktaḥ| kecit ‘mūlaṃ cekṣurakasya’ ityatra ‘dadyāccaivekṣuvālikām’ iti paṭhitvā khaggalīmiti vyākhyānayanti||112-115||
pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca | sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ ||116|| taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam |117|
pippalītyādi| sevyam uśīraṃ, tat bhasma||116||-
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ ||117|| sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ 39 guḍguḍāyanam | sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ ||118|| nānnaṃ vāñchati no nidrāmupaityartinipīḍitaḥ | pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ ||119||
yadyapi catvāraḥ śūlāḥ, tathāpi doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpa iti kṛtvā pārśvādiśūlamāha- ruṇaddhītyādi| sa vāyuḥ| ādhmānam udarāpūraḥ| guḍguḍāyanamatra avyaktaśabdaḥ| no nidrāmupaiti na nidrāṃ prāpnotītyarthaḥ||117-119||
tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet ||120|| pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam | sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam ||121|| bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam | eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ ||122|| bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā |123|
pārśvaśūle cikitsitamāha- tatretyādi| puṣkaramūlādīni dravyāṇi cūrṇaṃ kṛtvā pārśvādiśūleṣu yavakvāthena saṃyutaṃ pāyayediti piṇḍārthaḥ| yadyapyayaṃ yogo'patantrake'pi paṭhitaḥ, tathā'pyatrāmlavetasābhāvāt punaḥ paṭhitaḥ| sarpiḥ plīhodaroktamityādi plīhodaroktaṃ sarpiḥ ṣaṭpalaṃ, hiṅgusaṃyutaṃ ghṛtaṃ vā asiddhameva| payasā kṣīreṇa, sādhitaṃ kvāthitaṃ, bījapūrakasāraṃ bījapūrakaphalabījam, atrāpi pāyayediti sambadhyate| kecit ‘bījapūrakasāraṃ ca’ ityatra ‘pibedbījakasāraṃ ca’ iti paṭhanti| eraṇḍatailamityādi|- eraṇḍatailaṃ vā madyādibhiryathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prātareva pibet, jīrṇe ca kṣīreṇa jāṅgalarasena vā bhojayet||120-122||-
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ ||123|| tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate | ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ ||124|| naivāsane na śayane tiṣṭhan 40 vā labhate sukham | kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ ||125||
kukṣiśūlamāha- prakupyatītyādi| ākramya mandīkṛtya| sopastambhaṃ stabdhatānvitam| ucchvasiti ucchvāsaṃ karoti ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ| āmaśakṛtā apakvapurīṣeṇa| tiṣṭhan ūrdhvībhavan||123-125||
vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam | saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ ||126||
kukṣiśūle cikitsāmāha- vamanaṃ kārayettatretyādi| tatra kukṣiśūle| yathābalaṃ balasyānatikrameṇa| saṃsargapācanaṃ peyādikramapācanam| amlaiḥ dāḍimatakrādibhiḥ| dīpanasaṃyutairiti pañcakolayutaiḥ||126||
nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ ||127|| bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet |128|
kvāthamāha- nāgaraṃ dīpyakamityādi| nāgarādikvāthaṃ hiṅgusaurvacalaviḍaprakṣepaṃ pibediti piṇḍārthaḥ| bījānītiśabdo mātuluṅgādibhiḥ kaṇṭakārīparyantaiḥ saha sambadhyate| śyāmā vṛddhadārakaḥ| urubūkaḥ raktairaṇḍaḥ, śuklairaṇḍamapare| bṛhatī aṇuphalā sthūlaphalā vā||127||-
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā'bhayā ||128|| kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu | virecane 41 prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam ||129||
kukṣiśūle virecanamāha- vacetyādi| vacādīni kuṭajabījāntāni sadyaḥśūlaharāṇi virecane doṣabalābalaṃ jñātvā prayuñjīteti piṇḍārthaḥ| doṣabalābalamityatrādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena prakṛtyādīnapi jñātvetyarthaḥ||128-129||
snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān |130|
kiṃ kukṣiśūle virecanameva yujyate utānyadapītyāha- snehabastīnityādi|130|-
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam ||130|| avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam |131|
kukṣiśūle upanāhādisvedasya praśastatvamāha- upanāhā ityādi| upanāhāḥ sālvaṇāprakārāḥ| dhānyāmlaṃ kāñjikam| avagāho vātaharadravapūrṇadroṇyādinimajjanam| yaccānyadapītyādi| taddhitaṃ kukṣiśūlahitaṃ yadanyadapi bhavati tadasya śasyate ityarthaḥ||130||
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ ||131|| hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ 42 param | sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasambhavaḥ ||132||
hṛcchūlamāha- kaphetyādi| avaruddho ruddhaḥ| rasamūrcchito rasasaṃyutaḥ| ucchvāsārodhakaṃ ucchvāsasya āsamantādrodhakamityarthaḥ| etaddhṛcchūlaṃ yasmāddhṛdrogavilakṣaṇaṃ tasmāddhṛdrogādbhinnaṃ, tathā samprāptibhedācca||131-132||
tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām |133|
hṛcchūle hṛdrogoktāṃ kriyāmatidiśannāha- tatrāpi karmābhihitamityādi| yaddhṛdvikāriṇāṃ hṛdrogiṇāṃ karmoktaṃ tadatrāpi hṛcchūle'bhihitamiti piṇḍārthaḥ|133|-
saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati ||133|| bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate | viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt 43||134||
bastiśūlamāha- saṃrodhādityādi| saṃrodhāt mūtrapurīṣādīnāmityarthaḥ| bastiḥ mūtrādhāraḥ, vaṅkṣaṇaḥ gaṇḍakaḥ||133-134||
nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ | mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt 44||135||
mūtraśūlamāha- nābhyāmityādi| yadā meḍhrāntramardako vāyurāvṛtya avarudhya mūtraṃ gṛhṇāti 45, tadā nābhyādiṣu śūlo jāyate| sa ca mārutāt mūtraśūlo jñeyaḥ||135||
vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ | malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam ||136|| śūlaṃ sañjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi | dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate ||137|| sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha 46 saghoṣavān | pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate ||138|| uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati | viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam ||139||
purīṣaśūlamāha- vāyurityādi| evambhūtasya dehino vahniṃ mandīkṛtya srotāṃsi cāvṛtya prakupito vāyustīvraṃ śūlaṃ sañjanayan koṣṭhasthaṃ malaṃ ruṇaddhi, tasya ca dakṣiṇaṃ vāmaṃ vā kukṣiṃ gṛhītvā śūlāya 47 jāyate, sa ca sarvatra bhraman ghoṣavān śabdayukto vardhate iti piṇḍārthaḥ| uccāritaḥ sañjātapurīṣavegaḥ| nādhigacchati na prāpnoti| paramadāruṇam atiśayakaṣṭakāri||136-139||
kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā | svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ ||140|| pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān | udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ ||141||
idānīṃ bastiśūladīnāṃ sāmānyacikitsāmāha- kṣipramityādi| doṣaharaṃ śodhanam| sādhu śobhanam| śamanaṃ saṃśamanam||140-141||
atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate | sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati ||142|| avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati | mūrcchā''dhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā ||143|| viricyate chardayati kampate'tha vimuhyati | avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ ||144||
atimātramityādi| avipākagatam avipākaṃ prāptam||142-144||
vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ | kṣārāścūrṇāni 48 guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ ||145||
tasya cikitsitamāha- vamanamityādi||145||
gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām ||146||
idanīmupasaṃhāramāha- gulmāvasthā ityādi| yathāvat yathāvastham||146||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāya cikitsātantre gulmapratiṣedho nāma (caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||42||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāmuttaratantre kāyacikitsāyāṃ gulmapratiṣedho nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||42||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 2 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 3 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 4 `vanaspatyādisaṃhativat' iti pā. ↩
- 5 `latādicchannasya' iti pā. ↩
- 6 `so'pyabhāvānna likhitaḥ' iti pā. ↩
- 7 `tanmahārujāsūcanārtham' iti pā. ↩
- 8 `gulmāvasthāviśeṣaprāptyā nāmāntaraṃ' iti pā. ↩
- 9 `prasavedathartau' iti pā. ↩
- 10 `kṣatajaśabdenātra raktamucyate' iti pā. ↩
- 11 `hetavaḥ' iti pā. ↩
- 12 `samyak jñāte' iti pā. ↩
- 13 `vātasadbhāvāt' iti pā. ↩
- 14 `yasmāt' iti pā. ↩
- 15 `palāśabhasmatoyena' iti pā. ↩
- 16 `mṛdukṛtasya' iti pā. ↩
- 17 `vartayanti' iti pā. ↩
- 18 `aparāṇi ghṛtānyāha' iti pā. ↩
- 19 `kṣāravargadvaye' iti pā. ↩
- 20 `āloḍya' iti pā. ↩
- 21 `pṛthvīkāmurubūkaṃ ca' iti pā. ↩
- 22 `tuṣoṣikaṃ iti pā. ↩
- 23 `caṇakaphalā' iti pā. ↩
- 24 `pathyābhiḥ sahitaṃ cūrṇaṃ' iti pā. ↩
- 25 `vilepanābhyañjanāni' iti pā. ↩
- 26 `cūrṇavartikriyāstathā' iti pā. ↩
- 27 `piṣṭāni' iti pā. ↩
- 28 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 29 `śūlaṃ' iti pā. ↩
- 30 `śūlaṃ nikhānitamiva sukhaṃ yena na vettyasau' iti pā. ↩
- 31 `upadravaliṅgasya' iti pā. ↩
- 32 `gāṅgeṭī balā' iti pā. ↩
- 33 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 34 `śaṅkvāsphoṭanavat' iti pā. ↩
- 35 `kaṇṭakahananeneva' iti pā. ↩
- 36 `surasāmaśvakarṇaṃ ca' iti pā. ↩
- 37 `niryūhaṃ' iti pā. ↩
- 38 `śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī' iti pā. ↩
- 39 `dhmānaṃ guḍaguḍāyanam' iti pā. ↩
- 40 `tiṣṭhan sa' iti `tiṣṭhanna' iti ca pā. ↩
- 41 `virecanaṃ' iti pā. ↩
- 42 `ucchvāsarodhakaṃ' iti pā. ↩
- 43 `sañjñitaḥ' iti pā. ↩
- 44 `sañjñitaḥ' iti pā. ↩
- 45 ‘yadā meḍhrāntramardaka iti meḍhre mūtrāntraṃ meḍhrāntraṃ, tadgṛhṇāti yaḥ sarvathā evaṃvidho vāyurāvṛtya' iti pā. ↩
- 46 `śūlaṃ tatra saghoṣavat' iti pā. ↩
- 47 `śūlo jāyate' iti pā. ↩
- 48 `kṣāracūrṇāni' iti pā. ↩