athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
atīsārapratiṣedhānantaraṃ śoṣe'pyatīsārasambhūterathavā jvarātīsārābhyāṃ śoṣasyotpatteḥ śoṣapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| athetyādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam| śoṣapratiṣedhaṃ śoṣacikitsitam||1-2||
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ | durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ ||3||
nanu, śoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāma iti pratijñāṃ kṛtvā nidānābhidhāne ko hetuḥ? ucyate- ajñātarogasya vaidyasya cikitsāyāṃ pragalbhyaṃ na syādato nidānārambha iti; tathā coktaṃ- “rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham”- iti| prāgeva vikārasvabhāvābhidhānāya vākyamāha- anekarogānugata ityādi| anekarogā upadravasañjñakāḥ, tairanugata āśritaḥ| bahavo rogāḥ śvāsakāsāṅgasādakaphasaṃsravādayaḥ, purogamāḥ pūrvarūpatvenopasthitā yasya sa tathā| durvijñeya iti tridoṣaliṅgatvādaṃśāṃśabalavikalpanābhiḥ prakupitadoṣāṇāṃ liṅgadarśanāt| durnivāra iti doṣāṇāṃ parasparaviruddhopakramatvāt; durnivāratvācca kṛcchro'yaṃ mahābalaḥ||3||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate | kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ ||4|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ 1 punarjanāḥ ||5||
idānīmasya vyādheryathā śoṣakṣayarājayakṣmeti nāmāni tathā''ha- saṃśoṣaṇādrasādīnāmityādi| kriyā cikitsā, kāyavāṅmānasaṃ vā karma, tasya kṣayakaratvāt| rājña iti ‘dvijānāṃ’ iti śeṣaḥ| candramasaḥ candrasya, āmayo yakṣmā rogaḥ, keciditi ātreyaprabhṛtayaḥ; yasmādeṣa āmayo dvijānāṃ rājñaścandramasaścandrasyābhūttasmāt taṃ rogaṃ kecit punarjanā rājayakṣmeti bruvate; yato'yaṃ yakṣmā rogo rogāṇāṃ rājā ato rājayakṣmeti vāgbhaṭo vyākhyānayati| kileti vārtāyām| evaṃ khalu yathā 2 śrūyate- pūrvaṃ dakṣanāmā prajāpatirabhūt, tasya bahvayo duhitaro babhūvuḥ, tena ca saptādhikā viṃśatiḥ kanyakāścandrāya vivoḍhe 3 dattāḥ, sa candramāstāsu madhye rohiṇyāmevānurakto babhūva, tataśca saśokābhiraśvinyādibhirduhitṛbhirātmapitari dakṣasañjñake candrasya rohiṇyāmāsaktivṛttānto 4 niveditaḥ, tato duhitṝṇāṃ vārtāmākarṇya, candramāhūya, sarvāsvapi nijaputrīṣu samatayā vartanāya candro'bhihitaḥ, sa ca tatheti 5 svīkṛtyāpi svagurorvacanamanādṛtya na tāsu samavartata, tato dakṣaprajāpateḥ krodho niśvāsarūpeṇa mūrtimān bhūtvā niḥsṛtya yakṣmarūpeṇa rohiṇyāmatiprasaṅgenāvilaṃ candramāviśat, tato'sau tena rogeṇābhibhūtaḥ san gataprabho gatotsāhaśca sañjātaḥ, guruvacanātikrameṇa doṣaṃ matvā tameva dakṣanāmānaṃ guruṃ śaraṇaṃ gatavān, tato'nantaraṃ devavaidyābhyāmaśvibhyāṃ sa cikitsitaḥ, tataḥ prāptabalaścandro (rarājātīva suprabhaḥ) laghvaguruprasādo'śvibhyāṃ cikitsito'bhūt 6| evaṃ ca sati karmadoṣajo vyādhiriti darśitam||4-5||
sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi |6|
ekīyamatenāsya vyādheḥ pṛthagdoṣajatvamāha- sa vyastairityādi| sa vyādhiḥ| vyastaiḥ pṛthagbhūtaiḥ|6|-
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ ||6|| kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca | eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ ||7||
