40. atisārapratiṣedhādhyāyaḥ

jvarapratiṣedhānantaramagnyupaghātapūrvakatvasāmānyādatīsārapratiṣedhārambhaḥ prāptaḥ- athetyādi| atisaraṇam atīsāraḥ, tasya pratiṣedhaḥ cikitsitaṃ; tathā coktaṃ- “atiratyarthavacane, saratirgatikarmaṇi| tasmāttadatyantasaraṇādatīsāra iti smṛtaḥ” iti||1-2||

yato vijñāte'tisāre cikitsitaṃ kriyate, atastadvijñānārthaṃ pūrvaṃ nidānamāha- gurvatisnigdhetyādi| guru mātrāguṇavipākebhyaḥ| atiśabdaḥ snigdhādibhiḥ sthūlāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sthūlaṃ sthūlāvayavaṃ piṣṭānnādi| yadyapi gurugrahaṇenaiva snigdhasthūlayoḥ prāptiḥ, tathā'pyatiśayenātīsārahetutvāpādanārthaṃ tayorgrahaṇam| viruddhaṃ hitāhitīyoktam, adhyaśanam ajīrṇabhojanam, ajīrṇāni āmavidagdhādīni| snehādyairiti snehavamanavirecananirūhānuvāsanaiḥ| atiyuktaiḥ atiyogayuktaiḥ| mithyāprayuktaiḥ asamyagyuktaiḥ, yadyapi mithyāprayuktairityanenaivātiyogaḥ prāptastathā'pyatiśayenātīsārahetutvāpādanārthamatiyogagrahaṇam| viṣāt dūṣīviṣāt| duṣṭāmbumadyātipānāt vīryavipākasparśairduṣṭamambu, madyaṃ punarduṣṭaṃ navaṃ vyāpannamakālajaṃ vā, tayorādhikyena pānāt| sātmyartuparyayāt sātmyaviparyayāt ṛtuviparyayāccetyarthaḥ| yadyevaṃ tarhi asātmyaiścāpi bhojanairiti niṣphalaṃ; tanna, viśeṣahetutvāt| jalātiramaṇaiḥ pānīyātikrīḍanaiḥ| vegavighātaiḥ mūtrādivegāvarodhaiḥ| kṛmidoṣataḥ kṛmiprakopāt| kecidācāryā gurvatisnigdharūkṣetyādisūtrāt pūrvamatīsārasya prāgutpattiṃ paṭhanti, tadyathā,- “dīrghasatreṇa yajataḥ pṛṣadhrasya mahātmanaḥ| ālambhyāḥ paśavaḥ kṣīṇāstato gāvaḥ prakalpitāḥ|| tāsāmupākṛtānāṃ ca gavāmatyarthasevanāt| asātmyatvādathoṣṇatvādgauravācca viśeṣataḥ|| atisnehācca saṅkṣīṇo jāṭharo'gnistadā kila| atīsāraḥ purotpanno doṣadhātumalāśrayaḥ|| atha tenaiva kalpena sampratyeṣa mahāgadaḥ”- iti||3-5||

lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate ityabhidhāya samprāptirapi lakṣaṇaṃ bhavatyato hetorniruktidvāreṇa samprāptimāha- saṃśamyāpāndhāturityādi| yasmādantaragniṃ saṃśamya apāndhāturevambhūto'tīvādhaḥ sarati tasmādatīsāramācāryā āhuriti piṇḍārthaḥ| saṃśamya mandīkṛtya| apāndhātuḥ kāyadravaḥ śleṣmapittarasādikaḥ| anye tu kaphaduṣṭaṃ rasaṃ svedaṃ cāpāndhātuśabdenāhuḥ| varcomiśraḥ purīṣayuktaḥ| praṇunnaḥ preritaḥ| vṛddho vṛddhiṃ gataḥ||6||

idānīmatīsārāṇāṃ saṅkhyāmāha- ekaikaśa ityādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ ṣaṣṭha iti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena dvandvajā atīsārā na bhavanti, vyādhisvabhāvāditi sūcitam| ye'nye tantrāntarīyā vātādibhirvyastaiḥ samastaiśca catvāro, bhayaśokābhyāṃ ca dvau, ityanayā paripāṭyā ṣaṭtvaṃ manyante, teṣāmīdṛśo'bhiprāyaḥ- āmajo'tīsāraḥ sannipātaje'varuddhaḥ, ‘āmājīrṇāt pradrutāḥ kṣobhayantaḥ’ ityuktatvāt| kaiściddhārītādibhirdvandvajādibhedena bahavo'tisārāḥ paṭhitāḥ, te dhanvantareranabhimatāḥ, atastanniṣedhārthamāha- kecit prāhurityādi| kecinnaikarūpaprakāramatīsāramāhuḥ; kutaḥ? dvandvajaraktātīsārādibhedena bahuprakāratvāt, kāśirājaśca tamatīsārameva dvandvajādibhedena bahuprakāramiti hetornaivāvocat; ko'sau heturyadvaśādanantaprakāraṃ taṃ nāvocadityāha- doṣāvasthā ityādi; doṣāvasthā āmapakvaraktādyāḥ, tasya atīsāriṇaḥ, kāle kāle sve sve kāle; tatra prathamā āmāvasthā, tataḥ pakvāvasthā, tathā pittātīsāre pittalasevanādraktātīsārāvasthā bhavati; evamekadoṣāvasthe'pyatīsāre ¹ doṣāntarānubandhena dvandvajābhāsatā jñeyā| etenaitaduktam- atīsāraḥ ṣaṭprakāra eva, yāśca āmapakvaraktānyadoṣānubandhādyāstatrānekaprakārā avasthāstā doṣāṇāmevetyarthaḥ||7||-

idānīmatīsārasya pūrvarūpamāha- hṛnnābhipāyūdaretyādi| hṛt hṛdayaṃ, pāyu gudaṃ, todaśabdo hṛdādibhiḥ kukṣiparyantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| yadyapyudaragrahaṇenaiva nābhikukṣī api prāpyete, tathā'pi nābhikukṣyabhidhānaṃ viśeṣeṇa tatra todo bhavatīti darśanārtham| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇītyarthaḥ||8||-

idānīṃ vātātīsārasya lakṣaṇamāha- śūlāviṣṭa ityādi| śūlāviṣṭaḥ śūlārditaḥ| saktamūtro vibaddhamūtraḥ| antrakūjī guḍaguḍaśabdayuktaḥ| srastāpānaḥ adhaścyutagudaḥ| sannakaṭyūrujaṅghaḥ śithilakaṭyūrujaṅghaḥ| alpamalpamiti cānyātisārāpekṣayā| sānilaṃ saśabdavātayutam| śyāvaśabdo'tra vraṇāsrāvoktāruṇabhasmakapotāsthivarṇānupalakṣayati||9||-

pittātīsāralakṣaṇamāha- durgandhītyādi| evambhūtaḥ puruṣa evambhūtaṃ varcaḥ pittādatīsāryata iti sambandhaḥ| vegavat atiśayena savegam| māṃsatoyaprakhyaṃ māṃsadhāvanodakasadṛśam| bhinnaṃ sphuṭitam, atitīkṣṇam atiśayena tīkṣṇaṃ, tacca makṣikāṇāmapasarpaṇena jñeyam| dāho gude jaṭhare vā, pāko gude eva jñeyaḥ||10||-

śleṣmātīsāralakṣaṇamāha- tandrānidretyādi| tandrā śārīroktalakṣaṇanidrābhedaḥ, utkleśaḥ thūtkaraṇaṃ, sādī aṅgaglāniyuktaḥ| sṛṣṭaviṭka ityādi| sṛṣṭaviṭko'pi puruṣo bhūyaḥ punarvegāśaṅkī bhavatītyarthaḥ| sāndraṃ ghanam| niḥsvanaṃ niḥśabdam| hṛṣṭaromā uddharṣitaromā||11||-

idānīṃ sannipātātīsāralakṣaṇamāha- tandrāyukta ityādi| naikavarṇaṃ kiṃ tarhi sarvadoṣavarṇam| sarvaliṅgopapattiḥ sarvaliṅgaprāptiḥ||12||-

śokajalakṣaṇamāha- taistairbhāvairityādi| evambhūtasya puruṣasya bāṣpāvegaḥ koṣṭhaṃ gatvā, paktimāvidhya, raktamasya kṣobhayatīti sambandhaḥ| taistairbhāvaiḥ bandhuviyogādibhiḥ, śocataḥ śokaṃ kurvataḥ, bāṣpāvegaḥ śokotthateja udrekaḥ, paktimagniṃ paktihetutvāt, āvidhya ākulīkṛtya, kṣobhayati| tacceti raktaṃ, adhastāditi padaṃ kṣobhayatītyanena sambandhanīyaṃ, anye sāryate tena ityatra sambadhnanti| kākaṇantī guñjā| sagandhaṃ nirgandhaṃ veti sapurīṣāpurīṣatvādityarthaḥ| kecidatra alpāśanasyetyasyānantaraṃ śokotpanna ityataḥ prāk anyathā paṭhanti ‘śuṣkaṃ bhuktaṃ teja ūṣmagṛhītaṃ koṣṭhaṃ gatvā raktamatyarthamuṣṇam| guñjāprakhyaṃ prerayeccāpyadhastādvarcoyuktaṃ niṣpurīṣaṃ sagandham|| nirgandhaṃ vā sāryate so'tisāraḥ’ iti| vyākhyānayanti ca,- śuṣkaṃ śuṣkatāṃ gataṃ, alpatvāt; bhuktaṃ bhojanaṃ, tejaḥ śokotthaṃ tejaḥ, ūṣmagṛhītam ūṣmaṇā gṛhītam||13-14||-

