athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kumāratantrānantaraṃ kāyacikitsārambhaḥ; yataḥ kumāratantrāvasāne ‘apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak’ iti vākye uttarādityanena kāyacikitsitasya sūcitatvāt, athavā kumārāṇāmapi jvarādyutpatau satyāṃ kāyacikitsitasyopayogitvāt| atra kāyaśabdena doṣadhātumalasaṅghāta ucyate, tena kāyasthitānāṃ 1 jvarādīnāṃ cikitsā kāyacikitsā, mañcāḥ krośantītivat| anye kāyaśabdena kāyāgniṃ vadanti, yato'gniṃ 2 vyāpya vai jvarādayo bhavanti| apare duṣṭakāyaḥ kāyaḥ tasya cikitsā kāyacikitsetyāhuḥ| tasyāmapi kāyacikitsāyāṃ bahuṣūpadraveṣu rudrakopasambhavatayā jvarasya garīyastvāt pūrvaṃ jvarapratiṣedhārambha ityāha- athāta ityādi| athaśabdo'nantarārthaḥ| kuto'nantaramityāha- ata iti; asmāt pūrvādhyāyādityarthaḥ; ataḥśabdo hetau vā, yato'yaṃ jvaro rudrakopasambhavatayā garīyānato hetorityarthaḥ| pratiṣedhaḥ cikitsā| viḥ viśeṣe vividhaprakāre ca; āṅ abhivyāptau, ābhimukhye vā; vyākhyāsyāmaḥ prakarṣeṇa kathayiṣyāmaḥ||1-2||
yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani | yato'maratvaṃ samprāptāstridaśāstridiveśvarāt ||3|| śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ | vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param ||4|| samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara |5|
idānīṃ jvarapratiṣedharūpāṃ dhanvantaristutiṃ pratipādayan jvarapratipādanahetukaṃ dhanvantariṃ guruṃ prati śiṣyāṇāṃ praśnamāha- yenāmṛtamapāmityādi| yena dhanvantariṇā| apāṃ madhyāt kṣīrārṇavamadhyāt| uddhṛtam ānītam| pūrvajanmani devatve sati| yato yasmāt| tridaśeśvarāt dhanvantareḥ| amaratvaṃ samprāptāḥ amṛtadānena; tridaśā devā amṛtaprāptyā amaratvaṃ samprāptāḥ| taṃ devaṃ dhanvantarināmānam| āsīnam upaviṣṭam| papracchuḥ pṛṣṭavantaḥ| jejjaṭācāryastu ‘tridaśāstridaśeśvarā’ iti paṭhitvā yato yasmāt dhanvantarestridaśā devā amṛtaprāptyā amaratvaṃ sampraptāḥ santaḥ tridaśeśvarāḥ sañjātā iti vyākhyānayanti| atra yenāmṛtamityādiśloke amṛtāmarayornāma jvarapratiṣedhādau maṅgalārthamuktam| yadyapi prāk suśrutasya praśnakartṛtvena prādhānyaṃ, tathā'pyatra sarveṣāmanugrahāya praśne'dhikāraḥ| kiṃ papracchurityāha- vraṇasyopadravā ityādi| vraṇasyopadravā vedanāvarṇāsrāvādayaḥ| proktā vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu| vraṇināmiti vraṇinaḥ puruṣāḥ, teṣāmupadravā jvarātīsārādayaḥ, tān samāsāt saṅkṣepataḥ, vyāsato vistārāt; he bhiṣajāṃvara no'smākaṃ brūhi| anye tu vraṇasyopadravā varṇāsrāvavedanādayaḥ proktāḥ, vraṇināmapi samāsāt proktāḥ; tathā ca- “visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ| mohonmādau vraṇarujā jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ|| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ| ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇināṃ vraṇacintakaiḥ”- iti; vyāsataścātaḥ paraṃ brūhīti vyākhyānayanti||3-4||-
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||5|| upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||6|| tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān | sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā ||7||
na paraṃ vraṇitopadravāṇāmanabhihitatvāt tān prati praśnaḥ, kiṃ tarhi sopadravasya kṛcchreṇa vraṇapraśāntiḥ vraṇitopadravāṇāṃ ca kṛcchrasādhyatvamiti hetudvayena punaḥ śiṣyāṇāṃ praśnamāha- upadraveṇa juṣṭasyetyādi| upadraveṇa jvarādinā yuktasya puruṣasya; anye tu ‘upadraveṇa juṣṭastu’ iti vraṇaviśeṣaṇaṃ paṭhanti, tanmate upadraveṇa vraṇavedanādinā 3, juṣṭo vyāptaḥ| kṛcchreṇa kaṣṭena| vraṇina upadravā jvarādikāḥ, visarpādikā ityanye| kīdṛśasya vraṇina upadravāḥ kṛcchrasādhyāḥ ityāha- prakṣīṇabalamāṃsasyetyādi| balam utsāhalakṣaṇaṃ, māṃsam upacayalakṣaṇam| śeṣadhātavo medaḥprabhṛtayaḥ, teṣāṃ parikṣayāt; raktasya tu māṃsāśrayatvānmāṃsagrahaṇenaiva grahaṇam| tasmāditi yasmādupadravajuṣṭasyātikṛcchratvaṃ tasmāt kṛtsnān samastānupadravān sacikitsitān no'smākaṃ brūhīti sambandhaḥ| sarvakāyacikitsāsviti sarvasmin kāye cikitsā tāsu| ye dṛṣṭā upadravā jvarādayaḥ| paramarṣiṇā dhanvantariṇā| atra cikitsāśabdena pratikāra ucyate; anye tvatra cikitsāśabdena cikitsāśāstramabhidhāya mūlatantrāṇāmaupadhenavaurabhrādīnāṃ cikitsāśāstrāṇāmavarodhaṃ manyante; apare ‘ṣaṭsu kāyacikitsāsu’ iti paṭhanti, teṣāṃ mate ṣaṭśabdena agniveśabheḍajātūkarṇahārītakṣārapāṇiparāśaraproktāḥ ṣaṭ cikitsā labhyante; atra pakṣe ‘paramarṣiṇā’ ityatra ‘paramarṣibhiḥ’ iti pāṭhaḥ||5-7||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ | jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||8|| rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ | taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate ||9||
teṣāmityādi| teṣāṃ śiṣyāṇām| bhiṣajāṃvaro dhanvantariḥ| jvaramādāvityādi| sa iti jvaraḥ| rogānīkarāḍiti rogasamūhasya rājā| taistairnāmabhiḥ pākalābhitāpakhorakabhramarakādibhiḥ| anyeṣāṃ sattvānāṃ gajāśvādīnām||8-9||
janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam 4| ataḥ sarvavikarāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ ||10||
idānīmuktameva rogasamūharāṭtvaṃ sahetukaṃ kṛtvā pratipādayati- janmetyādi| prāyo viśeṣeṇa||10||
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam | karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣādapi ||11|| punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate | tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram ||12|| śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ |13|
tiryagyonayastena pīḍitā vipadyanta eveti pratipādayituṃ jvaraprabhāvamāha- ṛte ityādi| ṛte vinā| nānyo viṣahate nānyaḥ soḍhuṃ śaknoti| devāḥ svatapomāhātmyāt sahante; manuṣyāḥ kathaṃ soḍhuṃ samarthāḥ? ucyate- karmaṇetyādi; enaṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti, īdṛśe krame niścayo nāsti yatsvargāccyuto mānuṣa eva bhavati||11-12||-
svedāvarodhaḥ 5 santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā ||13|| vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ |14|
idānīṃ jvarasya svarūpamāha- svedāvarodha ityādi| svedāvarodhaḥ 6 svedānirgamaḥ; etacca prāyikaṃ lakṣaṇaṃ, paittike svedanirgamāt| santāpa iti santāpayatīti saṃśabdānmānaso'pi tāpo'bhipretaḥ; tathā coktaṃ,- ‘santāpo dehamānasa’ iti| sarvāṅgagrahaṇaṃ vedanayā| yugapaditi ekakāle| ‘svedāvarodha 7 ’ ityatra ‘vegoparodhaḥ’ ityanye paṭhanti; vegoparodho vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamaḥ||13||-
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca ||14|| anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ |15|
ataḥ paraṃ hetubhedājjvarasyānekatvamāha- doṣairityādi| pṛthak trayaḥ, samastairdoṣairekaḥ, dvandvajāstrayaḥ, āganturekaḥ, evamanekakāraṇotpanno'pi jvaro'ṣṭavidhatvaṃ na tyajati||14||-
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ ||15|| vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi | duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā ||16|| sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām | srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam ||17|| nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam | śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam ||18|| janayantyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu |19|