paramatanirākaraṇāya svamatamāha- ekādaśānāmityādi| ekādaśānāmiti svarabhedaśūlādīnām| ekasminniti rājayakṣmaroge; anye tu rājayakṣmātura iti vyākhyānayanti, sānnidhyāditi vidyamānatvāt| tantrayuktitaḥ arthayuktitaḥ 7; anye tantretyatra tatreti paṭhanti; tatra tasmin, yuktito yuktivaśāditi vyākhyānayanti| kā sā yuktiḥ? yadvaśenaika eva śoṣa ityāha- kriyāṇāmavibhāgeneti|- cikitsānāmapṛthaktvena darśitatvādityarthaḥ| ekatve tṛtīyaṃ hetumāha- prāgekotpādanena ceti|- yasmāt pūrvaṃ dakṣeṇa kruddhenaikasyotpādanaṃ kṛtam| hiḥ yasmādarthe; yasmāt śoṣasyaikatve hetutritayamatroktam, ata eka eva śoṣaḥ sannipātātmako mata iti sambandhaḥ||6-7||
udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi |8|
nanu, yadi sannipātātmaka eka evāyaṃ tat kathamatra ekaikadoṣapṛthagliṅgajñānamityāha 8 - udrekādityādi| udrekāt ādhikyāt| tatra śoṣe| hiśabdo hetau, sa ca heturbahuprakāro'pi caturvidhatvaṃ na tyajati|8|-
kṣayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt ||8|| jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ |9|
tameva caturvidhaṃ hetumāha- kṣayādvegapratīghātādityādi| kṣayāt rasādiśukrāntānāṃ dhātūnāṃ kṣayāt| vegapratīghātāt vātamūtrapurīṣādīnāṃ pravṛttyunmukhānāmavarodhāt| āghātāt patanāditaḥ, ayathābalamārambhāditi boddhavyam| viṣamāśanāditi aprāptātītakālabahvalpabhojanāt| kṣayādityādihetubhiḥ kupitairdoṣairvyāptadehasya śoṣo jāyate iti sambandhaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘vegāghātāt pūraṇādvā saṅghātāt saṅkṣayādapi’ iti; vyākhyānayanti ca- pūraṇaṃ viṣamāśanamabhipretaṃ, saṅghāto'tra sāhasaḥ, śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam||8||-
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu ||9||
kaphapradhānairityādi| kaphapradhānaiḥ utkaṭakaphaiḥ| hiśabdo hetau| rasavartmasvityatrādiśabdo lupto jñeyaḥ; vartma mārgaḥ, tena rasādivāhinīṣu dhamanīṣvityarthaḥ||9||
ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantaram | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||10||
aparaprakāreṇa dhātukṣayādrājayakṣmasambhavaṃ darśayannāha- atītyādi| ativyavāyinaḥ atyarthaṃ grāmyadharmasevinaḥ| kṣīṇe retasi śukre, śukrakṣayaśca meḍhravṛṣaṇavedanetyādinā jñeyaḥ| anantaraṃ retasaḥ kṣayādityarthaḥ| kṣīyante dhātavaḥ sarve iti paraṃ yadi strībhyo na nivartate| nanu, rasavartmarodhādrasena raktasyābṛṃhaṇāttadapacayaḥ raktāpacayācca māṃsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā kṛtvā śukrasya yuktaḥ kṣayaḥ, śukrakṣaye tu pūrvadhātūnāṃ kathaṃ kṣayaḥ? ucyate- yathā mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatāṃ jalaprāyāṇāṃ (jantūnāṃ) kṣayastadvadatrāpīti| svamārgāvarodhādraso'sañcaran kiṃ karoti? hṛdaye vidahyate, kāsavegena mukhamārgāt picchilabahalavisraharitapītaśvetaḥ pravartate||10||
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi ||11||
idānīṃ madhyabaladoṣārabdhasya śoṣasya ṣaḍrūpāṇi darśayannāha- bhaktadveṣo jvara ityādi| svarabhedaḥ ghargharādisvaraḥ||11||
svarabhedo'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||12|| śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||13||