āmātīsāralakṣaṇamāha- āmājīrṇetyādi| doṣāḥ sampraduṣṭāḥ koṣṭhaṃ kṣobhayantaḥ santo nānāvarṇaṃ kṛcchrāt saruk ekaśo na, apitu bahuśaḥ sārayantīti piṇḍārthaḥ| āmājīrṇopadrutāḥ āmākhyenājīrṇenodīritāḥ, kṣobhayantaḥ cālayantaḥ, ‘malaṃ’ iti śeṣaḥ| sabhaktaṃ sasiktham| atra punaḥ ṣaṣṭhasaṅkhyāvacanaṃ niyamārthaṃ, tena bhayasnehājīrṇavisūcikārśo'jīrṇādinimittā atīsārā na pṛthaggaṇanīyāḥ, yataste doṣajeṣvevāntarbhūtāḥ| enam āmajam| kecit ‘sampraduṣṭāḥ sabhaktam’ ityatra ‘dhātusaṅghān malāṃśca’ iti paṭhanti; dhātusaṅghān raktādīn, malān purīṣādīn, ‘dūṣayitvā’ iti śeṣaḥ, iti ca vyākhyānayanti| yadyapi sarvātīsārāṇāmādāvāmātīsāratvaṃ, tathā'pi prabhūtāmajanitatvādāmajasya pṛthagupādānaṃ, evaṃ sānnipātikatve'pyasya pṛthagupādānaṃ samādheyam||15-16||

idānīmāmātīsārasya lakṣaṇamāha- saṃsṛṣṭamebhirdoṣairityādi| saṃsṛṣṭamebhirdoṣaiḥ pūrvanirdiṣṭairvātādiliṅgairgurutarairvyāptamityarthaḥ| avasīdati bruḍati| vicchinnam alpālpapravartakaṃ; ‘vicchinnam’ ityatra ‘picchilam’ iti kecit paṭhanti||17||

āmalakṣaṇamabhidhāya pakvalakṣaṇamāha- etānyevetyādi| etānyeva liṅgāni anantaroktāpakvaliṅgāni| cakārāt kaphaduṣṭirahitaṃ purīṣaṃ samuccīyate| ‘manuṣyasya’ ityatra ‘purīṣasya’ iti kecit paṭhanti; vyākhyānayanti ca- yadyapi nyastamapsvavasīdatītyasya vaiparītyenaiva purīṣalāghavaṃ prāptaṃ, tathā'pi punarlāghavopādānaṃ kaphaduṣṭirahitatvabodhanāya| nanu, kaphasaṃsṛṣṭaḥ pakvo'pi malo nimajjati, tat kathaṃ pakvakaphātīsārajñānam? ucyate- taditaralakṣaṇaireva||18||

idānīmatīsārāṇāṃ parihārārthamasādhyalakṣaṇamāha- sarpirityādi| vesavāraṃ viśiṣṭasaṃskārasaṃskṛtaṃ māṃsaṃ khāniskāparaparyāyaṃ, tena miśramambu vesavārāmbu; rūpaśabdaḥ sarpirādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| mastuluṅgo'rdhavilīnacatuḥsnehākāro mastakamajjā tatsadṛśam| visram āmagandhi, śaṭitamṛtakagandhatulyagandhamityarthaḥ| añjanābhaṃ sauvīrāñjanābham| rājīmat nīlapītādirekhāyuktam| candrakaiḥ mayūrapicchābhaiḥ, santataṃ vyāptam| yat pratīpaṃ yathāsvadoṣaliṅgebhyo viparītaliṅgam, anye tu ariṣṭaliṅgamāhuḥ| upasargā upadravāḥ, te ca tantrāntare paṭhitā jvaraśophādayaḥ| uktaṃ ca,- “śophaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| chardiṃ hikkāṃ ca mūrcchāṃ ca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet” iti| prabhūtā bahavaḥ| ete upadravāḥ kṣīṇamatīsāriṇaṃ hanyuriti yojanīyam| asaṃvṛtagudam asaṅkucitagudamityarthaḥ| kṣīṇam utsāhopacayabalarahitaṃ, durātmānam ajitendriyam| upadrutam avāraṇīyoktairupadravairjuṣṭam| gude pakve gatoṣmāṇaṃ gude pakve sati yasya ūṣmā bahirnirgato vinaṣṭastādṛśamatisāriṇaṃ tyajet| kecit ‘durātmānaṃ’ ityatra ‘sadā''dhmātaṃ’ iti paṭhanti, sadā''dhmānayuktamiti ca vyākhyānayanti||19-21||

idānīṃ ṣaṭsaṅkhyādhikyaśaṅkāniṣedhārthamitarāṇāmatīsārāṇāṃ doṣajeṣvevāntarbhāvārthamāha ³ - śarīriṇāmityādi| yena kenacit ‘hetunā’ iti śeṣaḥ| yasmādbahunimittajo'pyatīsāro doṣaliṅgāni nātivartate nātikrāmati tasmādyathāsvadoṣalakṣaṇādatīsāro jñeya ityarthaḥ| etena na ṣaṭsaṅkhyādhikyam| kecit ‘śarīriṇāmatīsāraḥ’ ityādipāṭhamāmajātisāralakṣaṇādanantaraṃ paṭhanti, yuktaścāyaṃ tathaiva pāṭhaḥ; paraṃ jejjaṭācāryavacanānurodhenātra paṭhitaḥ; jejjaṭācāryaṃ vihāyānye ṭīkākārā asyānantaraṃ pāṭhaṃ na paṭhanti, kṣodakṣamatvābhāvāt||22-23||

idānīmāmapakvalakṣaṇajñāne bhiṣajo yatnātiśayaṃ pratipādayannāha- āmapakvakramamityādi| pakvāmalakṣaṇaiḥ pūrvoktaireva||24||

idānīṃ cikitsāvasaraḥ- tatrādau laṅghanamityādi| tatreti vākyopakrame| laṅghanam upavāsaḥ| ādau prathamataḥ| yasmāt sarva evātīsārā ādāvāmatvaṃ bhajante'ta āmaśamanārthamādau laṅghanaṃ, tato laṅghanādanantaram| ādiśabdāt yūṣarasādayo gṛhyante| etadyavāgūyūṣarasādikaṃ yadyasya hitaṃ bhavati tattadavasthāṃ buddhvā dadyāt| kecit ‘tatrādau laṅghanaṃ kāryaṃ’ ityasya sthāne ‘hitaṃ laṅghanamevādau’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa ca mayā na dṛṣṭa iti na darśitaḥ||25||

avasthāviśeṣeṇa pakṣāntaramāha- athavā vāmayitvetyādi| āme'tīsāre śūlādipīḍitaṃ puruṣaṃ pippalīsaindhavāmbhobhirvāmayitvā laṅghanādyairupācarediti sambandhaḥ| laṅghanādyairiti laṅghanasvedoṣṇodakapānādibhiḥ| nanu, agnimāndyādatīsārapravṛttiḥ, tat kathamagnimāndyajanakasya vamanasya tatropadeśaḥ? satyam, atipravṛttadoṣapratibandhārthaṃ ca vamanaṃ prayujyate||26||

vamanādanantaraṃ yat kāryaṃ tadāha- kāryamityādi| pradravaṃ prakṛṣṭadravaṃ yavāgūyūṣādi| nanu, bhojenātīsāre dravasya niṣedho darśitastat kathamatra dravāṇāṃ yavāgvādīnāṃ prayogaḥ? satyaṃ, bhoje kevalasyaiva dravasya niṣedho na saṃskṛtasyetyadoṣaḥ| anye tu pragatadravaṃ pradravaṃ kathayanti| tanna, atīsāre yavāgūpadeśāt| khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayediti ṣa(kha)ḍayūṣaḥ kapitthadāḍimamaricādibhiḥ supakvaṃ takram, anye tu ṣaḍā dāḍimatakraśākādisaṃskṛtā dravāḥ, yūṣā mudgamasūrādikṛtāḥ||27||

ṣaḍayūṣādibhirapacyamāne'tīsāre pācanārthamāha- anena vidhinā cāmamityādi| āmam āmātīsāraḥ| prātaḥśabdo nirannatādyotakaḥ||28||

āmātisāre ādau saṅgrahāddoṣamāha- āmātīsāriṇāmityādi| teṣām āmātisāriṇām| vibaddhā viśeṣeṇa baddhā saṅgṛhītā ityarthaḥ| anye āmātīsāriṇāmityādipāṭhasya sthāne ‘doṣastambhanamādau tu na kartavyaṃ vijānatā| tasyādau badhyamānastu ⁵ balī kuryādupadravān’ iti paṭhanti| apare tu anyathā pāṭhaṃ paṭhanti, sa cāprasiddha iti na darśitaḥ||29-30||

idānīmāvasthikaṃ kramamāha- saśūlamityādi| vibaddhaṃ vibaddhamiva alpālpapravṛttiḥ| sannicitān sañcayagatān, pravṛddhānityarthaḥ| sampravartayedityatra bahuśa iti sambandhanīyam| yasmāt sannicitāḥ śūlakāriṇo doṣā virecanenādhaḥpatanti tasmādatīsāre'pi virecanaṃ prayujyate||31||

aparamāvasthikamāha- yo'tidravamityādi| yasmādvamanamūrdhvamārgaharaṇadvāreṇodakadhātorucchedakārī tasmāt prayujyate||32||

stokamityādi| vāśabdo'bhayāpippalīkalkairityatra sambandhanīyaḥ| yadyapi ‘saśūlaṃ bahuśa’ ityanenaiva stokaṃ vibaddhamityasyārthaḥ prāptaḥ, tathā'pi pippalīsaṃyogasyādhikasya darśanārthaṃ punarabhidhānam||33||

tatra laṅghanaṃ paraṃ yadi tasyaiva vikalpakārthamāha- āme ca laṅghanamityādi| āmātīsāre laṅghanaṃ kāryaṃ paraṃ yadi laṅghane kṣamaṃ śarīramannānabhilāṣaśca bhavati, ato viparyaye ādau pācanamiti|34|-