jvarasya samprāptimāha- doṣāḥ prakupitā ityādi| doṣāḥ prakupitāścayānupūrvyā; sveṣu kāleṣu prāvṛṭśaradvasanteṣu ahorātrikeṣu ca; etena prākṛto jvara uktaḥ| svaiḥ prakopaṇairiti balavadvigrahādikrodhādidivāsvāpādibhirvraṇapraśnoktaiḥ| anena ca vaikṛtaḥ| brahmadevastu sannipātaprakopasya hetūnatra pṛthagāha; yathā,- “viṣamādhyaśanātyaśanaṃ lakucāmaphalaṃ śiloccaye salilam| piṇyākamāmamūlakasarṣapaśākaṃ yavaiḥ kṛtā ca surā|| kṛśaśuṣkāmiṣaśākaṃ yāvakamaśanaṃ ca parvate vāsaḥ| vyāpannāmbusurādadhikandaṃ piḍakocchritirdehe|| mṛdviṣagarādibhakṣaṇamanārtavaṃ durdinaṃ purovātaḥ| annaparivartabhūtāveśau pīḍā graharkṣasambhūtā|| anucitabheṣajagandhāghrāṇaṃ pāpasya karmaṇo'bhyāsaḥ| snehasvedādīnāṃ mithyāyogaḥ purākṛtaṃ karma|| strīṇāṃ viṣamaprasavo mithyāyogaḥ prasūtānām| snehasvedādīnāṃ rasāyanasyāpi ca vyāpat|| ete hetava uktāḥ prakopaṇe sannipātasya”- iti| aśeṣeṇa sāmastyena| āpādayanti janayanti| anye ‘doṣāḥ prakupitā gāḍhamapathyāhārasevanaḥ’ iti paṭhanti| atra gāḍhaśabdena prakṛtaḥ, apathyāhārasevina ityanena vaikṛtaḥ| anye jvarasamprāptimanena pāṭhena paṭhanti, tadyathā- duṣṭāḥ svahetubhirityādi| duṣṭāḥ prakupitāścayādirūpeṇa, sveṣu kāleṣu prākṛtaṃ jvaraṃ, svahetubhiradyasamprāptiślokavyākhyātairbalavadvigrahādibhirvaikṛtam| ūṣmaṇā vahnayūṣmaṇā sahitā dhātūṣmaṇā doṣoṣmaṇā vā sahitā doṣā rasaṃ hṛdayasthamāgatya, hutāśanaṃ jaṭharāgniṃ mandīkṛtya, ūṣmāṇamagnereva, paktisthānāt agnisthānāt, bahiḥ nirasya nikṣipya, kevalaṃ sarvaṃ, svakāleṣu ārtaveṣu ahorātrikeṣu ca jvarāgamaṃ janayanti, athavā vṛddhimāgatasya; svavarṇaṃ nakhatvaṅnayanādiṣu janayanti||15-18||-
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām ||19|| vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ | śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt ||20|| oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā 8| abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā ||21|| strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate ||22||
na kevalamevaṃ svaprakopaṇairvraṇapraśnoktaiḥ prakupitā doṣā jvaramāpādayanti, api tu te'nyairapi kāraṇairityata āha- mithyātiyuktairityādi| mithyātiyuktaiḥ ayathāvidhiyuktairatiyuktaiśca| snehādyaiḥ snehasvedavamanavirecanādikaiḥ| nṛṇāṃ jvaro doṣaiḥ pravartate iti sambandhaḥ; ‘pravartata’ ityatra ‘prakupyati’ iti kecit| vividhādabhighātāt śastraloṣṭrakāṣṭhādiprahārāt| rogotthānāt rogā vidradhyādayasteṣāmutthānāt| śramāt ativyāyāmāt| prapākasteṣāmeva| āmāt ajīrṇāt| kṣayāt rājayakṣmaṇaḥ| sātmyartuparyayāt sātmyaviparyayādṛtuviparyayācca| oṣadhīśabdasyādau viṣaśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena viṣauṣadhīpuṣpagandhāt| nakṣatraṃ janmanakṣatraṃ, tasya pīḍā tathā krūragrahāṇāṃ bādhā tayā| abhicāro yantramantrādyabhipīḍanam, abhiśāpo dvijagurusiddhānāmabhiśapanaṃ, tābhyām| manobhūtābhyāmabhiśaṅkāśabdaḥ sambadhyate, abhiśaṅkā śabdena abhiṣaṅgatvaṃ kathyate; tena mano'bhiṣaṅgeṇa kāmādyabhiṣaṅgeṇetyarthaḥ, bhūtaśabdena devādigrahā ucyante, tena devādigrahābhiṣaṅgeṇetyarthaḥ| apaprajātānām asamyakprasūtānāṃ, prajātānāṃ samyakprasūtānām, ahitaiḥ kṛtvā| stanyasya kṣīrasya, avataraṇe prathamamunmukhībhavane||19-22||
tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ | vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ ||23|| ruṇaddhi cāpyapāndhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ | bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena 9 cocyate ||24||
evaṃ jvarahetūnudāhṛtya yathoṣṇagātratvāṃ syāttathā darśayati- tairvegavadbhirbahudhetyādi| taiḥ doṣaiḥ| vegavadbhiḥ prasaraṇaśīlaiḥ| samudbhrāntaiḥ itaścetaśca vikṣiptaiḥ| vimārgagaiḥ tiryaggataiḥ| vikṣipyamāṇaḥ preryamāṇaḥ| antaragnirbahiścaro bhavati ‘romakūpaiḥ’ iti śeṣaḥ| apāndhātuṃ svedaṃ, ruṇaddhi| sa eva bahirniḥsṛto'ntaragniryasmādapāndhātuṃ ruṇaddhi tasmādatyuṣṇasarvāṅgo bhavati, yato'tyuṣṇa sarvāṅgaḥ syāttena kāraṇena jvarita ityucyate| anye tu ‘jvaritastena cocyate’ ityatra ‘na ca svidyati sarvaśaḥ’ iti paṭhanti (vyākhyānayanti 10 ca sarvatra na svidyati, ca kvacit svidyatītyarthaḥ)||23-24||
śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu ||25|| jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare ||26|| sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam ||27|| sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje | dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ ||28||
idānīṃ pūrvarūpamāha- śrama ityādi| aratiḥ śayanāsanādau sarvatrāpi sukhābhāvaḥ| nayanaplavo nayanayoraśrupūrṇatā| ātapādiṣvityādiśabdagrahaṇācchayyāsanagrahaṇam| tamaḥ andhakāradarśanam| apraharṣa ānandābhāvaḥ| utpatsyati bhāvini jvare| sāmānyataḥ sarvasminneva jvare| pratyekadoṣajajvare pūrvarūpamāha- viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthamityādi| na annābhinandanam annānabhilāṣaḥ||25-28||
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||29|| śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā | jṛmbhā''dhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare ||30||
vātādijatvena jvarasya lakṣaṇānyāha- vepathurityādi| vepathuḥ kampaḥ| viṣamo 11 vega iti kadācidatiśayitaḥ kadācinmandaśca vegaḥ| kṣutaḥ stambhaḥ kṣut chikkā tasyāḥ stambho'nirgamanaṃ; ‘kṣuta’ ityatra anye ‘kṣava’ iti paṭhanti; tanmate 12 kṣavaḥ chikkā, stambho gātrasya| nanu, vātajvaramokṣe'pi chikkā syāt, tat kathaṃ jvarāgamamokṣayorjñānam? ucyate- aparavepathvādivātajvaralakṣaṇānāmabhāvājjvaramokṣo boddhavyaḥ| raukṣyameva ceti gātrāṇāṃ (rūkṣagrahaṇenaiva 13 kṛṣṇāruṇavarṇayuktamiti jñeyaṃ); cakārāt kṛṣṇaviṇmūtratvaṃ samuccīyate; anye tu ‘gātrāṇāṃ raukṣyameva ca’ ityatra ‘śyāvāṅgamalanetratā’ iti paṭhanti| śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirorugbhavatīti jñāpanārtham; anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ| ‘jṛmbhādhmāne bhramaḥ śūlaṃ’ ityanye paṭhanti||29-30||
vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate ||31|| pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||32||
vega ityādi| ‘pralāpaḥ kaṭutā vaktre’ ityatra ‘pralāpastiktavaktratvaṃ’ iti kecit paṭhanti| madaḥ pūgaphaleneva mattatā||31-32||
gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā | srotorodho rugalpatvaṃ 14 praseko madhurāsyatā ||33|| nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākatā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca 15 śuklatā ||34||
gauravamityādi| gauravaṃ gātrāṇāṃ, utkleśaḥ śleṣmaniṣṭhīvanaṃ, praseko lālāsrāvaḥ, aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā| śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca|| gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā| pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā’ iti| staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, vego'pi stimitaḥ satatasthito niścalaḥ, anye tu stimito vego manda udgamaḥ||33-34||
nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ | tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā ||35|| paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā | rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ ||36|| nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau | pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ ||37|| svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ |38|
ekaikadoṣajaṃ jvaramabhidhāya sānnipātikamāha- nidrānāśa ityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇam| tandrālakṣaṇamucyate “indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet”- iti| suptāṅgatā gātrāṇāṃ sparśājñatā, moho'tra mūrcchā, madaḥ pūgaphaleneva mattatā, stambhaḥ stabdhatā| unmādo mānaso vikāraḥ| rasanā jihvā, paruṣā karkaśā| sandhimūrdhāsthijā ruja iti sandhirujā mūrdharujā asthirujā ca; anye sandhyādisthāne ‘loṭhanaṃ śiraso rujā’ iti paṭhanti, loṭhanaṃ śiraso vidhūnanam| nirbhugne kuṭile, kaluṣe maline 16| śabdaruganvitau śabdānvitau ruganvitau ca karṇau bhavataḥ| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam| srotasāṃ mukhanāsādirandhrāṇām| kūjanam avyaktaśabdotthānaṃ kaṇṭhe| cetanācyutiḥ cittanāśaḥ| alpaśaḥ sucirāt srutiriti alpamalpaṃ kṛtvā cirakālena niḥsaratītyarthaḥ||35-37||-