ṣaḍrūpāṇi nirdiśya doṣabhedenaikādaśarūpāṇi balavatsamadoṣārabdhasya śoṣasya darśayannāha- svarabheda ityādi| saṃloco luñcanamiva, aṃsayoḥ pārśvayoḥ; ‘saṃloca’ ityatrānye ‘saṅkoca’ iti paṭhanti, tatra saṅkocanamivetyarthaḥ| śirasaḥ paripūrṇatvaṃ ‘kaphena’ iti śeṣaḥ| abhaktacchando bhaktāruciḥ| kaṇṭhasya coddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ; anye uddhvaṃsa utkāsiketi vyākhyānayanti| svarabhedādiliṅgatrayaṃ rājayakṣmaṇi vātena, jvarādīni catvāri pittena, śirasaḥ paripūrṇatvādīni catvāri kaphena; evaṃ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena jñeyāni||12-13||
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | (kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||14|| tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ) | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ ||15||
idānīṃ 9 rūpaprastāvādbahurūpānvitasyāsādhyatvamāha- ekādaśabhirityādi| etairebhiḥ svarabhedo'nilācchūlamityādikaiḥ, ṣaḍbhirvā'pīti bhaktadveṣo jvara ityādibhiḥ, apiśabdāttribhirvā śvāsakāsāsṛgāmayaistantrāntaroktaiḥ, samanvitamiti samuccīyate| jahyāditi tyajet, paraṃ vahnau mande balamāṃsakṣaye satīti boddhavyam| nanu, sarvarūpādardhatrirūpau laghutarau, tatkathaṃ tāvapyasādhyau? ucyate- balavahnayapacaye kālaprakarṣāttayorapi mahattvāt; etena sarvarūpopapanna evāsādhyaḥ, itarau tu kālaprakarṣeṇeti| ayaṃ pāṭhaḥ pustakāntareṣvanyathā paṭhyate, sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ||14-15||
vyavāyaśokasthāviryavyāyāmādhvopavāsataḥ | vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣananye vadanti hi ||16||
ekīyamatena śoṣabhedānnirdiśannāha- vyavāyaśoketyādi| vyavāyaḥ strīsevā, śokaḥ putrādiviyogena cittodvegaḥ, sthāviryaṃ vṛddhatvaṃ; anye vārdhakyamiti paṭhanti, tatrāpyeko'rthaḥ; vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma; adhvā dīrghamārgāṭanaṃ; vyavāyādyupavāsāntairhetubhistathā vraṇapīḍayā uraḥkṣatapīḍayā cānye śoṣān vadantīti sambandhaḥ||16||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||17||
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇānyāha- vyavāyetyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti ‘śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā’ ityādibhiḥ| yathāpūrvamiti yathāpūrvaṃ tatra śukrasya pūrvaṃ majjā, majjño'sthi, asthno medaḥ, medaso māṃsaṃ, māṃsasya raktamityevaṃ kṣīyante dhātavaḥ prāgvadeva darśitanyāyāt, paraṃ yadi strībhyo na nivartate||17||
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ | vinā śukrakṣayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ ||18||
śokaśoṣiṇamāha- pradhyānaśīla ityādi| pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ avasannagātraḥ| tādṛśa iti vyavāyaśoṣitavadabhilakṣitaḥ, paraṃ śukrakṣayakṛtairliṅgairvinā; etena pāṇḍudeha ityarthaḥ||18||
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ | kampano'rucimān 10 bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ) ||19|| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ 11| samprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ ||20||
jarāśoṣiṇamāha- jarāśoṣī kṛśo mandetyādi| mandaśabdo vīryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, vīryaṃ śaktiḥ, balam ojo hṛdi sthitaṃ saptadhātudhāmabhūtam| punararucikathanamatyantārocakakhyāpanārtham 12| samprasrutetyādi samprasrutaśabda āsyādibhistribhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| āsyaṃ mukhakuharam, akṣi locanam| suptarūkṣatvaṃ prabhāyāḥ, rūkṣatvaṃ ca malasya; yadyapi satparūkṣatvaṃ tvaci bhavati na prabhāyāṃ, tathā'pi ‘mañcāḥ krośanti’ itivadupacārāt prabhāyāṃ boddhavyam| jejjaṭācāryastu jarāśoṣiṇo lakṣaṇamatra na paṭhati, saptatestūrdhvaṃ kṣīyamāṇetyādinā āturopakramaṇīye uktatvāt||19-20||
adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ | prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||21||
adhvaśoṣiṇamāha- adhvapraśoṣītyādi| srastāṅgaḥ śithilagātrāvayavaḥ| prasuptamātrāvayava ityanena akarmaṇyaśarīrapradeśa uktaḥ| śuṣkaśabdaḥ klomādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kloma tilakam, ānanaṃ mukhakuharam| sambhṛṣṭaparuṣacchaviriti dagdhasyeva paruṣā chaviryasyetyarthaḥ; kecit ‘sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityatra ‘saṃsṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ iti paṭhitvā saṃsṛṣṭā paruṣā chaviḥ yasya sa iti vyākhyānayanti| yadyapi jarāśoṣyanantaraṃ vyāyāmaśoṣī vācyo nādhvaśoṣī, tathā'pyadhvaśoṣilakṣaṇānāṃ vyāyāmaśoṣiṇyatideśāt pūrvamatrādhvaśoṣi nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi vyāyāmaśoṣilakṣaṇānyeva kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante? satyam, uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṃ vyāyāmaśoṣiṇi sadbhāvāt| kecidatra ‘tṛḍaṅgamardadaurbalyapāruṣyairardito'dhvanā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||21||
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā ||22||
vyāyāmaśoṣiṇamāha- vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamityādi| ebhireveti anantaroktaiḥ adhvaśoṣilakṣaṇairityarthaḥ| upavāsaśoṣilakṣaṇaṃ doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyoktaṃ ‘tatra vātalāhārasevina’ ityādikaṃ jñātavyam||22||
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya 13 bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||23||
vraṇaśoṣilakṣaṇamāha- raktakṣayādityādi| vraṇaśoṣiṇo vaiśeṣikalakṣaṇānupadeśāt sāmānyalakṣaṇaṃ jñeyam| yadyevaṃ kuto'sya pṛthagabhidhānamiti cet, viśiṣṭakāraṇatayā asādhyatamatvakhyāteḥ 14||23||
vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ | karmaṇā cāpyurasyena 15 vakṣo yasya vidāritam | tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati ||24|| kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam | santaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati ||25|| durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ |26|
uraḥkṣataśoṣiṇamāha- vyāyāmetyādi| karmaṇā cāpyurasyeneti dhanurākarṣaṇādinetyarthaḥ| kṣate atidārite| asitam īṣatkṛṣṇam, aruṇam īṣadraktam| dūyanāt ativedanāt, paritāmyati mohaṃ yāti| durgandhaśabdo vadanocchvāsābhyāṃ sambadhyate||24-25||-
keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ ||26|| na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam |27|
ekīyamatamāha- keṣāñcidityādi| keṣāñcidācāryāṇāṃ mate evaṃ vyavāyādibhiranekaiḥ kāraṇaiḥ kṛtvā hi yasmāt śoṣo bhedamāgataḥ; ata eka eva svamate śoṣo netare vyavāyādijāḥ| kuto vyavāyādijāḥ śoṣā na bhavantītyāha- na tatretyādi| tatra teṣu vyavāyādijeṣu||26||-
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusañjñitāḥ ||27||
yadi te vyavāyādijāḥ śoṣāḥ na bhavanti tarhi kinnāmadheyā bhavantītyāha- kṣayā evetyādi| te vyavāyādijāḥ kṣayā eva, kiṃviśiṣṭāḥ? pratyekaṃ dhātusañjñitāḥ dhātukṣayasañjñakā ityarthaḥ| yataḥ śukramārabhya vilomena vyavāyādibhirdhātūnāṃ yathāpūrvaṃ saṅkṣayāt||27||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṅkṣaye ||28||