yogāścātretyādi| yogāḥ pācanayogāḥ||34||

tāneva pācanayogānāha- kaliṅgetyādi| kaliṅgā indrayavāḥ| prativiṣā śyāmakandā'tiviṣābhedaḥ| mahauṣadhaṃ śuṇṭhī| mūrvā corasnāyuḥ, nirdahanī citrakaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukam| siddhārthakāḥ śvetasarṣapāḥ, kaṭurohiṇī kaṭukā| sāvarakaṃ rodhraṃ, haridre haridrādvayaṃ, kauṭajā yavā indrayavāḥ| meṣaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, tvak tvacā, kṛmighnaṃ viḍaṅgaṃ, vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, vṛkṣādanī bandākaḥ, vīrataruḥ śaraḥ, bṛhatyau kṣudraphalā sthūlaphalā ca, dve sahe mudgaparṇī māṣaparṇī ca| araluḥ śyonākabhedaḥ tasya tvak, anye śyonākamaraluśabdenāhuḥ tvakśabdo'rthavaśāt tindukī cetyādiṣvapi sambandhanīyaḥ| tejovatī kākamardanikā| dīpyako yavānī, anye ajamodāmāhuḥ| śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī, bilvaśalāṭu komalaṃ bilvaṃ, vātsakaṃ phalam indrayavāḥ| ślokārdhavihitā ardhaślokaiḥ kṛtā ityarthaḥ| dhānyāmlādīnāṃ madhyādanyatamena kaliṅgakādicūrṇaṃ pibet| eteṣāṃ niṣkvāthān sādhu sādhitān mātrayā sādhitān pibediti| etadvṛddhavaidyā necchanti, bahudravyasādhitāmbusaṃskṛtāhārasyārucikaratvāt||35-46||

saśūle'tisāre yogānāha- payasītyādi||47-59||

yavāgūviṣaye yūṣamāha- mudgādiṣu cetyādi| mudgādiṣvityādiśabdāt vanamudgakalāyamasūrādivargagrahaṇam| dravyairetairiti balādibhiḥ| kvāthakalpanā atrāpi pūrvavat|60|-

paittike āmātīsāre paraṃ pācanamāha- mṛdubhirdīpanairityādi| evaṃviśiṣṭaistiktairdurālabhāguḍūcyativiṣāprabhṛtibhirāmapācanaṃ pittātīsāre boddhavyam| nanu, tiktāni śītavīryāṇi kathamāmātīsāre pācanāni? ucyate, jvarātīsārādau tiktānyapi pācanānyevābhimatāni; uktaṃ ca,- ‘svedanaṃ laṅghanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānām’- iti| anye tu tiktakāni arkāgaruprabhṛtīnyuṣṇavīryāṇi pācanīyāni; nānyāni, teṣāṃ śītavīryatvāt| atīsāre arkādīnāmayaugikatvāttānyeva tiktadravyāṇyāha- haridrātiviṣāpāṭhetyādi| haridrādibhiḥ pittapācanāḥ kvāthāḥ ślokārdhanirdiṣṭāḥ syuriti sambandhaḥ||60-62||

aparān yogān siddhatamān sāmapittapācanārthamāha- mustamityādi| bhūnimbaṃ kirātaṃ, sarasāñjanaṃ rasāñjanasahitam| dārvī dāruharidrā, bilvaṃ bilvaphalam| mṛṇālaṃ padmanālaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, rodhraṃ śāvaraṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī| ghanaṃ mustam| abhihitā yogāḥ ‘ślokārdhena’ iti śeṣaḥ| pūrvebhyo viṃśatiyogebhyo haridrātiviṣetyādiyogāstathā mustaṃ kuṭajabījānītyādayo yogāḥ siddhatamāḥ, ataḥ pṛthak paṭhitāḥ| vātakaphotthayoratīsārayoḥ pācanena vātakaphapākāt pittānubandhaḥ syāt, atastatsaṃśamanārthaṃ mustaṃ kuṭajabījānītyādayo yogā nirdiṣṭā iti kecidvyākhyānayanti| ata eva pakvātīsāracikitsitaprakaraṇāt prāk ⁷ pittārabdhapakvātīsārasya cikitsā tairabhihitā||63-65||

ataḥ paramaparaṃ siddhatamaṃ yogamāha- bilvetyādi| bilvaṃ bilvaphalaṃ komalaṃ, śakrayavā indrayavāḥ, ambhodo mustā, ativiṣākṛta iti kṛtagrahaṇaṃ śītakaṣāyādinivṛttyartham| ayaṃ yogaścirapravṛtte'pi sāme saśoṇite dṛśyate||66||

madhukotpalabilvābdetyādi| madhukaṃ yaṣṭīmadhu, utpalaṃ nīlotpalam| abdaṃ mustaṃ, hrīberaṃ vālakaṃ; madhukādidravyaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ suśīto madhuyutaḥ pittātīsāranāśano bhavatīti sambandhaḥ||67||

pakvātīsārasya saraṇe kiṃ kāryamityāha- yadā pakvo'pyatīsāra ityādi| grahaṇyā mārdavāt agnistambhāt| saṃstambhanaṃ saṅgrahaṇam||68||

tāneva stambhanayogānāha- samaṅgā dhātakīpuṣpamityādi| samaṅgā lajjālukā, anye varāhakrāntāmāhuḥ| śālmalīveṣṭakaḥ śālmalīniryāsakaḥ, anye veṣṭakaṃ vṛntamāhuḥ; vṛkṣaḥ kuṭajaḥ| āmrāsthimadhyam āmraphalamajjā| śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī, dīrghavṛntatvak aralutvak, anye śyonākatvagityāhuḥ| catvāra ete yogāḥ ślokārdhoktāḥ| anye tu- ‘samaṅgādhātakīpuṣpamañjiṣṭhārodhramustakam| śālmalīveṣṭakaṃ vā'pi vidadhyādyogamuttamam’ ityekenaiva śālmalīveṣṭakenāparaṃ pañcamaṃ yogaṃ manyante; tata eva ca ‘ete hi pañcayogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ’ iti paṭhanti| sarve'pi pakvātīsāranāśanāḥ syuḥ| anye tu pittātīsāranāśanā iti vyākhyānayanti| kathamete yogā upayojyā ityāha- uktā ityādi| ye yogāḥ samaṅgādikā uktāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā upayojyā ityarthaḥ||69-71||

maustaṃ kaṣāyamekamityādi| kaṣāyamekaṃ veti kathametaducyate madhupānīyayorapi vidyamānatvāt? naivaṃ, tayoḥ saṃskāratvenāpradhānatvāt| ayaṃ yogaḥ pakvapittaraktātīsāre viśeṣeṇa boddhavyaḥ; sāmānye pakvātīsāre kecinmanyante, tathā coktaṃ ‘pakvātīsāriṇe deyo mustākvāthaḥ samākṣikaḥ’ iti| rodhrādyambaṣṭhādipriyaṅgvādīn gaṇānevamiti kvāthān kṛtvā madhuprakṣepeṇa sahopayojayedityarthaḥ||72||

padmāṃ samaṅgāmityādi| padmā bhārgī, samaṅgā lajjālukā, bilvajambūśalāṭu ceti bilvaphalaṃ komalaṃ, jambūphalaṃ ca komalam| agadaṅkaramatra atīsāraharamityarthaḥ||73||

kacchurāmūlakalkaṃ vetyādi| kacchurā kaṅkatikā, tanmūlakalkamudumbaraphalopamaṃ karṣapramāṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā pibediti sambadhyate| payasyā candanamityādi| payasyā arkapuṣpī, anye dugdhikāmāhuḥ, kṣīrakākolīmapare; candanaṃ raktacandanaṃ, padmā bhārgī, sitā śarkarā, abjakeśaraṃ padmakeśaram| saśoṇitamiti pittātīsārameva natu raktātīsāraṃ, taccikitsāyā vakṣyamāṇatvāt| ‘pakvātīsāraṃ yogo'yaṃ’ ityatrānye ‘pittātīsāraṃ yogo'yaṃ’ iti paṭhanti| pīta iti kvathitakaṣāyavidhinetyarthaḥ||74||-

idānīṃ ghṛtapānārhamatīsāriṇamāha- nirāmarūpamityādi| pakvātīsāraprastāve nirāmarūpamiti prāptamatastadabhidhānamatiśayena nirāmarūpaprāpaṇārtham| avekṣyāgniṃ ‘dīptaṃ’ iti śeṣaḥ| sakṣāraṃ yavakṣārasahitaṃ, svarjikākṣārasahitamityanye| nirāmarūpamityādyārabhya vātacikitsitaṃ śūlasyānyathā'sambhūterityanye vadanti||75||-

balābṛhatyaṃśumatītyādi| ‘ghṛtaṃ’ ityanuvartate| madhūkṣitam īṣanmātramadhuyuktamityarthaḥ| samadhukaṃ yaṣṭīmadhusahitaṃ, vakṣyamāṇayoge yaṣṭīmadhukasya prakṣepadarśanādatrāpi prakṣepaḥ| śūlairabhidrutaḥ śūlairārtaḥ||76||-

dārvībilvakaṇādrākṣetyādi| dārvī dāruharidrā, kaṇā pippalī| atīsāraṃ vātapittakaphātmakaṃ vyastaiḥ samastaiśca doṣairārabdham||77-78||-

payo ghṛtamityādi| kṣīraghṛtamadhūni samāṃśāni śarkarājamodāraluyaṣṭīmadhukaiścūrṇitairavacūrṇya śūlairabhidrutaḥ pibediti sambandhaḥ||79||-

puṭapākasya viṣayamāha- avedanaṃ susampakvamityādi| nānāvarṇamityanena sānnipātiko'tīsāraḥ puṭapākasya viṣaya iti darśitam||80||-