sarvaje sarvaliṅgāni... |38|
nidrānāśa ityādipāṭhena vikṛtiviṣamasamavetasya sannipātasya lakṣaṇamabhidhāya prakṛtisamasamavetasya lakṣaṇamāha- sarvaje ityādi| sarvadoṣaje sarvaliṅgāni pratyekavātādijvaroktalakṣaṇāni|38|-
...viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||38|| nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ | kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ ||39|| sāsro nirbhugnahṛdayo 17 bhaktadveṣī hataprabhaḥ | śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ ||40|| tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare |41|
idānīmabhinyāsādisañjñābhiḥ 18 sannipātabhedamāha- viśeṣamityādi| viśeṣaṃ bhedam| atra sannipātajvare| nātyuṣṇaśītaḥ sādhāraṇāṅgasparśaḥ| bhrāntaprekṣī sarvapadārthāyathārthadarśī| sāsraḥ aśrupūrṇanetraḥ| nirbhugnahṛdayaḥ kuṭilahṛdayaḥ| śvasan śvāsaṃ kurvan| nipatita iva śete, etena vikalāṅga uktaḥ| pralāpa evopadravastena āyuto'tyarthayuktaḥ| taṃ sannipātabhedam||38-40||-
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ ||41||
matabhedena sannipātajvarasya kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ cocyate- sannipātajvaramityādi| asamastalakṣaṇatve kṛcchrasādhyatvaṃ, samastalakṣaṇatve vibaddhadoṣatve'gnau ca naṣṭe satyasādhyatvam||41||
nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam | sannyastagātraṃ sannyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare ||42||
abhinyāsasya bhedamāha- nidretyādi| tameva nidropetamabhinyāsaṃ vidyāt, enaṃ kṣīṇaṃ santaṃ hataujasaṃ vidyāt, tameva ca sannyastagātraṃ sannyāsamiti| kecidamumabhinyāsapratipādakaṃ vākyaṃ na paṭhanti| nidropetamabhinyāsamityādipāṭhasyāgre ‘pralimpanniva gātrāṇi parvaṇāṃ 19 gauraveṇa ca’ ityādinā ‘mandajvarapralāpastu saśītaḥ syātpralepakaḥ’ ityantenāparatantroktapāṭhena pralepakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti, tacca na paṭhanīyaṃ; ‘tathā pralepako jñeya’ ityādipāṭhena svatantre tasya paṭhitatvāt| ‘nityaṃ mandajvara’ ityādinā kṣārapāṇiproktaṃ vātabalāsakalakṣaṇamapare paṭhanti, tadapi na paṭhanīyaṃ, ‘pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca’ ityanena tasyokteḥ| nityaṃ mandajvara ityādipāṭhasyāgre'nye tṛṇapuṣpakalakṣaṇamadhīyante- “puṣpebhyo gandharajasī tejasvibhyo yadā'nilaḥ| upādāya manuṣyasya prāṇāpānau niyacchati|| saukṣmyādanusṛto dhātūn marmāṇyapi ca tejasā| karma citaṃ balaṃ jñānaṃ tadā'syābhyeti mārutaḥ|| karmādiṣu niruddheṣu svapitīti suhṛjjanaḥ| manyate hatacittatvādojasyuparate sati|| tasyāditaḥ śirorogaḥ sasañjñasyeva jāyate| vigandhaṃ ca sugandhaṃ ca dṛṣṭvā'kasmāt sa mūrcchati|| tṛṇapuṣpakamityevaṃ jvaraṃ vidyādvicakṣaṇaḥ”- iti; taccauṣadhīgandhaje jvare tathaupatyake cāntarbhūtatvānnādhyeyamiti||42||
ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt | sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ 20||43|| api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān | saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ ||44|| ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhiṣak |45|
kecidatra hataujasalakṣaṇaṃ paṭhanti; yathā- ojo visraṃsate yasyetyādi| sa jvarī gātrastambhaśītābhyāṃ kṛtvā śayanepsuḥ svapitumicchuḥ jāgradavasthāyāṃ svapnāvasthāyāṃ ca cetanārahito bhavati, tasya sannipātina etadgātrastambhādikamojonirodhajaṃ lakṣaṇaṃ jānīyāt| yadyapi tantrāntare sannipātabhedāstrayodaśa proktāḥ, tathā'pi doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena dhātvāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyānneha pradarśitāḥ||43-44||-
saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā ||45|| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |46|
sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhimāha- saptame divase prāpte ityādi| śīghramadhyamandaśaktitvādvātādīnāṃ saptame dine vātādhikaḥ sannipātajvaraḥ, daśame dine pittādhikaḥ, dvādaśe dine śleṣmadhiko vimuñcati malapākāt, hanti ca dhātupākāt; yadi hi tasya dīrghajīvanaṃ(ne) karmāsti tadā malapāko bhavati, anyathā dhātupākaḥ| anye tu saptāhe'bhinyāso, daśāhe hataujāḥ, dvādaśāhe sannyāsaḥ, malapākāt praśamaṃ yāti dhātupākāddhantīti manyante| dhātupākāsya lakṣaṇamāha- “sambādhyamāno hṛdi nābhideśe gātreṣu vā pākarujojjhiteṣu| pakveṣvivācaiti rujaṃ jvarārtaḥ sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ”- iti| śakunairariṣṭairvā maraṇakārī dhātupākī(ko) jñeya iti vṛddhāḥ| ‘dvādaśe'pi vā’ ityatrāpiśabdādbhālukiproktaḥ sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhiḥ prāpyate| tena “saptamī dviguṇā yā tu navamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca” iti labdham| punarghoratara iti punaḥśabdāt pūrvaṃ ghora āsīt tataḥ punarghoratara iti labhyate||45||-
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ ||46||
idānīṃ prakṛtisamavetāstrividhā dvandvajajvarā ucyante- dvidoṣocchrāyaliṅgā ityādi| dvidoṣocchrāyetyucchrāyagrahaṇaṃ dvayordoṣayoḥ svakāraṇocchritatvajñāpanārthaṃ trividhatvamatra samavṛddhadvidoṣajāpekṣayeti||46||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyadaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā ||47|| parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |48|
idānīṃ vikṛtiviṣamasamavetān dvandvajajvarānāha- tṛṣṇetyādi| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca| vamathuḥ chardiḥ| yato'yaṃ vikṛtiviṣamasamavetaḥ ato vātapaittike jvare romaharṣārucyorabhidhānaṃ, kaphapaittike tandrābhidhānam||47||-
staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca ||48|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||49||
staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, parvaṇāṃ bhedo granthisphuṭanaṃ, śirograhaḥ śiro gṛhītamiva manyate, pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ||48-49||
liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||50|| (jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ| tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike ||1|| śūlakāsakaphotkleśaśītavepathupīnasāḥ| gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave||2|| śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ| kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike||3||) |
liptetyādi| liptāsyatā tiktāsyatā ca| jejjaṭācāryastu dvandvajajvarapāṭhamekameva paṭhati- jṛmbhetyādinā| ayaṃ vā paṭhanīyaḥ pūrvo vā, na tu dvayam||50||
kṛśānāṃ 21 jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām | doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ ||51|| satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān | kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi ||52||
santatajvaramabhidhāyedānīṃ viṣamajvarān satatādīnāha- kṛśānāmityādi| kṛśānāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ jvaramuktānāṃ ca mithyāhāravihāriṇāṃ doṣaḥ svalpo'pi ‘apathyaiḥ kṛta’ iti śeṣaḥ, punarmithyāhāravihārābhyāmabhisaṃvṛddho vātapreritaḥ san satatādīn yathāsaṅkhyaṃ kaphasthānavibhāgena karotīti sambandhaḥ| kaphasthānāni āmāśayoraḥkaṇṭhaśiraḥsandhayo yathāsaṅkhyaṃ kathyante| tatra āmāśayasthaḥ satataṃ karoti, sa ca pratidinaṃ kāladvayānuvartanāt kiñcinnyūnaḥ 22, uraḥstho anyedyuṣkaṃ, kaṇṭhasthaḥ tṛtīyakaṃ, śirasthaḥ caturthakaṃ, sandhisthaḥ pralepakaṃ, sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣaḥ santataṃ karotīti jñātavyam| doṣaśabdo'tra pṛthagdvandvasamastarūpo vātādirgrāhyaḥ| anileritatvaṃ ca vātasyāpi sthitasya bāhyahetupracurībhūtenāpareṇa vātena sambhavati||51-52||
ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate | tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ 23 kuryājjvaraṃ nṛṇām ||53||
yathā uraādisthito doṣo'nyedyuṣkādīn karoti tathā''ha- ahorātrādityādi| ahorātrāduraḥstho doṣa āmāśayaṃ prāpya anyedyuṣkaṃ karoti anyasmin divase, kaṇṭhasthito dvābhyāmahorātrābhyāṃ tṛtīyakaṃ tṛtīyadivase, śiraḥsthitaḥ sthānatrayamatikramya caturthakaṃ caturthadivase, sandhiṣu sthito nityameva pralepakaṃ karoti, sa ca rājayakṣmiṇāmeva||53||
tathā pralepako jñeyaḥ 24 śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ | duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt ||54||
pralepakalakṣaṇamāha- tathā pralepako jñeya ityādi| duścikitsyatama iti hetubhāvena sannipātātmakatvāt| mando mandavegaḥ| sukaṣṭa iti hetuphalabhāvena māraṇātmakatvāt||54||
kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭhan dvitricaturṣu vā | viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān ||55||
viṣamajvarānabhidhāya tadviparyayajvarānāha- kaphasthāneṣvityādi| kaphasthānayordvayoruraāmāśayayostiṣṭhan doṣo'nyedyuṣkaviparyayaṃ karoti; kastadviparyayaḥ? ahorātre pūrvāhṇādīnāmekakālaṃ muktvā samastāhorātraṃ bhavatīti 25| evaṃ triṣu kaphasthāneṣu kaṇṭhoraāmāśayeṣu tiṣṭhan doṣastṛtīyakaviparyayaṃ karoti, yastṛtīyadine vimuñcati| caturṣu kaphasthāneṣu śiraḥkaṇṭhoraāmāśayeṣu tiṣṭhan doṣaścaturthakaviparyayaṃ karoti, sa caturthe'hni muñcatīti| satatasya tu viparyayo na bhavati, ekasminneva kaphasthāne sthitena doṣeṇa tatkaraṇād vyādhisvabhāvādvā| kaphasthāneṣu vā doṣa ityatra doṣaśabdaḥ pṛthagdvandvasamastadoṣapratipādakaḥ|| 55||
paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ | āgantuścānubandho hi prāyaśo viṣamajvare ||56||
viṣamajvarāṇāṃ niyataikakālāgamane ekīyamatena hetumāha- para ityādi| paro bhūtādiḥ, hetuḥ kāraṇaṃ, svabhāvo veti viṣamajvare heturityarthaḥ| anye tu viṣamajvare svabhāvo vā para utkṛṣṭo hetuḥ kaiścidācāryairīrita iti vyākhyānayanti| viṣamajvare bhūtādirheturuktastasya samarthanamāha- āganturityādi| prāyaśo bāhulyena, āgantuḥ bhūtādiḥ, anubandhaḥ kāraṇaṃ, hīti yasmādarthe||56||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca | aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti ||57|| pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ | mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu ||58||
idānīmuktānāmanyeṣāṃ cārambhakadoṣakathanāyāha- vātetyādi| yadyapi tantrāntare ‘kaphapittāttrikagrāhī’ ityādinā tṛtīyacaturthakayordvandvadoṣasamudbhavatvaṃ pratipāditaṃ, tathā'pi 26 svatantre pittaśleṣmaliṅgatve'pi tayorvātādhikatvaṃ jñeyam| aupatyake parvatāsannabhūmisamudbhave jvare| pittakṛtamiti tatra aupatyakamadyasamudbhavayoḥ pittaṃ kāraṇaṃ hetuṃ vadanti; tatra aupatyake jvare parvatāsannabhūmisthitānāṃ tīkṣṇoṣṇavīryāṇamugragandhānāmauṣadhīnāṃ pittakāritvaṃ, madyasamudbhave tu madyameva pittakārī hetuḥ| anye tu ‘aupatyapānātyayasamprabhūte hetuṃ jvare pittamudāharanti’ iti paṭhanti| pralepake yadyapi vāyureva prerayitā, tathā'pi sandhīnāṃ śleṣmasthānatvācchleṣmotkaṭo'yaṃ, anyaśastropapannāścarthāstadvidyebhya eva jñātavyā iti pramāṇāttantrāntarādvā vātabalāsako jñeyaḥ| tathā ca- “nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī 27 ”- iti| mūrcchānubandhā ityādi| mūrcchānubandhāḥ satatamūrcchā ye viṣamajvarāste prāyeṇa dvandvasamucchritāḥ; evaṃvidhāste viṣamā duścikitsyāśca bhavanti| ‘muñcānubandhā’ ityeke paṭhanti; tatra muñcanti anubadhnanti ye te muñcānubandhāḥ satatakādayaḥ saviparyayāḥ| kecit ‘muktvā'nubandhān’ iti paṭhanti; tatra, anubandhān anubandhajvarāneva viṣamān muktvā ye'nye viṣamajvarāste dvandvasamutthitā iti| anye tu vyākhyānayanti- anubandhānupadravajvarānmuktvā ye'nye maulāḥ satatakādayo viṣamajvaratvenābhimatāste prāyeṇa dvandvasamutthitāḥ; prāyograhaṇāt pṛthaksamastaiśca janyante iti||57-58||
tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ 28 pittamante dāhaṃ karoti ca ||59|| karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi ||60|| dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ ||61||
ataḥ paraṃ satatādīnāṃ śītadāhapūrvatvena dvaividhyamāha- tvaksthāvityādi| tayoḥ śleṣmānilayoḥ, praśāntayoḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā| ante dāhaṃ karoti cetyatra cakārāt mohamūrcchādayaḥ| tasmin pitte| tāvapi śleṣmānilau; apiśabdāt vamathutandrādayaḥ| yadyapyetau jvarau doṣatrayajau tathā'pyatra doṣadvayoktyā saṃsargajāvityuktaṃ, ekakāryakaratvātkaphavātayorekena vyapadeśādvetyanye| dvayoḥ dāhapūrvaśītapūrvakayoḥ| kaṣṭaḥ kṛcchrasādhya iti viśeṣaṇadvayopādānādatyarthaṃ duḥsādhyatvaṃ darśitaṃ; dāhapūrvo'tyantakaṣṭasādhyaḥ, śītapūrvaḥ sukhasādhya iti kutaḥ? rogaśakteracintyatvāt||59-61||
prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu 29 yaḥ |62|
abhighātakāmādijayorapyatyantakaṣṭatvaṃ darśayannāha- prasakta ityādi| prasaktaḥ prakarṣeṇa saṅgī, etaccābhighātotthacetanāprabhavajvarayorviśeṣaṇam| abhighātotthaḥ kāṣṭhaloṣṭādyabhighātajaḥ| cetanāprabhavaḥ kāmādijaḥ|62|-
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu yathā purā ||62|| prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ |63|
idānīṃ satatādīnāṃ svakāleṣūdgamaṃ darśayati- rātryahnorityādi| ṣaṭsu kāleṣu pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇapradoṣārdharātrapratyūṣeṣu, kīrtiteṣu kathiteṣu, yathā purā yena prakāreṇa pūrvaṃ vraṇapraśnādhyāye| tatra pūrvāhṇapradoṣayoḥ kaphasya, madhyāhnārdharātrayoḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayorvātasya prakopa iti; evaṃ pūrvoktakathiteṣu svasvadoṣaprakopakāleṣu prasahya haṭhādviṣamo jvaro'bhyeti abhi samantato vyāpya mānavamāgacchati| bahudheti ahorātre kāladvayaṃ, ekakālaṃ, ekadinānantaraṃ, dvidinānantaraṃ; anye tu vyākhyānayanti- bahudhā kadācicchītaḥ, kadāciduṣṇaḥ, kadāciddhastapādayoḥ, kadācidaṃsādyavayaveṣu, niyatakālaṃ, cirakālamalpakālaṃ ceti| etena viṣamajvarāṇāmānantyamuktam||62||-
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati ||63|| glānigauravakārśyebhyaḥ 30 sa yasmānna pramucyate | vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate ||64||
viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi dehāvasthānaṃ darśayati- sa cāpītyādi| viṣamo viṣamajvaraḥ| samāhāratvena kārśyāditi siddhe yat kārśyebhya iti bahuvacanaṃ tena lakṣaṇāntaramapi gṛhyate| tathā ca- “śiraso gauravaṃ glānirnātiśraddhā ca bhojane| mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyate yasmāt pravege'pi gate sati| tasmāttu niyato līnaḥ śarīre viṣamajvaraḥ”- iti||63-64||
dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate | alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ ||65||
yadi vegāpagame'pi na vimucyate tarhi kimiti nopalabhyata ityāha- dhātvantarastho līnatvādityādi| ekasmāddhātoranyo dhātuḥ dhātvantaraṃ tatrasthaḥ, anye tu dhātvantaraśabdena sapta kalāḥ kathayanti| līnatvādekadeśasthitatvāt| sūkṣmatvāt aṇutvāt| alpadoṣetyādi alpadoṣa iva indhanatvena kṣīṇo'lpībhūto jvaraḥ; ‘alpadoṣā eva indhanaṃ yasya sa alpadoṣendhanaḥ’ ityanye||65||
doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ | dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram ||66||
idānīṃ bhojabhālukipuṣkalāvataprabhṛtīnāṃ śalyatantravidāṃ matena viṣamajvarotpattimabhidhāya kāyacikitsāvidāmagniveśādīnāṃ matena dhātusthānairdoṣairviṣamajvarāṇāmutpattiṃ darśayati- doṣa ityādi| ahitasambhūtaḥ apathyādvṛddhiṃ gataḥ| jvarotsṛṣṭasya jvaramuktasya, vāśabdena kṛśasyeti samuccīyate| kṛśānāmityādinā kaphasthānavibhāgena prāk satatādayo darśitāḥ, atra tu dhātvantaragatabhedeneti na punaruktatā||66||