teṣāṃ kiñciccikitsitamāha- cikitsitaṃ tu teṣāmityādi| dhātusaṅkṣaye doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāye||28||
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ | śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||29|| svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca ||30||
idānīmekīyamataṃ pradarśya samprāptyanantaraṃ rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpāṇyāha- śvāsāṅgasādakaphasaṃsravetyādi| aṅgasādaḥ aṅgānāmanutsāhaḥ, agnisādaḥ agnimāndyam| madaḥ pūgaphaleneva mattatā| māṃsaparo māṃsābhilāṣī| riraṃsuḥ rantumicchuḥ| śallakī godhānukārī vajraśakalaḥ, ‘śallaka’ iti loke prasiddhaḥ, nīlakaṇṭho mayūraḥ, gṛdhraḥ āmiṣāśī yojanadṛṣṭiḥ| kapayo vānarāḥ| kṛkalāsaḥ kṛkaṇṭakaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadeśīyā bhāṣante| taṃ śoṣiṇaṃ, vāhayanti prāpayanti sa śoṣī| nanu, samprāptyanantaraṃ pūrvarūpeṣu vaktavyeṣu kathaṃ rūpāṇyabhidhāya pūrvarūpopādānaṃ kṛtam? ucyate- rūpāṇyavyaktāni pūrvarūpāṇyasyeti pratipādanārtham||29-30||
mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||31||
varjyamāha- mahāśanamityādi| muṣko vṛṣaṇam| ‘yakṣmiṇam’ ityatrānye ‘śoṣiṇam’ iti paṭhanti||31||
upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam 16|32|
upakramyamāha- upācaredātmavantamityādi| ātmavantaṃ jitendriyam|32|-
sthirādivargasiddhena ghṛtenājāvikena ca ||32|| snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam | āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam ||33||
tadeva cikitsitamāha- sthirādivargasiddhenetyādi| sthirādiḥ vidārigandhādiḥ| mṛdu yat karśanaṃ na bhavatītyarthaḥ| āsthāpanaṃ nirūhaḥ| tatheti mṛdvityarthaḥ| śiraso virecanaṃ nasyam||32-33||
yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ |34|
śodhitasya paścātkarma āha- yavagodhūmetyādi| rasaiḥ jāṅgalamāṃsarasaiḥ|34|-
dṛḍhe'gnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram ||34||
bṛṃhaṇaviṣayamāha- dṛḍhe'gnāvityādi| nivṛttopadravamiti praśāntasvarabhedādikamityarthaḥ||34||
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ | bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ ||35||
idānīṃ vyavāyaśoṣiṇo viśiṣṭaṃ cikitsitamāha- vyavāyetyādi| ‘vyavāyaśoṣiṇam’ ityādivākyaṃ kecinnecchanti, ‘kriyāṇāṃ cāvibhāgena’ ityuktasya vyāghātāt||35||
kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn | gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ 17 sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||36|| deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca 18 hṛdyāḥ | kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni ||37|| māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ | arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān ||38|| khādet, pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle | sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ ||39||