puṭapākavidhimāha- tvakpiṇḍamityādi| dīrghavṛntasya aralukasya| avakūlayet pacet| udarāmayo'tra atīsāraḥ| aralukasya tvacaṃ padmakesaraṃ ca samabhāgaṃ gṛhītvā sampiṣṭvā tatpiṇḍaṃ padmakāśmarīpatrapuṭake nikṣipya sūtreṇāveṣṭya mṛttikayā nirdhūmakhadirāṅgāreṣu tāvat paced yāvadbāhye raktavarṇatā bhavati, tato'ṅgārebhya ākṛṣya tatpiṇḍaṃ niṣpīḍya svarasaṃ gṛhītvā śītībhūtaṃ ca karṣapramitamadhusahitamatīsāre kvāthamātrayā pāyayet| anena vidhinā sarvapuṭapākakalpanā| ye ca sukṛtamiti kuśaveṣṭitamiti vyākhyānayanti, tanmate ‘sūtreṇāveṣṭya’ iti pāṭho nāsti| jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevamityādi| jīvantī uttarāpathe mahākandā karkoṭikāsadṛśapatrā, lāṭaviṣaye tu mūlinī mahāpratānā| ādiśabdāt pāṭhāśaṭīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| evamiti yathā aralutvakpuṭapākavidhirevamatrāpītyarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘jīvantīmeṣaśṛṅgeṣu caivaṃ vṛnteṣu kārayet’ iti||81-83||-

tittiriṃ luñcitamityādi| tittiriṃ kṛṣṇatittiriṃ; niṣkṛṣṭāntramityupalakṣaṇaṃ, tena tuṇḍapādavarjitamiti ca labhyate| pūrvavaccāvakūlayediti kṛṣṇatittiriṃ pādatuṇḍāntravarjitaṃ kṛtvā nyagrodhādivalkalakalkena koṣṭhaṃ pūrayitvā kāśmarīpadmapatrapuṭake nikṣipya kuśairāveṣṭya mṛttikayā liptvā khadirāṅgāreṣu pacet; svarasapramāṇaṃ madhuśarkarāprakṣepapramāṇaṃ pūrvavaditi| śrībrahmadevastu vyākhyānayati- nyagrodhādītyādiśabdāt palāśanandīvṛkṣādīnāṃ grahaṇaṃ, kutaḥ? teṣāṃ saṅgrāhakatvāt; natu sāmastyena nyagrodhādigaṇasya; kutaḥ? stambhakatvāt; tathā coktaṃ- “saṅgrāhi stambhanādbhinnaṃ yathā tadabhidadhmahe| āgneyaguṇabhūyiṣṭhaṃ toyāṃśaṃ pariśoṣayet|| saṅgṛhṇāti malaṃ tatsyādgrāhi śuṇṭhyādayo yathā| samīraguṇabhūyiṣṭhaṃ śītatvādyannabhasvataḥ|| vidhāya vṛddhiṃ stabhnāti stambhanaṃ tadyathā vaṭaḥ” iti| ayaṃ ca vātapittātīsāre kartavyaḥ||84-85||-

lodhracandanayaṣṭyāhvetyādi| lodhrādinīlotpalāntānaralutvaksahitān taṇḍulodakasampiṣṭān pūrvavatkūlitān puṭapākavidhinā pakvān, asmāt piṣṭasvinnarodhrādikalkāt rasaṃ gṛhītvā śītaṃ madhuyutaṃ pāyayediti sambandhaḥ||86-87||-

evaṃ prarohairityādi| evaṃ pūrvoktaprakāreṇa, vaṭādīnāṃ prarohaiḥ śākhādhobhāganiḥsṛtajaṭābhirityarthaḥ| ādiśabdāt plakṣagardabhāṇḍādiprarohāṇāṃ grahaṇam| vidhānavat yathāyogamavasthāpekṣamityarthaḥ| jāṅgalopahitāniti atra jāṅgalaśabdena lāvakakapiñjalādīnāṃ grahaṇaṃ, laghutvāt| vaṭādyavarohajāṅgalamāṃsapuṭapākakalpanā pūrvavat||88||-

bahuśleṣma saraktamityādi| phāṇitamiva phāṇitaṃ, styānamadhvākṛti| ojasā śaktyā ātmaprabhāveṇa| atra kalpanā- bṛhatphalaśuklakusumasnigdhapatrasya punnāmadheyasya kuṭajasya valkaṃ gṛhītvā ṣoḍaśaguṇe aṣṭaguṇe caturguṇe vā jale kvāthayitvā ardhāvaśiṣṭaṃ kvāthamādāya vastragālitaṃ kṛtvā punastāvat pacet yāvat pakvaphāṇitākṛtiḥ syāt, tatastanmadhye'mbaṣṭhādimadhupippalyādicūrṇaṃ caturthāṃśaṃ nikṣipya avatāryamiti| anye tu kuṭajatvaksvarasaṃ gṛhītvā tāvat kvāthayedyāvat phāṇitākṛtirbhavatīti vyākhyānayanti||89-90||

pṛśniparṇītyādi| bilvaṃ bilvaphalaṃ komalaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, sanāgaraiḥ saśuṇṭhīkaiḥ| udarāmayī atīsārī| peyārthaṃ kvāthakalpanā pūrvavat||91||

aralutvagityādi| dāḍimāṅkurān dāḍimakomalapatrāṇi| aralutvagādīn piṣṭvā dadhani nikṣipya yavāgūṃ sādhayedityarthaḥ| atra piṣṭveti yaduktaṃ tadaralutvagādikvāthena yavāgūsādhananiṣedhārtham| sādhayeddravāmiti yathā nātisāndrā bhavatītyarthaḥ| eṣā yavāgūḥ| pakvātisāraprastāvāt pakvābhidhānasya prāptasya punargrahaṇena eṣā yavāgūḥ pakvātīsāre atiśayena hiteti jñāpayati||92||-

rasāñjanamityādi| ete yogāḥ| saśūlaṃ raktajaṃ ‘atīsāraṃ’ iti śeṣaḥ| anye tu ‘hanti yogo'yaṃ madhusaṃyutaḥ’ iti paṭhitvā eka eva yogo'yamiti manyante||93-94||

madhukamityādi| śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ iti atrāpi śarkarāmadhusaṃyutā iti sambandhanīyam| ayamaparo yogo madhukaṃ bilvapeśī cetyādiyogasyāgre kaiścit paṭhyate| tadyathā- ‘yogān sāṅgrāhikāṃścānyān pibet sakṣaudraśarkarān| nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān’- iti||95||-

badaryarjunetyādi| arjunaḥ kakubhaḥ; badaryādīnāṃ tvacaḥ śarkarākṣaudrayutāḥ pītā udarāmayamatīsāraṃ ghnantītyarthaḥ||96||-

etaireva yavāgūṃścetyādi| etaireva badaryādibhiḥ| ṣaḍā dāḍimagorasādinā ghanapallavaphalādibhiḥ kṛtāḥ| ‘rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ’ ityādikaṃ ‘dravyeṣveteṣu buddhimān’ ityantaṃ raktātīsāracikitsitaṃ kārtikācāryo na paṭhati, raktātīsārasyānaṅgīkṛtatvāt; pittātīsārāvasthāyāṃ ca yo raktātīsārastasya cikitsā ‘pittātisārī yo martya’ ityādinā vakṣyamāṇā'sti; śrījejjaṭācāryeṇaiṣa pāṭho vibhṛśyaiva sarvo'pi paṭhitastanmatānusāriṇā śrībrahmadevenāpi||97||-

kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyamityādi| kaṣāyaṃ himasañjñitamiti śītakaṣāyamityarthaḥ; natu kvathitaṃ, himaśabdopādānāt| śītakaṣāyavidhimāha- dravyacūrṇamupādāya ahorātraṃ tulye jale sthāpayet, tato mṛditaṃ vastrapūtaṃ palacatuṣṭayapramāṇaṃ madhu yaṣṭhīmadhu ca karṣapramāṇaṃ prakṣipya peyamityarthaḥ||98||-

cūrṇādīnabhidhāya kṣīrapānasya viṣayamāha- vibaddhavātaviṭ śūlaparīta ityādi| vibaddhaḥ avaruddho vātoviṭ ca yasya saḥ, tathā śūlaparītaḥ, tathā pravāhikāyuktaḥ, tathā raktapittānvita iti viṣayacatuṣṭayamasya kṣīrasya| payaḥ pibedityuktaṃ tat kīdṛśaṃ peyamityāha- apāṃ bhāgairityādi; apāṃ bhāgairityupādānāt kevalajalena kṣīrasādhanamatroktam| doṣaśeṣahāritvaṃ kṣīrasya prabhāvāt| tat kṣīram| hi yasmādarthe| snehavirako'tra virecanīyadravyasaṃskṛtena snehena svabhāvena virecanasnehena vā| bastayaḥ picchilāśca ye bastayo bastivikāroktavakṣyamāṇāśca| picchilā araluśālmalīprabhṛtayaḥ, teṣāṃ svarase siddhaṃ ghṛtaṃ bastau hitamityarthaḥ||99-102||

avasthāvaśena cikitsitamāha- śakṛtetyādi| śakṛtā purīṣeṇa saṃsṛṣṭaṃ saruk saśūlaṃ, saparikartikaḥ bastigudameḍhreṣu parikṛntanamiva vātavedanā parikartikā tatsahita ityarthaḥ| kṣīriśuṅgaḥ vaṭāśvatthādīnāṃ nūtanapatrāṅkurāḥ| ghṛtapākapramāṇaṃ snehādhyāyoktaṃ, kṣaudraśarkarāprakṣepaḥ pratyekaṃ karṣapramāṇaḥ||103||-

tasyāmevāvasthāyāmaparamapi ghṛtamāha- dārvītvagityādi| dārvītvak dāruharidrātvak| anye dārvī dāruhāridrā, tvak tvacamāhuḥ| bhadrarohiṇī kaṭukā| dārvītvagādibhirbhadrarohiṇīparyantaiḥ snehacaturthāṃśairudakacaturguṇaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ peyāyavāgūprabhṛtibhiryuktaṃ pītaṃ tridoṣamapyatīsāraṃ hantīti sambandhaḥ||104-105||

prāgāmāvasthāyāṃ vamanamabhidhāyedānīṃ pakvāvasthāyāmapi vamanamāha- gaurave vamanamityādi| gaurave jaṭharagaurave, raktapittavaditi yathā raktapitte'dhogate vamanaṃ tathā atīsāre'pi gauravādiyukte yasya puruṣasya prabalaḥ kapho bhavet, mārutāt viḍbandhe ca sati vamanaṃ pathyamiti sambandhaḥ| nanu vamanaṃ kathamatīsāraghnam? ucyate- dravaśleṣmaṇaḥ kṣayādviparītamārgacikitsāprabhāvādvā||106||