satataṃ 31 rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ | medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ ||67|| kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram |68|
idānīṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ madhye yaṃ yaṃ dhātumāśritya yaṃ yaṃ doṣo yaṃ yaṃ viṣamajvaramārabhate taṃ taṃ darśayannāha- satataṃ rasaraktastha ityādi| rasaraktastho doṣaḥ satataṃ jvaraṃ karoti, ye'pi ‘doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satatajvaraṃ’ iti paṭhanti tairapi prāyograhaṇādraso'ṅgīkartavyaḥ, yato rasamādāya doṣā jvaramāpādayanti| anye tu satatamityatraiva santatamiti paṭhanti, tatra santatamityetasyāgre satatamiti śabdo lupto jñeyaḥ; tena rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ satatamiti vyākhyānayanti| kecittu satataparyāyaṃ santataṃ manyante| santatajvarasya viṣamajvaratvaṃ nāsti, tatsannidhau pāṭhāntareṇa vyākhyānāntareṇa ca yadgrahaṇaṃ tat santatāpekṣayā satatādīnāṃ viṣamatvād viṣamatvapratipādanārthaṃ; anyathā kimapekṣyaiṣāṃ viṣamatvaṃ bhavet| sa doṣaḥ piśitāśrito'nyedyuṣkaṃ kuryāditi sambandhaḥ| medogato doṣastṛtīye'hni kuryāt tṛtīyakaṃ jvaramiti boddhavyam| ghoraṃ kaṣṭakāriṇam| antakaṃ yamasadṛśaṃ, māraṇātmakatvācciraṃ kleśanatvācca 32||67||-
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||68||
idānīṃ dhātvantarasthadoṣārabdhatve'pi satatakādāvekīyamatena bhūtābhiṣaṅgaṃ hetumāha- kecidityādi| bhūtābhiṣaṅgo grahāveśaḥ| pūrvaṃ doṣaprastāve doṣotthitā eva paraṃ viṣamajvarā bhūtādijā api bhavantīti pratipādanārthaṃ ‘paro hetuḥ svabhāvo vā’ ityādi paṭhitaṃ; iha tu dhātvāśritaprakaraṇatvāditi na paunaruktyam||68||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syātsantataḥ sa nigadyate ||69||
sannipātārabdhasya santatajvarasya ‘saptame divase prāpte’ ityādinā mokṣavadhayoravadhimabhidhāyedānīmekadoṣajadvidoṣajasya visargakālāvadhidvāreṇa 33 lakṣaṇamāha- saptāhamityādi| santatyā nairantaryeṇa, avisargī avisarjanaśīlaḥ| ayaṃ ca sukhasādhyaḥ; yaduktaṃ,- “santatajvara evānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ”- iti||69||
ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate ||70|| tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ |71|
satatādīnāṃ lakṣaṇamāha- ahorātra ityādi| pūrvāhṇādīnāṃ kālānāṃ madhye kāladvayamanuvartate| ekakālamiti anyedyuṣko jvaraḥ ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakastṛtīye'hnītyatraikakālamiti sambadhyate| caturthakaścaturthe'hnītyatrāpi ekakālamiti yojyam| atra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi ca jñātavyaṃ, natu niyamaḥ||70||-
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ | ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite'hani ||71|| velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ | (vātenoddhūyamānastu 34 yathā pūryeta sāgaraḥ ||72|| vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān | yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ ||73|| vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate | doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai ||74|| vegahānau praśāmyeta yathā'mbhaḥ sāgare tathā) |75|
idānīṃ dhātusthadoṣārabdhānāṃ viṣamajvarāṇāmudgamakālaṃ pūrvoktamevāha- vātenetyādi| tasmin pūrve, udite kathite viṣamajvarāṇāṃ sambandhinyahani dine, mānuṣāṇāmekadvidoṣāḥ pṛthagdvandvabhāvena sthitā vātenotkaṭīkriyamāṇā hrīyamāṇā ākṛṣyamāṇāśca sarvataḥ, tāmeva pūrvāhṇādikāṃ velāṃ jvaravegaviṣaye muhurmuhuḥ kurvanti| ‘jvaravegāt’ iti kecit; tatra jvaravegāddhetostāṃ velāṃ kurvanti| kecidatra ‘vātenoddhūyamānāstu’ ityādikaṃ yāvat ‘prāpte prāpte pravartate’ ityantaṃ granthapāṭhaṃ paṭhanti; sa ca uktārthaḥ, ataḥ sarvairapi nibandhakāraiḥ parihṛtaḥ, tasmānna paṭhanīyaḥ||71-74||-
vividhenābhighātena jvaro yaḥ sampravartate ||75|| yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram |76|
idānīṃ vātādikṛtān saptajvarānabhidhāya āgantujvaramanekamedabhinnaṃ darśayannāha- vividhenābhighātenetyādi| vividheneti śastraloṣṭakāṣṭhādinā, doṣaprakopajatve'pi ādyanimittena vyapadeśādabhighātaja ityucyate||75||-
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ 35||76|| abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ | oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ ||77|| kāmaje cittavibhraṃśastandrā''lasyamarocakaḥ | hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati ||78|| bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate ||79|| bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam |80|
keṣucidviśiṣṭeṣu nimitteṣu vaiśeṣikaṃ lakṣaṇamāha- śyāvāsyatetyādi| viṣasya tridoṣakaratve'pyatyantapittakaratvāt śyāvāsyatā syāt| abhaktaruk arocakaḥ| auṣadhigandhaje mūrcchetyādi| vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| kāmaje ityādi| cittavibhraṃśaḥ kiṅkartavyatāmūḍhatvam| bhayādityādi| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇaṃ; yadyapi pralāpa iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tathā'pi nidānādibhiḥ kṛtvā viśeṣo jñātavya iti| vepathuḥ kampaḥ| abhicāretyādi| abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ, abhiśāpo brahmarṣigurusiddhānāmākrośaḥ| bhūtābhiṣaṅgādityādi| bhūtānāṃ devādigrahāṇāmabhi samantato bhāvena saṅgo bhūtābhiṣaṅgaḥ| udvega udvignacittatā||76-79||-
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ ||80|| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam |81|
śramādijānāṃ jvarāṇāṃ samprāptidvāreṇa lakṣaṇamāha- śrametyādi| pūrayitvā vyāpya||80||-
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā ||81|| jvaro'paraḥ sambhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ | doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate ||82||
idānīmanyathā''gantujvaraṃ vivakṣurāha- rogāṇāmityādi| rogāṇāṃ vidradhyādīnāṃ; vidāhāgantutastatheti vidāhataḥ pākāt teṣāmeva, āgantutaḥ abhighātāt, apakvavidradhyādipāṭanādityarthaḥ; anye tu vidāhataḥ sāmānyasantāpāt, āgantutaḥ sāmānyābhighātādibhiriti vyākhyānayanti| jvaro'paro'nyaḥ, bhedāt| taistairanyaiśca hetubhiriti vidradhyādisamutthānāt prāguktairanyaiśca jvarakāribhirhetubhiḥ| sa tviti sa punarjvaro hetubhedādbhinno'pi vātādīnāṃ liṅgāni nātivartate na parityajya yāti||81-82||
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||83|| raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau | pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||84|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau 36 glāniḥ syānmāṃsage jvare ||85|| bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||86|| bhedo'sthnāṃ kuñca(ja)naṃ śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||87|| tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā | antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage | maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare ||88|| śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ | dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam ||89|| kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ |90|