śoṣiṇāṃ yāni māṃsānyādeyāni tānyāha- kākānulūkānnakulānityādi| biḍālā grāmyādibhedena ṣaṭprakārā mārjārāḥ; tathā ca- “grāmyo vanyastoyajātaḥ pakṣimārjāravijjakau| sugandhavṛṣaṇaśceti mārjārāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ”- iti| vyālā vyāghrādayaḥ, bileśayāḥ śvāvicchallakīprabhṛtayaḥ ākhuratra vṛkṣamūṣikaḥ| vividhaiḥ pravādairiti “kākāṃstittiriśabdena matsyaśabdena coragān| bhṛṣṭamatsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi” ityādibhirnānāprakārairvacanaiḥ| evaṃ prakāreṇa dāne 19 kiṃ prayojanamiti cet? ajugupsayā bhakṣaṇaṃ bhakṣitasya cānullekhanam| tathā coktaṃ- “jānan jugupsurnaivādyādbhuktaṃ vā punarullikhet| tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet”- iti| jāṅgalāni jaṅghālaviṣkirapratudajāni, śeṣajāṅgalavargāṇāmatra viśeṣeṇābhidhānat| yadyapi jāṅgalaśabdenaiva gṛdhrādayo'pi labdhāḥ, tathā'pyatyantabṛṃhaṇatvādgṛdhrādīnāṃ pṛthagupādānam| mudgāḍhakīsūparasāḥ srotaḥśuddhikatvāddeyāḥ| nāgo hastī, aśvataro veśaraḥ| sukalpitāni veśavārīkṛtāni nānāprakāraprakalpitāni 20| tathā ca vṛddhabhojaḥ- “kharoṣṭrāśvataraṃ nāgaṃ māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye| dadyānmāhiṣaśabdena vesavārīkṛtaṃ bhiṣak”- iti| māṃsopadaṃśānariṣṭān abhayāriṣṭaprabhṛtīn, mārdvīkayuktān drākṣāsavayuktān, madirā madyam| bhakṣyānnirdeṣṭumāha- arkāmṛtakṣārajaloṣitebhya ityādi| arkaguḍūcīkṣārapānīyoṣitebhyo yavebhyo bhakṣyān kṛtvā khādediti sambandhaḥ| uṣitebhyo rātrau sthitebhyaḥ| arkādibhasma caturguṇena jalena gālayitvā pacedyāvadardhāvaśiṣṭaṃ bhavati| tathā coktaṃ- “pānāya bhojanāyātha bhasma srāvyaṃ caturguṇe| jale'rdhamavaśiṣṭe(ṣṭaṃ) tu kṣārāmbho grāhyamiṣyate”- iti| pibedityādi| ajāvikaṃ veti ājaṃ vā āvikaṃ vetyarthaḥ| ajetyatra hrasvatvaṃ chando'nurodhāt| bhaktakāle bhojanakāle| sarpirmadhubhyāmityādi| upahitaṃ saṃyuktam||36-39||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam |40|
māṃsādamāṃseṣvityādi| māṃsādā gṛdhrādayaḥ, tanmāṃsarase caturguṇe siddhaṃ sarpiḥ kṣaudrapippalīyuktaṃ śoṣāpahaṃ bhavati| kṣaudrakaṇetyatra dantikaṇeti kecit paṭhanti|40|-
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī ||40|| ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam |41|
drākṣetyādi| avaleho'yam|41|-
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ 21 ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt ||41||
sitāśvagandhetyādi| sitā śarkarā, magadhodbhavā pippalī||41||
kṣīraṃ pibedvā'pyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate'ṅgapuṣṭim |42|
kṣīramityādi| vājigandhāvipakvaṃ sāmānyakṣīrapākaparibhāṣayā| vājigandhā aśvagandhā|42|-
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā'pi payonupānam ||42||
tadutthitaṃ kṣīraghṛtamityādi| tadutthitam aśvagandhāvipakvakṣīrotthaṃ, kṣīraghṛtaṃ kṣīradviloḍitādudbhūtaṃ ghṛtam||42||
utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca |43|
udvartanamupacaryārthamāha- utsādane ityādi| utsādanam udvartanam| turaṅgagandhā aśvagandhā| punarnave śvetarakte dve| nanu, śoṣe bṛṃhaṇamupayujyate, etāśca vilekhanāḥ, tataḥ kathaṃ tadupayogaḥ? satyaṃ, bāhyopayogena teṣāṃ bṛṃhaṇatvenopayogāt|43|-
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī ||43|| yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca |44|
kṛtsne ityādi| kṛtsne vṛṣe iti samūlapatraśākhāṅkure| vāsakāṅgebhyaḥ kvāthe, tatkusumaiḥ vāsakapuṣpaiḥ, ‘kalkīkṛtaiḥ’ iti śeṣaḥ| siddhaṃ sarpiriti caturguṇakvāthena puṣpakalkenāṣṭamabhāgena ca| tathā coktaṃ,- “śaṇasya kovidārasya vṛṣasya ca pṛthak pṛthak| kalkāḍhyatvānna śaṃsanti puṣpakalpaṃ catuṣpalam”- iti||43||-