āsthāpanānuvāsanaviṣayamāha- sampakvetyādi| sampakve ‘atīsāre’ iti śeṣaḥ| vibandhe adhovātādīnāmapravṛttau| mūtraśodhanaiḥ tṛṇapañcamūlīpāṣāṇabhedagokṣuraprabhṛtibhiḥ| āsthāpanaṃ nirūhaḥ||107||

anuvāsanasyāparaṃ viṣayamāha- pravāhaṇe ityādi| gudabhraṃśe gudaniḥsaraṇe, madhuraiḥ kākolyādibhiḥ, amlaiḥ bījapūrakakapitthacukrikāvṛkṣāmlakāñjikādibhiḥ||108||

gudapāka ityādi| yasya atīsāriṇaḥ, ahitāśinaḥ apathyabhojinaḥ| tatra gudapāke pittaharāḥ sekāḥ kṣīrekṣurasaśarkarodakamadhurauṣadhakaṣāyaiḥ kṛtāḥ, tatsiddhāḥ pittaharaiḥ siddhā anuvāsanāḥ snehāḥ| yadyapi gudapākaḥ pittenaiva syāttathā'pi ‘gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet’ iti yo gudapāko'bhihitastatparihārārthamahitāśitvena prakupitapittajanitagudapākacikitsārthaṃ ca ‘gudapākastu pittena’ ityuktam||109||

tailānuvāsanaviṣayamāha- dadhītyādi| dadhimaṇḍo dadhimastu| dadhimaṇḍādibhiḥ siddhaṃ tailamanuvāsane deyamityarthaḥ| samārute ‘atīsāre’ iti śeṣaḥ| kacchurā kaṅkatikā, ‘śūkaśimbā’ ityeke, ‘durālabhā’ ityanye||110||

picchābasterviṣayamāha- alpālpamityādi| bahuśo bahūn vārān, saruk savedanaṃ, ya upaveśyate atisāryate, tasya tadā picchābastirhita iti sambandhaḥ| picchābastiḥ picchiladravyaiḥ kṛtaḥ; sa ca ‘badaryairāvatīśeluśālmalī’ (ci. 38) ityādinā nirūhakramoktaḥ; jejjaṭācāryastu ‘atraivādhyāye vakṣyamāṇānāṃ ‘kapitthaśālmalīphañjī’ ityādidravyāṇāṃ kalkapiṇḍaṃ puṭapākavidhinā saṃsvedya niṣpīḍya rasamānīya tena rasena sakṣīreṇa picchābastirdeyaḥ, athavā kapitthādidravyakalkaṃ kṣīreṇāloḍya picchābastirdeyaḥ’ iti manyate||111||

dīrghakālātisāriṇāṃ gudadaurbalye cikitsitamāha- prāyeṇa gudadaurbalyamityādi| tailāvacāraṇaṃ picusekānuvāsanaiḥ; sadāhe gudadaurbalye punarghṛtamavacāraṇīyam||112||

atīsāraśūle cikitsitamāha- kapitthaśālmalītyādi| phañjī pāṭhābhedaḥ, anye bhārgīmāhuḥ| kacchurā kaṅkatikā, anye durālabhāmāhuḥ| śeluḥ śleṣmātakaḥ| dādhikā dadhnā saṃskṛtāḥ| hitaśabdo'tra vakṣyamāṇaḥ sambadhyate, sa cārthādbahuvacanānto draṣṭavyaḥ| kapitthādayaścuccūparyantā dadhnā saṃskṛtā hitā ityarthaḥ||113||

peyādyupayogadravyāṇyāha- śālaparṇītyādi| eṣa śālaparṇyādiḥ| āhārasaṃyoge peyādisaṃskāre; saṃskāraśca śālaparṇyādidravyapalacatuṣṭayaṃ jalāḍhake sādhayitvā ardhaśṛtena tena peyādi sādhanīyaṃ; vṛddhavaidyāstu bahudravyasādhitāmbusaṃskṛtāhārasyārucikaratvādāḍhake'mbhasi palamātraṃ dravyaṃ sādhayanti| bhaktādisādhane dravapramāṇaṃ tantrāntarājjñeyaṃ; tathā hi- “bhaktaṃ pañcaguṇe toye yavāgūṃ ṣaḍguṇe pacet| caturdaśaguṇe peyāṃ vilepīṃ ca caturguṇe”- iti| eṣa śālaparṇyādirdaśāṅgatvena prasiddhaḥ||114||-

tilakalka ityādi| maudgo mudgasya kalkaḥ||115||

idānīṃ pittātīsārasyaivāvasthāviśeṣaṃ raktātīsāramāha- pittātisārī yo martya ityādi| pittalānyeveti annapānādīni| dāruṇaṃ kaṣṭasādhyam||116||-

pittātīsārasyaivāvasthāntaramabhidhāya cikitsitamāha- yo raktamityādi| saḥ pittātīsārayuktaḥ puruṣaḥ| vaṭādīnāṃ nyagrodhādīnām; atra nyagrodhādipallavānāṃ palārdhaṃ, kṣīrapalacatuṣṭayaṃ, caturguṇaṃ jalaṃ ca dattvā sādhayitvā kṣīrāvaśeṣaṃ grāhyaṃ, tacca ghṛtakarṣaikayutaṃ madhyāgniḥ pibet| abhimathya viloḍya| tatkṣīraṃ tadutpannaṃ navanītaṃ ca śarkarāmadhuyutaṃ lihyādityarthaḥ| anye tu vaṭādipallavaśṛtaṃ kṣīraṃ madhughṛtaśarkarādiyuktaṃ pibediti manyante; tata eva ca navanītaṃ kevalaṃ lihyāt, tatastakraṃ pibediti vadanti||117-118||-

priyālaśālmalīplakṣetyādi| priyālādīnāṃ tvacaḥ pṛthak pṛthak peyāḥ sāmastyena vā| priyālaḥ cāraḥ, plakṣaḥ parkaṭī, tiniśaḥ syandanaḥ| kṣīre ajākṣīre, tantrāntaroktatvāt| vimṛditā āloḍitāḥ| sakṣaudrā madhusahitāḥ||119||-

madhukaṃ śarkarāṃ lodhramityādi| payasyā arkapuṣpī||120||-

mañjiṣṭhāṃ sārivāmityādi| padmakaṃ prasiddhaṃ, kumudaṃ śvetam, utpalaṃ nīlaṃ, padmā bhārgī| mañjiṣṭhādīni kalkīkṛtāni cūrṇitāni vā chāgadugdhena pibedityarthaḥ||121||-

śarkarotpalalodhrāṇītyādi| samaṅgā varāhakrāntā| tilāḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇatilāḥ, sayaṣṭyāhvā yaṣṭīmadhusahitāḥ| mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ| kacchurā kaṅkatikā| sarakte purīṣe ‘sravati ¹⁰ ’ iti śeṣaḥ| śarkaretyādicatvāro yogāḥ ślokārdhikā madhusahitāḥ sarakte purīṣe chāgadugdhena peyā ityarthaḥ||122-124||

sarakte adrave ca purīṣe sarati cikitsitamabhidhāya saraktadravātīsāriṇaścikitsitamāha- drave sarakte ityādi| drave dravamale, ‘udakadhātau’ ityanye| phāṇitaṃ kākavī, sakṣaudratailaṃ madhutailasahitaṃ, prāgeveti bhojanāt pūrvaṃ hitam| ‘āśu hitam’ ityatra ‘hitakaram’ ityanye paṭhanti||125||

kośakāramityādi| kośakāra ikṣubhedaḥ ¹¹| atra vidhiḥ- nistvacaṃ kośakārasya sūkṣmakhaṇḍaṃ ghṛte bhṛṣṭvā peṣayitvā lājaśarkarācūrṇamiśraṃ madhunā lihan raktapittotthaṃ saśūlamudarāmayamatīsāraṃ hantītyarthaḥ||126||

bilvamadhyamityādi| avasthāvaśena pittādraktādvā utthitaṃ, na tu raktapittābhyāmevotthitaṃ, evaṃ satyatīsārāṇāṃ saptatvaṃ syāt||127||

atra sāṅgrāhikāniti sāmānyoktāvapi pittātisāroktāniti pratyetavyam, aupayikatvāt| nanu, nyagrodhādiṣu puṭapākā darśitāḥ, tatkathaṃ punarabhidhīyante? ucyate- nyagrodhādiṣu kuryācceti yatheritān puṭapākān kuryāditi yojanāt||128||