kecidatra rasādidhātugatajvarasya lakṣaṇaṃ paṭhanti- “rasasthe tu jvare vatsa! lakṣaṇāni nibodha me| gurutvaṃ dainyamutkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau|| rāgoṣṇapiṭikāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ bhramaḥ| dāho mūrcchā'ruciśchardiḥ pralāpo raktasaṃsthite|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā| ūṣmā'ntarmohavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare|| vegastīvraḥ pipāsā ca mūrcchā chardiḥ pralāpakaḥ| gandhasya cāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau|| virekavamane cobhe tvasthibhedaḥ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare|| hikkā kāso mahāśvāsastamasaśca praveśanam| marmacchedo 37 bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage|| tasmānmaraṇamāpnoti śukrasyāpyupasarpaṇe| śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ”- iti| etacca na paṭhanīyam| kutaḥ? yataḥ sarvaśarīraṃ santatena vyāptaṃ, satatādibhiśca rasādidhātava iti kuto'paro rasādidhātugatajvarāvakāśa 38 iti rasādisthajvarāṇāṃ pāṭho na paṭhanīya eveti jejjaṭācāryābhimatam| śrīgayadāsācāryeṇa cāyaṃ pāṭho'nyādṛśaḥ paṭhito vyākhyātaśca, tanmatānusāribhirasmābhirapi paṭhyate vyākhyāyate ca- gurutetyādi| gurutā gātrāṇām| sadanaṃ ca gātrāṇāmeva| dainyaṃ glāniḥ| asyeti prāṇinaḥ| yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata evāyaṃ tathā'pyanuktadhātvāśritalakṣaṇakathanārthamatra nirdeśaḥ| raktetyādi| moho vigatacittatā| piṇḍiketyādi| piṇḍikodveṣṭanaṃ jaṅghākroḍe jānuno'dhobhāge pīḍā| ūṣmā'ntaḥ antardāhaḥ| vikṣepaḥ aṅgavikṣepaḥ| bhṛśamityādi| asahiṣṇutā krodhanatvaṃ, kecittu svagandhasyāsahiṣṇutvamiti manyante| kuñcanaṃ saṅkocaḥ, sa ca sānnidhyādasthnāmityanena sambadhyate| tama ityādi| tamaḥpraveśanam andhakāradarśanam| mahāśvāso vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmacchedaśceti hṛdayasya chedanamiva| śukrasthānagata iti| nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ tanna, śukraṃ sarvadehagataṃ tataśca rasādidhātvābhibhavenāpi śukraprāptestadgate'pi maraṇamiti| naivaṃ, sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena tvacāṃ krameṇa marmaprāpteḥ| yadyevamanukramādeva śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyata iti cet? dhātvantarānatikramya śukramārgagamanaditi| śukragato jvaro'paravyāpārābhāvāddehaghātenaivopaśāmyatīti 39 darśayati- dagdhvetyādi| mṛtaśarīre ūṣmābhāvājjvaropaśamo jñāyate, viṣāktakāṇḍaviddhasarpadaṣṭamṛgādermaraṇādviṣopaśāntiḥ pratīyate||83-89||-
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||90|| tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān | samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet ||91|| dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam |92|
idānīṃ dhātugatānāmapi jvarāṇāmuktaireva vātādijvaralakṣaṇairdoṣātmakatvenāvagama iti darśayati- vātetyādi| yathā yena prakāreṇa teṣāṃ vātādijvarāṇāṃ rasādiṣu saptasu dhātuṣu gatānāṃ lakṣaṇaṃ buddhimān bhiṣak brūyāditi sambandhaḥ| samastaiḥ doṣalakṣaṇaiḥ dvandvajaṃ jvaraṃ, dvandvajaireveti dvidoṣajanitaiḥ| doṣaiścāpīti doṣalakṣaṇaiḥ dhātusthaṃ vadediti||90-91||-
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ||92|| ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca |93|
gambhīra ityādi| ānaddhatvena doṣapurīṣavibandhena| ānaddhatvena cetyatra cakārāt pralāpabhramasandhyasthiśūlādiparigrahaḥ; etadviparyayeṇānye 40 jvarā jñeyāḥ||92||-
hataprabhendriyaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam 41||93|| gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet |94|
gambhīrajvarasyāsādhyatvamāha- hatetyādi| hatapramendriyaṃ hataśarīradīptiṃ tathā hataśrotracakṣurādiśaktikam| anye prabhāśabdena indriyaśaktiṃ vadanti; tena hatendriyaśaktikamityarthaḥ| gambhīra iva gambhīro'ntarvegaḥ, tīkṣṇo'tiduḥsaho bahirantaśca vegaḥ, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍitaṃ; etena kṣīṇaṃ gambhīrārtaṃ vivarjayet, tīkṣṇavegārtaṃ ca kṣīṇamiti| ‘arocakanipīḍitaṃ’ ityatra ‘durātmānamupadrutaṃ’ iti tathā ‘upadravanipīḍitaṃ’ iti ca kecit paṭhanti| durātmānaṃ duḥkhitāntaḥkaraṇaṃ, upadrutaṃ jvaropadravaiḥ| ‘apare durātmabhirupadrutam’ iti paṭhanti, tatra pretabhūtapiśācarakṣobhiḥ pīḍitam||93||-
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ ||94|| jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ |95|
ato'nantaraṃ tīkṣṇavegasya sukhakriyatvamāha- hīnetyādi| hīnairdoṣaistryahaṃ sukhakriyastīkṣṇavegaḥ, madhyaiḥ saptāhaṃ, adhikairdvādaśāhānīti| atra hīnamadhyatvaṃ vṛddhāpekṣayā| yathāpūrvaṃ sukhakriyā iti dvādaśāhikāttīkṣṇavegāt saptāhikaḥ sucikitsyaḥ, saptāhikāttīkṣṇavegāt tryāhikaḥ sucikitsyaḥ| hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhika iti yaduktaṃ tadavadhimātradyotakaṃ; tena doṣatāratamyāddoṣabhedānāmānantyāduktāvadhernyūno nyūnataro nyūnatamo, adhiko'dhikataro'dhikatamo'pyavadhirboddhavyaḥ||94||-
kālo hyoṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca ||95|| tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate | iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate ||96||
idānīṃ kālanāmabhirviśeṣaṇairmāraṇātmakatvaṃ jvarasya sūcayan tanmuktasya punarjanma pratipādayati- kāla ityādi| itiśabdo nidānaparisamāptau| karmetyādi| karmacikitsā||95-96||
jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān | pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham ||97|| vidhirmārutajeṣveṣa, paittikeṣu virecanam | mṛdu, pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate ||98||
jvarasyetyādi| jvarasyeti nirāmavātajanitasya| ghṛtaṃ purāṇaṃ, tasya kāladisaṃskāreṇa viśeṣaguṇakāritvāt| svacchaṃ suṣṭhu acchaṃ kevalaṃ, svacchavacanāddravyāntayogo niṣidhyate, na tu saṃskāraḥ pākena kālena ca| mārutajeṣu śramakṣayādikupitavātajvarapūrvarūpeṣu, natvāmāśayānupūrvyotpanneṣu sāmavātajvarapūrvarūpeṣu| ata eva buddhimān pāyayedityuktam| eṣa sarpiḥpānavidhiḥ| sukhamiti tāvadacchaṃ kevalaṃ ghṛtaṃ pātavyaṃ yāvat sukhaṃ prāpnoti, tadanantaraṃ laghubhojanādi| paittikeṣu pittajvarapūrvarūpeṣu| mṛdu atīkṣṇam| tadvanmṛdu| kaphajeṣu kaphajvarapūrvarūpeṣu||97-98||
sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet |99|
sarvetyādi| sarveṣu sannipātajvarapūrvarūpeṣu, dvidoṣajeṣu dvandvajvarapūrvarūpeṣu; uktaṃ yathādoṣaṃ sarpiḥpānādikaṃ, vikalpayet avadhārayet|99|-
asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā ||99||
idānīṃ ghṛtādyanarhasya jvarapūrvarūpe kiṃ vidheyamityāha- asnehanīya ityādi| asnehanīyo'jīrṇī taruṇajvarītyādikaḥ| aśodhyo vamanavirecanāyogyaḥ| laṅghanādinetyādigrahaṇāt ṣaḍaṅgādiśṛtaśītoṣṇodakādikaṃ gṛhyate||99||
rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat |100|
atha navajvare snehasaṃśodhanavarjanāt kathaṃ pūrvarūpe tadupadeśa ityāha- rūpaprāgrūpayorityādi| rūpaprāgrūpayoḥ nānātvaṃ pṛthaktvaṃ vahnidhūmavat vidyāt; vahnidhūmadṛṣṭāntena nānātvamanayorna ghaṭapaṭādivat, ato'nayorjñāne yatno vidheyaḥ|100|-
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam ||100||
pūrvarūpe cikitsitamabhidhāya rūpe cikitsitamāha- pravyaktarūpeṣvityādi| ekāntena atiśayena| atarpaṇamatra upavāsaḥ, śeṣāṇāmatarpaṇabhedānāmavasthāviśeṣeṇa vakṣyamāṇatvāt| tenāmāśayānupūrvyotpanneṣu 42 jvareṣūpavāsārheṣu hitamityarthaḥ||100||
āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param |101|
avasthāviśeṣeṇāpatarpaṇaviśeṣamāha- āmāśayasthe ityādi| hṛllāsalālāprasekādinā doṣotkleśo jñeyaḥ|101|-
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ ||101|| kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃsargamācaret |102|
laṅghanaṃ kiyantaṃ kālaṃ kāryamityāha- ānaddha ityādi| yāvantaṃ kālamāturaḥ stimitairdoṣairapracalitarūpairānaddho baddha iva bhavettāvantaṃ kālaṃ laṅghayediti sambandhaḥ| stimitatvaṃ ca doṣāṇāmāmarasāvanaddhatvāt| tata ānaddhatve nivṛtte, atrābhilāṣe sati, saṃsargaṃ peyādikramamācaret| anye ślokottarārdhamanyathā paṭhanti,- “kālaṃ tāvantamaśnīyāllaghvannaṃ tu viriktavat” iti| laghvannamiti atrānnadravyakṛtaṃ laghvannaṃ; viriktavadityanena mātrālaghutvam||101||-