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ ||44|| mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya | bhāgān daśaitān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||45|| kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya |46|
śakṛdrasā ityādi| gośvagajāvicchagalīnāṃ pratyekaṃ śakṛdrasāḥ, tathaiva mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kvāthabhāgairmitāḥ svalpā bhāgāḥ, tathā kṣīrasyāparo navamo bhāgaḥ, ghṛtasya daśama iti , etān daśabhāgān trivargādikena kalkena vipacediti sambandhaḥ| mūrvā corasnāyuḥ| khadiradrumāṇāmiti drumagrahaṇaṃ madhyamavayasaḥ khadirasya grahaṇārtham| trivargaḥ triphalā| madhuraṃ ca kṛtsnaṃ kākolyādikam; apare'ṣṭavargamāhuḥ||44-45||-
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca ||46|| yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam | kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam ||47|| vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca | etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena ||48||
dve pañcamūlyāvityādi| dve pañcamūlyau daśamūlamityarthaḥ| bilvasya pṛthakpāṭhādatra phalaṃ grāhyam| hutāśaḥ citrakaḥ, mahīkadambo muṇḍitikā| kṛtvā kaṣāyamiti daśamūlādīnāmaṣṭaṣaṣṭyadhikāni saptaśatapalāni caturguṇenāmbhasā niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kvātho grāhyaḥ| tasya kvāthasya, pātraiḥ āḍhakaiḥ| kalkadravyāṇyāha- vyoṣamityādi| vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, mahāvṛkṣapayaḥ sehuṇḍakṣīraṃ, surākhyaṃ devadāru, lavaṇottamaṃ saindhavam; kecit ‘lavaṇottamam’ ityatra ‘magadhodbhavāṃ’ iti paṭhitvā pippalīmiti vyākhyānayanti| pramehāṃśca sahānileneti vātikānapipramehān hantītyarthaḥ; etacca stutiparaṃ 22, vātikamehānāmasādhyatvāt||46-48||
gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ | drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri ||49||
gośvāvyajebhaiṇetyādi| gośvādīnāṃ śakṛdrasakṣīramāṃsarasarudhiraiḥ drākṣādīnāṃ kalkena siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārān hantīti sambandhaḥ| ibhā hastinī, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| kṣīraṃ yathāsambhavaṃ grāhyaṃ, na tu sarveṣām||49||
elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān | viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca ||50|| paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca | triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||51|| prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt | palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca ||52|| etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam | yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca ||53|| śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca | na cātra kiñcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam ||54||
elājamodetyādi| elādikān surāṣṭrajāntān kaṣāyakalpena vipācya, tena kvāthena sarpirvipacediti sambandhaḥ| tasmin kvāthe siddhe pūte śarkarāyāstriṃśatpalāni dadyāt, tugākṣīryāśca ṣaṭpalāni, tathā ghṛtasya prasthe dviguṇaṃ dviprasthamitaṃ kṣaudraṃ dadyāt| akṣaṃ bibhītakaṃ, gāyatrī khadiraḥ, ariṣṭo nimbaḥ, asano bījakaḥ, śālaḥ prasiddhaḥ, sāraśabdaḥ khadirādibhiḥ sambadhyate| ugrā vacā, ambhodo mustaṃ, surāṣṭrajā tuvaramṛttikā| tugākṣīrī vaṃśalocanam; anye vaṃśalocanānukāripārthivadravyamāhuḥ| manthahataṃ khajaviloḍitam| ato asmādrasāyanāt| atandritaḥ analasaḥ| medhyaṃ medhājanakam||50-54||
plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |55|
atra rasāyane'parāṇyapi ghṛtānyatideśenāha- plīhodaroktaṃ vihitamityādi| plīhodaroktaṃ ṣaṭpalakaṃ, trīṇyeva cānyāni udaroktānyeva; tadyathā- ekaṃ ‘harītakīcūrṇaprasthaṃ’ ityādikaṃ, dvitīyaṃ ‘gavye payasi mahāvṛkṣakṣīram’ ityādi, tṛtīyaṃ ‘cavyacitrakadantyativiṣā’ ityādikam| atra śoṣe| etāni srotovarodhaśāntyarthaṃ recanatvena hitāni|55|-
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||55||
svarabhedādīnāṃ cikitsitamatideśenāha- upadravāṃśca svaravaikṛtādīnityādi| yathāsvaṃ yasya yadātmīyaṃ svarabhedādiśāstraṃ, tat prasamīkṣyetyarthaḥ||55||
ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ | snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam ||56||
idānīmajāyāḥ sarvaprakāreṇopayogamāha- ajāśakṛnmūtretyādi| ajāśakṛdādikaṃ yathāsambhavaṃ snānādividhinā puruṣaḥ sevamāno'śeṣaṃ śoṣaṃ māsājjahātīti sambandhaḥ| ajāśabdaḥ śakṛdādibhirālayāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| ālayaṃ gṛham, ajānāmeva||56||
rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam | seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno'śmajasya ||57||
rasonayogamityādi| vidhivat yathāśāstram| kṣīreṇeti nāgabalāprayogamāgadhikāvidhānābhyāṃ sambadhyate| tatheti kṣīreṇetyarthaḥ| jatunaḥ aśmajasya śilājatunaḥ||57||
śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyaje... |58|
idānīṃ parihāryamāha- śokaṃ striyamityādi| krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ; asūyanaṃ paraguṇeṣu doṣāropaṇam|58|-
...dudārān viṣayān bhajeta | vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyāddvijebhyaḥ ||58||
idānīṃ daivavyapāśrayāṃ cikitsāmāha- udārānityādi| udārā viṣayā dharmāviruddhā manonukūlāśca śabdādayaḥ| bhajeta seveta| dvijātīn viprān, tridaśān devān, gurūn pitṛmātṛprabhṛtīn| puṇyā vāco vedoktā rudrastutiprabhṛtayaḥ||58||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo'dhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||41||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre śoṣapratiṣedhanāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||41||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `kecidāhurmanīṣiṇaḥ' iti pā. ↩
- 2 `yathā' iti mudritapustake na paṭhyate ↩
- 3 `vivoḍhuṃ' iti pā. ↩
- 4 `candravṛttāntaḥ' iti pā. ↩
- 5 `tathetyupakramyāpi' iti pā. ↩
- 6 `api yāpyo'bhūt' iti pā. ↩
- 7 `tantrayuktita ityarthāpatteḥ' iti pā. ↩
- 8 `anekadoṣapṛthagliṅgajñānaṃ' iti pā. ↩
- 9 `bahurūpo rājayakṣmā asādhyastamāha' iti pā. ↩
- 10 `śvasano' iti pā. ↩
- 11 `tathaivārucipīḍitaḥ' iti `tathaivāratipīḍitaḥ' iti ca pā. ↩
- 12 `punararucikaraṇaṃ' iti pā. ↩
- 13 `vraṇitasya bhavecchoṣo doṣaiḥ sādhyatamaḥ sa ca' iti hastalikhitapustake pāṭha upalabhyate ↩
- 14 `sādhyatamatvakhyāteḥ' iti pā. ↩
- 15 `karmabhiścāpyanaurasyairvakṣo' iti pā. ↩
- 16 `naraṃ' iti pā. ↩
- 17 `prakāraiḥ' iti pā. ↩
- 18 `mudgāḍhakīyūṣarasāśca' iti pā. ↩
- 19 `evamprakāradānaiḥ' iti pā. ↩
- 20 `nānyaprakārakalpitāni' iti ↩
- 21 `kalkaṃ' iti pā. ↩
- 22 `stutivacaḥ' iti pā. ↩