gudapāke cetyādi| ye uktāḥ sekādayaste pittaraktotthite'tīsāre hitāḥ|129|-

avasthāvaśena punaḥ picchābastimāha- rujāyāmityādi||129||

idānīmavasthāpekṣamatīsāre virecanamāha- saktaviḍityādi| saktaviṭ vibaddhapurīṣaḥ| doṣabahulamiti doṣaśabdo'tra purīṣavacanaḥ, tena purīṣabahulamityarthaḥ| tam atīsāriṇaṃ, viḍaṅgādikaṣāyairvirecayedityarthaḥ| athavetyādi| eraṇḍamūlasiddhena kevalena kṣīreṇa virecayediti sambandhaḥ| virecitasya kiṃ kāryamityāha- yavāgūrityādi| vātaghnairdīpanairiti śāliparṇyādibhiḥ| nanu, ‘stokaṃ stokaṃ vibaddham’ ityādāvasamyakpravartamāne purīṣe virecanamuktam, atrātipravartamāne kathaṃ virekaḥ? ucyate- atrātīsārātipravartakasya prakupitapittasya virecanena nirākaraṇādityadoṣaḥ||130-131||

ato'tīsārasyaivāvasthāntarānvitasya niḥsārakasañjñakasya ¹² lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha- dīptāgnirniṣpurīṣo ya ityādi| niṣpurīṣaḥ kṣīṇavarcāḥ, phenilaṃ śakṛt phenavat purīṣamityarthaḥ| phāṇitaṃ kākavī, tailaṃ tilatailaṃ, payo dugdhaṃ, phāṇitamityādikaṃ ghṛtāntamekīkṛtya pibedityarthaḥ||132||

atraiva dvitīyaṃ yogamāha- svinnānītyādi|133|-

tṛtīyayogamāha- svinnānītyādi| svinnāni ‘badarāṇi’ iti śeṣaḥ| piṣṭavaditi piṣṭasvedanavidhinetyarthaḥ| samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ bālabilvaphalaiḥ sahetyarthaḥ| etena bilvaśalāṭubhiḥ saha badarāṇi piṣṭasvedanavidhinā svinnāni śītībhūtāni guḍatailābhyāmaśnīyādityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti- ‘susvinnān piṣṭavadvā'pi māṣān bilvaśalāṭubhiḥ’ iti| māṣāniti kṣīṇapurīṣasya purīṣajananārthaṃ māṣopadeśaḥ||133||

caturthaṃ yogamāha- dadhnopayujyetyādi| kulmāṣān āstarasvinnān yavapiṣṭamayān| śvetāṃ surāṃ paiṣṭīm| kulmāṣān dadhnā sahopayujya paiṣṭīṃ surāṃ pibedityarthaḥ|134|-

pañcamaṃ yogamāha- śaśamāṃsamityādi| samaṅgā lajjālukā, dadhisaṃyutaṃ kalkaṃ śaśarudhireṇaiva ¹³ prāśnīyānmalasaṅkṣaye iti| anye ‘samaṅgāṃ’ ityatra ‘samāṃśaṃ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śaśamāṃsarudhireṇa samāṃśaṃ tulyaṃ kṛtvā saghṛtaṃ sadadhi vipācya khādedityarthaḥ| seveta mṛdvannamiti mṛdvannamatra purīṣajanakaṃ māṣādikaṃ saṃskṛtam| śakṛtaḥ kṣaye purīṣakṣaye||134||-

varcaḥkṣaye yūṣaprayogamāha- saṃskṛta ityādi| yamake ghṛtataile, raso'tra kvāthaḥ; māṣādiyūṣo ghṛtatailasaṃskṛto dadhidāḍimābhyāṃ saha sādhitaśca kṣīṇapurīṣasya bhojanārthaṃ pradātavya ityarthaḥ||135||-

kṣīṇavarcasaḥ aparaṃ yogamāha- viḍamityādi| viḍaṃ lavaṇabhedaḥ, dadhnaḥ saro dadhna uparitano bhāgaḥ| yamake ghṛtataile||136||-

viśiṣṭāvasthāhitamaṣṭamayogamāha- saśūlamityādi| dīpanaiḥ citrakādibhiḥ, saṅgrāhakaiḥ dhātakībilvaśalāṭuprabhṛtibhiḥ| yaḥ kṣīṇapurīṣo dīptāgniratisāryate ¹⁴ sa citrakādidhātakyādidravyacūrṇayuktamapakvameva sarpiḥ pibedityarthaḥ||137||

idānīṃ pravāhikāsañjñamatīsārabhedamāha- vāyurityādi| nicitaṃ sañcayaprāptaṃ, balāsaṃ śleṣmāṇaṃ, nudati prerayati, adhastād gudamārge, pravāhamāṇasya preryamāṇasya, muhuḥ vāraṃvāraṃ, malāktam īṣatpurīṣamiśraṃ, ‘śleṣmāṇaṃ’ iti śeṣaḥ; etenaitaduktaṃ bhavati- yatra roge vātapreritaṃ kaphaṃ puruṣaḥ prerayati, tāṃ pravāhikāṃ kaphaṃ pravāhamāṇasya preryamāṇasya tajjñāḥ pravadantīti sambandhaḥ| balāsamityupalakṣaṇaṃ, tena pittaṃ raktaṃ vā nicitamiti jñeyam||138||

vātādibhedena pravāhikāmāha- pravāhikā vātakṛtetyādi| sneharūkṣaprabhavā iti sneharūkṣābhyāṃ prabhavo yāsāṃ tāstathā; etacca prāyikam| tāḥ pravāhikāḥ| tāsāmityādi| tāsāṃ pravāhikāṇāṃ; yadyapi vātādibhedena prāgeva pravāhikāṇāṃ lakṣaṇamuktaṃ tathā'pyatīsāravadādiśecca liṅgamityabhidhānamadhikaliṅgajñāpanārtham| kramaṃ kriyākramam| āmavipakvatām āmatāṃ vipakvatāṃ cetyarthaḥ||139||-

laṅghanādyupakramairyā pravāhikā na praśāmyati tāṃ kathaṃ cikitsedityāha- na śāntimityādi| udīrṇā utkaṭā yā pravāhikā laṅghanaiḥ pācanayogairvā śāntiṃ na yāti tāṃ kṣīrādikaṃ hantīti sambandhaḥ||140||-

picchābastimāha- ārdraiḥ kuśairityādi| bastiṃ picchābastim; asya pramāṇaṃ nirūhoktavidhinoktaṃ (ci. 38) jñātavyam| apramattaḥ sāvadhānaḥ||141-142||-

avasthāviśeṣe ¹⁵ āsthāpanopadeśamāha- dvipañcamūlītyādi| dvipañcamūlīkvathitena daśamūlīkvathitena| āsthāpanaṃ nirūhaḥ| agryaṃ śreṣṭham| kṣīrapākakalpena daśamūlīsādhitena kṣīreṇa madhusahitenāsthāpanaṃ śreṣṭhamuktaṃ, pravāhamāṇasya śūle bhavatīti sambandhaḥ||143||-

anuvāsanamāha- tailenetyādi| dvipañcamūlīsādhitakṣīrasiddhena tailenānuvāsanaṃ yuñjyādityarthaḥ; na punarapakvatailena, tasya vyāpatkaratvāt|144|-

annasaṃskārārthaṃ pānārthaṃ ca tailamāha- vātaghnavarge ityādi| vātaghnavarge vidārigandhādau, lavaṇeṣu saindhavasauvarcalādiṣu; atra vidārigandhādikvāthena saindhavādyāvāpena siddhaṃ tailamannasaṃskāre pāne ca hitamityarthaḥ| anye tu ‘lavaṇeṣu ca’ ityatra ‘madhureṣu’ iti paṭhanti, evamanyatra dṛṣṭatvāt||144||

lehaprayogamāha- lodhraṃ viḍamityādi| kaṭutrikāḍhyamiti trikaṭupradhānaṃ spaṣṭatrikaṭukamityarthaḥ|145|-

lodhrādikaṃ līḍhvā bhojanamāha- dadhnā sasāreṇetyādi| dadhnā sasāreṇa uparitanasnigdhabhāgasarākhyasahitena, samākṣikeṇa madhusahitena, evaṃvidhena dadhnā saha bhojanaṃ kurvītetyarthaḥ| niścārakaḥ pravāhikābhedaḥ purīṣakṣayāparaparyāyaḥ, tena pīḍitaḥ;- anye tu niścārakābhidhānena atisāraḥ ¹⁷ pravāhikā cocyate iti manyante, atroktayogānāmubhayahitatvāpādanārtham| nanvayamarthaḥ ‘tāsāmatīsāravadādiśecca’ ityanena prāptaḥ, punaratrābhidhānena kiṃ prayojanam? ucyate- atroktayogāḥ pravāhikāyāṃ viśeṣeṇa hitā iti jñāpanārtham| sutaptetyādi|- sutaptasuvarṇarūpyetaralohaprakṣepakvathitena kṣīreṇa; anye tvaghaṭitaṃ rūpyādikaṃ kupyamācakṣate; kecit kupyasthāne kūrpamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca- kūrpo dakṣiṇāpathe pāṣāṇaviśeṣaḥ śaṅkhamuṇḍākṛtiḥ rasāyanavādeṣu prayujyate| evaṃvidhena kṣīreṇa vā bhuñjīteti sambadhyate| vyoṣaṃ trikaṭu| vidārigandhetyatra ādiśabdo lupto jñeyaḥ, tena vidārigandhādigaṇo gṛhyate| trikaṭuvidārigandhādigaṇasiddhena kṣīreṇa śūlārdito niścārakī hitāya bhojya iti sambandhaḥ| vātaghnetyādi|- vātaghnāni śālaparṇyādīni, bhadradārvādīnītyanye; sāṅgrāhikāṇi bilvapāṭhācāṅgerīprabhṛtīni; dīpanīyāni citrakaśuṇṭhyādīni| ṣaḍā sadāḍimā gorasādānā ghanāḥ| kṛtāḥ saṃskṛtāḥ| matsyān sāṅgrāhikān rohitaśakulādīn| rasaṃ lāvādimāṃsarasam| āpnuyāt pibet, dhātūnāmanekārthatvāt| vātaghnāni śālaparṇīpṛśniparṇībṛhatyādīni, taiḥ siddhaṃ; badarādisaṃskṛtamityanye vyākhyānayanti| saghṛtaṃ satailamiti ghṛtatailena bhṛṣṭaṃ, vātaghnasiddhaṃ ghṛtatailabhṛṣṭaṃ māṃsarasamāpnuyāditi sambandhaḥ| eṇāvyajānāmityādi|- eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ, aviḥ bheḍaḥ, ajā chāgī, vaṭapravālaiḥ vaṭakomalapallavaiḥ, piśitāni māṃsāni; eṇādīnāṃ piśitāni vaṭapravālaiḥ saha siddhāni khādediti sambandhaḥ| medhyasyetyādi|- medho yajñastadarho medhyaḥ tasya; etena medurasyetyuktaṃ, yajñe tasyārhatvāt| raktaṃ styānaṃ raktam, ata eva khādedityupapannam| bastasya chāgasya| dadhneti dadhnā sahitamityarthaḥ| ‘medhyasya’ ityatrānye ‘medhyaṃ ca’ iti paṭhanti; tatra medhyamiti raktasya viśeṣaṇam; medhyasya bastasya raktaṃ, ghṛtatailamṛṣṭaṃ dadhnā saṃskṛtaṃ khādediti sambandhaḥ| khādet pradehairityādi| pākena ghanībhūtā rasāḥ pradehāḥ, taiḥ| śikhī mayūraḥ, kukkuṭa ityanye| pralepairityanye paṭhanti| (tatrāpi sa evārthaḥ| śikhilāvajaiḥ pradehaiśca saha saṃskṛtaṃ tadraktaṃ khādediti sambadhnīyāt; anye pradehairiti bhuñjītetyatra sambadhnanti|) yūṣaiḥ māṣādiyūṣaiḥ ¹⁸| māṣānityādi|- susiddhān susvinnān, ghṛtamaṇḍastu ghṛtasya styānasya uparistho ¹⁹ bhāgastena yuktān, maricopadaṃśān maricāvacūrṇitān; susvinnān māṣān ghṛtamaṇḍamiśrān maricāvacūrṇitān khādediti sambandhaḥ||145-149||