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā ||102|| alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ |103|
ucitasyāpi laṅghanasya kvacinniṣedhamāha- na laṅghayedityādi| kṣayaje dhātukṣayaje yakṣmajvare vā, mānase kāmakrodhādisambhūte| alaṅghyā “garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ 43 ” ityanenoktāḥ| anye tu vyākhyānayanti- mārutaje jvare na laṅghayet; kimbhūte? kṣayaje| etena dhātukṣayaprakupitavātaja ityuktaṃ; athavā kṣayaje na laṅghayet; kimbhūte? mārutaje| etena yakṣmajvare mārutasambhūte na laṅghayet| (yaḥ 44 sāmāvasthāyāṃ mārutajvaro yakṣmajvaraśca sa laṅghanīya eva, nirāme mārutaje jvare na laṅghayet)||102||-
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam ||103|| jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam |104|
ato laṅghanavarṇanamāha- anavasthitadoṣāgnerityādi| anavasthitadoṣāgneriti ‘puruṣasya’ iti śeṣaḥ| tatra doṣā anavasthitāḥ sthānāntaragamanāt, vahniścānavasthito bahirvikṣiptatvāt| āhārecchā hṛdi kāṅkṣā, mukhopanītasyāhārasya rasanendriyasyecchā ruciḥ||103||-
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā'sahaṃ laghum ||104|| prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam |105|
samyaglaṅghitalakṣaṇamāha- sṛṣṭamārutaviṇmūtramityādi| sṛṣṭamārutaviṇmūtramiti adhaḥpravṛttavātapurīṣamūtraṃ, kṣutpipāsāsahamiti samyaglaṅghanādekasminneva kāle ye kṣutpipāse samavete bhavataste soḍhumaśaktam| tathā ca tantrāntaraṃ,- “vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodarakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate|| svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani”- iti| laghum aṅgagauravādirahitam| ātmā antaḥkaraṇam| kṣāmaṃ sarvākṣamam| evambhūtaṃ sulaṅghitaṃ vidyāt||104||-
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ ||105|| upadravāśca śvāsādyāḥ sambhavantyatilaṅghanāt |106|
atilaṅghanalakṣaṇamāha- balakṣaya ityādi| balakṣaya iti kālajayuktijasahajānāṃ balānāṃ hāniḥ, athavā balakṣaya ojaḥkṣayaḥ| śoṣo mukhaśoṣaḥ| tandrā śārīroktaliṅgā nidrābhedaḥ| nidrā prasiddhā| nanu śleṣmaṇā nidrā utpadyate, atilaṅghanāttu śleṣmakṣaye jāte kathaṃ sā utpadyate? satyaṃ; nidreva nidretyupamayā ceṣṭoparamānnidrātvena vivakṣitā| anye tu tandrānidrayormadhye akārapraśleṣaṃ manyante, tataścānidreti vyākhyānayanti| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, klamaḥ anāyāsaśramaḥ| ādiśabdāt kāsasvarakṣayacchardihikkādayaḥ| tantrāntaroktaparvabhedādīnyatilaṅghanalakṣaṇāni sulaṅghanalakṣaṇoktaprasannātmendriyādivaiparītyādadhigantavyāni||105||-
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam ||106|| kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam | taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ ... |107|
ardhāvaśiṣṭodakaguṇamāha- dīpanamityādi| kaphavicchedi styānaśleṣmaṇo vicchedakam| kaphavātajvarārtebhya iti bahuvacananirdeśāt kaphajvarārtavātajvarārtakaphavātajvarārtebhyo hitamityarthaḥ| yadyapi pānīyavarge uṣṇodakaguṇā varṇitāstathā'pi tatroktaguṇebhyo'dhikavidhānārthamatroktāḥ| yadyevaṃ tarhyete guṇāstatraiva kuto na nirdiṣṭāḥ? svasthāturayopyuṣṇodakasya hitatvāpādanārthaṃ; taccoṣṇodakaṃ mārdavakṛt mṛdukāri; doṣasrotasāṃ doṣavahasrotasām, athavā doṣāṇāṃ srotasāṃ mṛdutvaṃ vidadhāti| evaṅguṇamapyuṣṇodakaṃ jvare'lpaṃ deyamityāhurācāryāḥ||106||-
... śītamanyathā ||107|| sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate |108|
śītodakaguṇamāha- śītamanyathetyādi| śītam akvathitam| anyathā uṣṇodakaguṇaviparītaguṇam| kiṃ śītodakamuṣṇāmbuguṇaviparītameva syādutānyat kimapi kuruta ityāha- sevyamānenetyādi||107||-
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam ||108|| gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ |109|
idānīṃ śṛtaśītasya guṇamāha- pittetyādi| pittamadyaviṣottheṣu jvareṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ, kevalaṃ vā śṛtaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ, tantrāntaravacanāt| tānyeva tiktadravyāṇyāha- gāṅgeyetyādi| gāṅgeyaṃ mustam, udīcyaṃ vālakaṃ, candanaṃ raktacandanam| kalpanocyate- gāṅgeyādisarvadravyaṃ karṣamātramudakaprasthe kvāthyārdhaśṛtaṃ kṛtvā prayoktavyaṃ; vṛddhavaidyāstu gāṅgeyādisarvadravyapalamudakāḍhake paktvā'rdhāḍhakamavaśeṣayanti| yadyapyatiktā śuṇṭhī tathā'pi pācanīyatvena yaugikatvādasmin yoge prakṣepaḥ| tantrāntare tu, “karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau”- iti| pañjikākārastu pūrvārdhameva paṭhati nottarārdhaṃ; tiktakaistiktadravyaiḥ parpaṭādibhiriti ca vyākhyānayanti||108||-
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||109|| annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |110|
dīpanītyādi| annakāle svasthavṛttābhidhāsyamāne ‘visṛṣṭe viṇmūtre’ ityādike, ‘dinānte’ ityanye| yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā pañcamūlīprabhṛtibhiḥ saṃskṛtā| anye tu pācanairityatra bahuvacanamādyarthe, tena dīpanapācanasaṃśamanīyādibhiḥ saṃskṛteti vyākhyānayanti| punaḥ peyāguṇābhidhānamuṣṇodakaguṇābhidhānavat, ato na punaruktiḥ||109||-
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare ||110|| laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā 45 doṣo na pacyate | tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ ||111|| kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret |112|
kṛtalaṅghanāderjvariṇo yasyāmavasthāyāṃ pācanaṃ deyaṃ tāmāha- bahudoṣasyetyādi| nanu, tantrāntare svedatiktakarasau pācanārthamuktau, tāvatra kasmānna nirdiṣṭau? satyaṃ, uṣṇodakavidhānena tāvat kaphavātajvarasya svedo labdhaḥ, ṣaḍaṅgakalpanayā pānīyasaṃskāreṇa ca tiktakaraso gṛhīta ityatra dvāvapi nirdiṣṭau| mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanairiti vakṣyamāṇaiḥmarutpittakaphajvarapācanaiḥ, vātādilakṣaṇatvādvadanavairasyādīnām| kaṣāyaiḥ kvāthaiḥ| āmadoṣapācanārthaṃ yavāgūḥ kathamāme prayujyate? satyaṃ, dviprakārā hyāmatā prabhūtā alpā ca, tatra prabhūtāmatāṃ vihāyālpāmatāyāṃ prayujyata iti na doṣaḥ||110-111||-
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare ||112|| sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam | pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam ||113|| dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyāt ... |114|
tānyeva pācanāni pratidoṣamāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī mahatī| anye tu kaphānuge vātajvare mahatī, pittānuge ca kanīyasī, iti dvividhāmapi pañcamūlīṃ gṛhṇanti| saṃsṛṣṭaṃ miśram| sannipātacikitsā dvandvajacikitsāyāmevāntarbhūtā, ataḥ pṛthaṅnoktā||112-113||-
... atha vivarjayet | pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||114||
yeṣāṃ pācanamahitaṃ tānāha- athetyādi| vivarjayet ‘pācanam’ iti śeṣaḥ| pītāmbuḥ sadya eva pītodakaḥ| laṅghitaḥ kṛtopavāsaḥ| bhuktaḥ sadya eva kṛtāhāraḥ| ajīrṇī aparipakvabhojanaḥ||114||
(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca| sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato'nyathā 46||) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca | pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham ||115||
idānīṃ pakvadoṣalakṣaṇamāha- mṛdāvityādi| tat vakṣyamāṇaśamanaśodhanākhyamauṣadham||115||
doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam |116|
ekīyamatamāha- doṣaprakṛtivaikṛtyādityādi| doṣaprakṛtivaikṛtyāditi jvarotpādikāyā doṣaprakṛterucchritāyā anyathātvādityarthaḥ|116|-