āhāramupadiśya bastimāha- mahāruje ityādi| bastiṃ nirūham| madhukaṃ yaṣṭīmadhu, utpalaṃ nīlotpalam| madhukanīlotpalasādhitena kvāthena kṣīramadhughṛtonmiśritena bastiṃ bhiṣak pradāpayet, sa ca dattaḥ san raktamityādikaṃ śamayediti sambandhaḥ| yadyapi pravāhikāyāṃ prāgeva bastirabhihitastatprasaṅgenaitāvapi ²⁰ bastī abhidheyau bhavataḥ, tathā'pyatra viśiṣṭāvasthāyāṃ niścārakasañjñāyāṃ mahārujādyanubandhe viśiṣṭau bastī pratipāditau||150||-

nirūhabastimabhidhāyānuvāsanamāha- madhurauṣadhasiddhamityādi| madhurauṣadhāni kākolyādīni taiḥ siddhaṃ; rujārto yo naro bhavet tasya madhurauṣadhasiddhamanuvāsanaṃ rātrau dine vā hitamiti sambandhaḥ| yadyapi rātrāvanuvāsanaṃ niṣiddhaṃ tathā'pi nityaṃ śūlārte rugdāhajvarasadbhāve sati rātrāvapi deyam||151||-

pravāhikāroge'nuvāsanasāphalyamāha- yathetyādi| yāti upaśāntiṃ gacchatītyarthaḥ||152-153||

pravāhikāroge dīpanīyauṣadhamāha- pāṭhājamodetyādi| sukhāmbu īṣaduṣṇāmbu| pāṭhādayaḥ pippalyantāḥ samāstulyāḥ piṣṭāḥ sukhāmbunā pītā rogaṃ pravāhikākhyaṃ śamayantīti sambandhaḥ|154|-

medhyāṇḍasiddhamityādi| medhyāṇḍaṃ chāgalāṇḍaṃ, tatsiddhaṃ payaḥ kṣīraṃ saghṛtaṃ pravāhikāṃ śamayedityatrāpi sambadhyate| kṣīrapākavidhiḥ prāguktaḥ||154||

śuṇṭhīmityādi| kṣavakaḥ chikkākaraḥ phaṇijjakākāro loke ‘chiṅkinī’ iti prasiddhaḥ| atra vidhiḥ- śuṇṭhīkṣavakakalkaṃ saghṛtatailamavalehavidhinā vipācya līḍhvā āmayaṃ pravahikākhyamāśu hanyāditi sambandhaḥ|155|-

gajāśanetyādi| gajāśanā śallakī, kumbhikā pānīyakumbhikā, rasaiḥ kvāthaiḥ, kṛtā saṃskṛtā| bilvānvitā bilvagarbhānvitā| śallakyādikvāthairbilvagarbhānvitā tailaghṛte saṃskṛtā dadhni siddhā yavāgūḥ pathyatameti sambandhaḥ||155||-

pravāhikāyāṃ kṣīrapānasya pathyatamatvamāha- dhāroṣṇadugdhasyetyādi| tatheti pathyatamamityarthaḥ|156|-

idānīmupasaṃhāramāha- laghūnītyādi| bhojyāni bhojanaprakārān| udarāmayeṣu atīsārapravāhikākhyeṣu| vitaret dadyāt| vibhajyeti doṣaviśeṣamavasthāṃ ca| anye tu ‘pathyāni yogāṃśca vibhajya’ iti sambadhnanti| yogāṃśca tāṃstāniti laghudīpanasnigdhān| apramattaḥ sāvadhānaḥ||156-157||

ekāntahitatvārthaṃ yavāgvā guṇakīrtanamāha- tṛṣṇāpanayanītyādi| tṛṣṇāpanayanī pipāsāharī| sarvadā sarvāsvavasthāsu, yato jvarātisārayoragnimāndyaṃ bhavati, yavāgūścāgnidīptikarī, ataḥ sarvadā hitā||158||

rogapratyanīkaṃ cikitsitamabhidhāya hetuviparītamāha- raukṣyādityādi| rūkṣājjāte ‘atīsāre’ iti śeṣaḥ; snigdhā kriyā ‘hitā’ iti śeṣaḥ| bhayaje atīsāre sāntvanāpūrvā śā(sā)maprayogapūrvā| śokaje putramitrakalatrādiviyogaje| viṣādisambhūte'tīsāre ubhayaśarmadā viṣārśaḥkṛmihitā tajjanitātisāre hitā cetyarthaḥ; etena hetuvyādhipratyanīkā kriyoktā||159||-

atīsāropadravacikitsitamāha- chardītyādi| avirodhataḥ iti ‘mūlavyādheḥ’ iti śeṣaḥ||160||

nanvatīsāre trayāṇāṃ doṣāṇāṃ dvayorvā saṃyoge pūrvaṃ ko doṣa upacaryata ityāha- samavāye tu doṣāṇāmityādi| samavāyo'tra saṃyogaḥ| doṣāṇāmiti trayāṇāṃ dvayorvā| kiṃ doṣāṇāṃ saṃyoge sarvatrāpi pūrvaṃ pittamupacaraṇīyamityāha- jvare caivetyādi| sarvatrānyatra mārutamiti jvarātīsārau vihāyānyeṣu rogeṣu sarvatra vātamupācaredityarthaḥ| yadyapi jvaracikitsite ‘śamayet’ pittamevādau ityādinā jvare doṣāṇāṃ samavāye pūrvaṃ pittamupācarediti proktaṃ, tathā'pyatra ‘jvare caiva’ iti punaryaduktaṃ tajjvare'tiśayena pūrvaṃ pittamupācarediti pratipādanārtham| ye ca tantrāntarīyā atīsāre pūrvaṃ vātopakramamicchanti teṣāmayamabhiprāyaḥ- yatrātīsāre kaphavātasamavāyaḥ syāttatra pūrvaṃ vātamupācaret, yasmāt pācanena āmakaphakṣayādvāyorvṛddhiḥ||161||

idānīmatīsāranivṛttilakṣaṇamāha- yasyoccāramityādi| uccāraṃ purīṣam| samyagiti pravṛttiśaṅkārahitam| vāto'tra adhovātaḥ| dīptāgneriti prathamāvasthāpekṣayā; tena atīsāre nivṛtte'pi mandāgneriti vakṣyamāṇaṃ na virudhyate| laghukoṣṭhasya udaragauravarahitasya| sthito nivṛttaḥ| udarāmayaḥ atīsāraḥ||162||

avaśyaṃ vaktavyatvādasya vastuna eṣa pradeśa ityato'tra vyādhīnāṃ karmajādibhedena traividhyamāha- karmajā vyādhaya ityādi| tatra pathyaratānāṃ ²² sadvṛttaratānāṃ śāstroktāhāravihārasevināṃ hemantaśiśire raktapittādyutpadyate, vasante vātavyādhyutpattiḥ, prāvṛṣi śleṣmavyādhyutpattirityādayo nimittamantareṇa ye cotpadyante te karmajāḥ; yān punarasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇaiḥ mithyāhāravihāraiḥ śāstraviruddhairāsevyamānairdoṣāḥ kupitā vyādhīn janayanti te doṣajāḥ; ubhayahetujāḥ karmadoṣajāḥ|163|-

teṣāṃ madhye karmajānāṃ tatra ²³ lakṣaṇamāha- karmajāsteṣvahetukāḥ; teṣu karmajādiṣu triṣu karmajā ahetukā doṣāgantuheturahitāḥ| naśyantītyādi te karmajāḥ, tu punaḥ, akriyābhiḥ acikitsābhiḥ, kriyābhiḥ prāyaścittajapahomopahārādirūpābhiḥ| karmasaṅkṣaye vyādhijanakakarmakṣaye| ye vyādhayo'hetukā utpadyante akriyābhiśca karmakṣaye sati naśyanti te karmajā iti sambandhaḥ||163||-

doṣajānāṃ lakṣaṇamāha- śāmyantītyādi| ye doṣasaṅkṣayahetubhiḥ śāmyanti te doṣajā ityarthaḥ||164||

karmadoṣajānāṃ lakṣaṇamāha- teṣāmityādi| teṣāṃ karmādijānām| alpanidānā alpakāraṇā alpotpādakadoṣāḥ| pratikaṣṭā iti pratiśabda itthambhūtārthe; tenetthambhūtā api ye kaṣṭā bhavanti, bahudoṣārabdhāśca ye mṛdavo bhavanti, te karmadoṣodbhavā vyādhaya iti sambandhaḥ||165||

karmadoṣodbhavānāṃ cikitsitamāha- karmetyādi| teṣām ubhayajānām| karmadoṣakṣayakṛtā iti karmakṣayakṛtā yāgadānamantrabalyupahāradevatārādhanagurupūjanādinā, doṣakṣayakṛtā snehasvedanavamanādinā| siddhiḥ sādhanaṃ, vidhīyate kriyate|166|-

prakṛtamidānīṃ prastūyate- tatrānutpannātīsārasyāpi grahaṇīrogasambhavamāha- duṣyatītyādi| duṣyati vikṛtiṃ yāti| grahaṇī pittadharā kalā vahnyadhiṣṭhānatvena sañjātā ²⁴| jantoḥ prāṇinaḥ, agnisādanahetubhiḥ agninirvāpaṇakāraṇaiḥ, etenātīsāraṃ vinā'pi grahaṇīrogasambhava uktaḥ||166||

utpannātīsārasya yathā grahaṇīrogotpattistathā darśayannāha- atīsāre ityādi| nivṛtte'pīti apiśabdādanivṛtte'pi| bhūyaḥ punarapi| grahaṇīmiti agnyadhiṣṭhānam| tasmādityādi yasmāt punardūṣito vahnirgrahaṇyākhyamadhiṣṭhānaṃ dūṣayati tasmādatīsāre viriktavat parīhāraḥ kārya iti sambandhaḥ| parīhārakālāvadhimāha- yāvadityādi||167-168||

atha keyaṃ grahaṇī yāṃ dūṣito vahnirdūṣayatītyāha- ṣaṣṭhī pittadharetyādi| yā kalā parikīrtitā garbhavyākaraṇe śārīre proktā||169||

yathā'gnau dūṣite sati grahaṇī praduṣyati tathā darśayati- grahaṇyā ityādi| hi yasmādarthe, yasmādgrahaṇyā agnyadhiṣṭhānabhūtāyā balamagniḥ sa, cāpyagnirgrahaṇīṃ śrito grahaṇīmāśritaḥ, tasmādagnau pradūṣite grahaṇī sampraduṣyatīti||170||

kaiḥ praduṣyatītyāha- ekaśa ityādi| atyarthamucchritaiḥ atyantavṛddhaiḥ, ekaśo vātādibhiḥ, sarvaśaḥ sarvairdoṣaiḥ, sā grahaṇī duṣṭā satī bhuktamannaṃ, bahuśo bahūn vārān, āmamapakvameva vimuñcati| kiṃ sā duṣṭā satī āmameva paraṃ vimuñcatītyāha- pakvaṃ vetyādi| āyurvedavidaḥ aṣṭāṅgajñāḥ||171-172||

ato grahaṇīrogasya pūrvarūpamāha- tasyotpattāvityādi| tasya grahaṇīrogasya| vidāho'nne annaṃ bhuktaṃ vidahyatītyarthaḥ| sadanam aṅgasādaḥ, ālasyam anutsāhaḥ, tṛṭ pipāsā, klamo vinā'pi vyāyāmaṃ śramaḥ| karṇakṣveḍaḥ anekavidhahuṅkārādiśabdaśravaṇam| ‘vidāho'nne’ ityatrānye ‘vidāho'ntaḥ’ iti paṭhanti, antaḥkoṣṭhe'nnaṃ vidāhamāpādayatīti vyākhyānayanti ca||173||

pūrvarūpānantaraṃ rūpamāha- athetyādi| parvaruk sandhipīḍā, laulyaṃ sarvaraseṣu lolupatvam| udgiret vamet| śuktaṃ cukram| gandhaśabdo lohādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| praseko lālāsrāvaḥ| tamakaḥ śvāsaviśeṣaḥ, anye tu tamakaṃ mohamācakṣate| pīḍitaśabdaḥ prasekādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| atra pāṭhe ‘nirmāso vā kṛśaḥ’ ityanye paṭhanti, tatra nirmāṃsaḥatyantakṣīṇamāṃsaḥ, kṛśaḥ alpamāṃsaḥ| atrārocakaśabdopādānādevāruciḥ prāptā, punararucyabhidhānamasmin roge'ruceravaśyambhāvasūcanārtham||174-175||

ata ūrdhvaṃ vātādibhedena grahaṇīlakṣaṇānyāha- vātādityādi| pāyuḥ gudaḥ, hṛt hṛdayaṃ, pārśve dve; pāyvādimastakāntaiḥ śūlādhikairvātādgrahaṇīrogo jñātavya iti; evaṃ sarvatra sambandhanīyam| ebhireva pāyvādibhiḥ sadāhaiḥ pittādgrahaṇī, gurubhiḥ pāyvādibhiḥ kaphāt, trilakṣaṇairiti śūlādhikaiḥ sadāhairgurubhiḥ pāyvādibhiḥ; tribhyo doṣebhyaḥ, ‘grahaṇī’ iti śeṣaḥ||176||

kimetaireva lakṣaṇairgrahaṇīrogo jñeyo'thavā'nyairapītyāha- doṣavarṇairityādi| doṣavarṇairiti kṛṣṇāruṇanīlapītaraktāsitapāṇḍubhirnakhaiḥ, tadvaditi kṛṣṇādivarṇairviḍādibhiśca ‘grahaṇīrogo jñeya’ iti śeṣaḥ| hṛtpāṇḍūdarādirogāśaṅkī ca mānavo bhavati, ‘pravardhamāne grahaṇīroge’ iti vākyaśeṣaḥ||177||

ata ūrdhvaṃ grahaṇīrogacikitsitamāha- yathetyādi| doṣocchrayo doṣodrekaḥ| tasyeti grahaṇīrogiṇaḥ| tatra yathādoṣocchrayaṃ viśuddhasyeti vātodreke nirūheṇa, pittodreke virekeṇa, kaphodreke vamanena| yathākramamiti yathāsvaṃ śuddhiprakaraṇoktakrameṇetyarthaḥ| peyādimityādiśabdāt vilepīyūṣamṛdvodanādikam| vitaret dadyāt| samyak yathoktam| dīpanīyopasambhṛtamiti pañcakolādyagnidīpanadravyayuktam| ‘yathādoṣocchrayaṃ’ ityatrānye ‘yathādoṣabalaṃ’ iti paṭhanti, tatra doṣabalānatikrameṇa viśuddhasyetyarthaḥ| tata ityādi| tata iti peyādikramānantaram| pācanasaṅgrāhidīpanīyagaṇatrayamiti gaṇaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; tena pācanadravyagaṇo haridrādiḥ, saṅgrāhīgaṇaḥ ambaṣṭhādiḥ, dīpanīyagaṇaḥ pippalyādiḥ; etadgaṇatrayaṃ doṣakālasātmyādyapekṣayā surāriṣṭādibhistakrāntaiḥ prātaḥ pibedityarthaḥ| takraṃ vetyādi saṅgrāhidīpanīyalaghutvāt “ekā śāntiranekasya” iti vacanāt| krimyādighnī kriyā'trāpi karaṇīyetyāha- krimītyādi| atreti grahaṇīroge| avacārayet prayojayet| nanu, grahaṇīrogo vātādibhedena caturvidhaḥ proktaḥ, tatkathaṃ cikitsitaṃ tathā noktaṃ? ucyate- yathādoṣocchrayamityatrāpyanuvartanīyam; tena krimyādighnī kriyā yathādoṣocchrayamavacārayediti na doṣaḥ| hiṅgvādicūrṇādikaṃ grahaṇyāmapyatidiśannāha- cūrṇamityādi| hiṅgvādicūrṇaṃ mahāvātavyādhyuktaṃ, ghṛtaṃ vā plīhanāśanamiti ṣaṭpalādikaṃ, avacārayedityatrāpi sambadhyate||178-180||-

cāṅgerīghṛtamāha- kalkenetyādi| magadhādeḥ pippalyādeḥ| cāṅgerī amlapatrikā, tasyāḥ svarasena snehacaturguṇena, pippalyādikalkena snehacaturthāṃśena, dadhnā ca caturguṇena, siddhaṃ ghṛtaṃ hitaṃ bhavedityarthaḥ||181||

idānīṃ grahaṇīroge'śeṣasaṅgrahārthamāha- sarvathetyādi| sarvathā sarvaprakāreṇa| dīpanam agnidīpanam; yat agnidīpanaṃ tatsarvaṃ grahaṇīrogiṇāṃ sarvathā hitamiti sambandhaḥ||182||

ato'nantaraṃ grahaṇīrogopadravāṇāṃ jvarārocakādīnāṃ pratikāramāha- jvarādīnityādi| jvarādīnityādiśabdādarocakaśūlakarapādaśophādīnāṃ grahaṇam| avirodhācceti ‘mūlavyādheḥ’ iti śeṣaḥ| yadyapi nibandhakārairayamadhyāyo vyastapāṭhena paṭhitastathā'pi mayā madguruṇā yena krameṇopadiṣṭastathā'yaṃ paṭhito vyākhyātaśca||183||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatakāyacikitsāyāmatisārapratiṣedhādhyāyaścatvāriṃśattamaḥ||40||