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ ||116|| doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā | gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ ||117|| svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam | mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ ||118|| liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ |119|
idānīṃ sāmānyamāmajvaralakṣaṇamāha- hṛdayodveṣṭanamityādi| hṛdayodveṣṭanaṃ hṛdayasya āmoṭanamiva| doṣāpravṛttiḥ vātādīnāṃ niścalatā| vibandho viḍvātayorapravartanam| aratiḥ na kutracidavasthitiścetasaḥ| aglāniḥ īṣacchāntiḥ| prasaṅgī saṃsaktaḥ| etāni lakṣaṇāni prāyeṇa saptarātraṃ yāvadbhavanti| amuṃ pāṭhaṃ pañjikākāro ‘lālāpraseko hṛllāso hṛdayāśuddhyarocakāḥ| tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā|| kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ| āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam’ ityādinā granthena paṭhati||116-118||-
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham ||119|| daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ |120|
idānīṃ kaṣāyarasasyauṣadhasyopayogakālaṃ paramatenāha- saptetyādi| auṣadhaṃ kaṣāyarasamapi, natu tiktarasameva, tasya sāme'pyupayogārhatvāt| nanu, ‘mṛdau jvare laghau dehe’ ityādinaiva pakvalakṣaṇe'bhihite bheṣajadānamuktaṃ, tatkathaṃ saptarātrādityādikaṃ 47 paramatamaṅgīkriyate? satyaṃ, saptarātrādarvāk pācanasyāpi niṣedhārthaṃ saptarātragrahaṇaṃ, daśāhādanantaramavidyamāne'pi pākalakṣaṇe auṣadhaṃ deyamiti darśanārthaṃ ca daśarātragrahaṇam| niścitā niścayakāriṇo vaidyāḥ||119||-
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite ||120|| acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ |121|
yadā 48 punaḥ saptāhādarvāgapi pittajvaro'lpadoṣaśca śīghraṃ pākaṃ yāyāttadauṣadhaṃ deyamityāha- paittike ityādi| alpakālasamutthite'pi paittike jvare yadauṣadhaṃ deyaṃ dātavyaṃ bhavet tattadā deyamiti piṇḍārthaḥ| vāśabdāt vātaśleṣmādijvare doṣapāke satyauṣadhaṃ deyam||120||-
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||121|| śodhanaṃ, śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram |122|
kasmāddoṣāṇāṃ pāke satyevauṣadhaṃ deyamityāha- bheṣajamityādi| śodhanamauṣadhamāmadoṣasya puruṣasya jvaraṃ jvalayati dīpayatītyarthaḥ; śamanīyaṃ tu punarauṣadhaṃ dattaṃ viṣamajvaraṃ karoti| kecit ‘jvalayati’ ityatra ‘vardhayati’ iti paṭhanti||121||-
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā ||122|| atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat |123|
idānīṃ jvariṇāmāvasthikaṃ kartavyamāha- cyavamānamityādi| utkliṣṭamiti yato jvareṇāmāśayāccālitamata eva cyavamānaṃ, malaṃ vātādikaṃ, sadā''māvasthāyāṃ pakvāvasthāyāṃ ca| atisāravadityanena pācayan saṅgrahaṃ nayedityarthaḥ sūcyate| malo'tra na purīṣameva, anirgamane vamanādibhirnirharaṇopadeśāt||122||-
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ ||123|| acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam |124|
tarhi kadā śodhanaṃ prayojyamityāha- yadā koṣṭānugā ityādi| virecanamatra śodhanaṃ, na tvadhorecanameva| kecit pūrvatra asmiṃśca vākye malaṃ purīṣaṃ kathayanti||123||-
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam ||124|| viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca | tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ ||125||
pakvadoṣopekṣaṇe dūṣaṇamāha- pakva ityādi| anirhṛto vamanādinā, mahātyayaṃ gambhīraṃ, balavyāpadaṃ balāpacayaṃ kuryāt| tasmādityādi| nirharaṇam īṣaddharaṇam||124-125||
prākkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā | virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam ||126|| kramaśaḥ... |127|
idānīṃ kramaśo vamanādiparipāṭīmāha- prāgityādi| yadyapi prathamaṃ laṅghanasyopadeśaḥ, tathā'pyavasthāprāptatvādvamanasyāpi prākkarmatvam| kramaśa iti krameṇa, na yugapat; athavā laṅghanapācanānantaraṃ snehādinā koṣṭhaprāpteṣu doṣeṣu madhyamāvasthāyāṃ jvarasyeti kramaśo deyam| prākkarma vamanaṃ cāsyetyatra cakārādagre'nuvāsanamityapi||126||-
...baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare | pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye ||127|| saruje'nilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam | kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam ||128|| śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam | kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam ||129||
yādṛśasya puṃso yadātmake jvare vamanādikaṃ prayujyate tadāha- baline ityādi| baline puruṣāya ślaiṣmike jvare vamanaṃ deyam, ‘āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe’ ityādinā yā pūrvaṃ vamanāvasthā kathitā tasyāṃ jātāyāmityarthaḥ| pittaprāye pittabāhulye, praśithilāśaye astabdhapakvāśaye| tuśabdādvamanamapi pitte deyam| tathā ca,- “upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan”- iti| saruje koṣṭharugyukte| sodāvarte savibandhe| śirogauravaśūlaghnamityādikaṃ mūrdhavirecanamiti| jīrṇajvare mūrdhavirecanaṃ na tu taruṇajvare paraṃ sānnipātakaṃ vihāya, sānnipātake punaḥ sañjñāprabodhanārthaṃ taruṇe'pi prayujyate| pañjikākārastu ‘krameṇa baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare’ ityatra ‘āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamane param’ ityādi pūrvoktameva pāṭhaṃ paṭhati||127-129||
durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet | dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||130|| amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca... |131|
ataḥ paraṃ durbalasyodaralepamāha- durbalasyetyādi| dāru devadāru, haimavatī vacā, amlaṃ kāñjikam||130||-
...pavane tūrdhvamāgate | ruddhamūtrapūrīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet ||131||
vartiviṣayamāha- pavane ityādi| vartiratra dāruhaimavatyādibhiḥkṛtā, anye tu madanaphalasaindhavapippalyādibhiryaugikairdravyaiḥ kṛtā iti vyākhyānayanti||131||
pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām | pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm ||132||
ūrdhvagatapavane ruddhamūtrapurīṣasyānyat kiṃ kuryādityāha- pippalītyādi||132||
śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati | saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet ||133||
saśeṣadoṣatvādrūkṣatvācca jvare'praśāmyati sati rūkṣasya śuddhasya pratīkāramāha- śuddhasyetyādi||133||
kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret | upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite ||134||
śodhanavidhimabhidhāya saṃśamanavidhimāha- kṛśamityādi| upavāsairiti bhojanaparityāgaiḥ| jejjaṭācāryastu- upavāsasyāpi saṃśamanīyatvādviśiṣṭaviṣaye tanniyogamāha- upavāsairityādi| upavāsairiti bahuvacanāddaśavidhamapi laṅghanaṃ yathāvasthaṃ yojyam| tathā ca,- “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsāmārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam”- iti| īdṛśe ca vyākhyāne saṃśamanaprastāve'pi punaḥ śodhanamabhihitaṃ bhavati||134||
klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram |135|
saṃśamaneṣvāhārasya varatvāttadabhidhānamāha- klinnāmityādi| klinnām alpasikthatvena; ‘klinnāṃ’ ityatra ‘tanvīṃ’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|135|-
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam ||135|| sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam | upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(ṇe) vātādhike jvare ||136|| dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam | mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite ||137|| sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ |138|
yavāgvanarhasya tarpaṇamāha- tṛḍityādi| hita iti ‘annakāle’ iti śeṣaḥ| sa ityādi| sa eva mudgayūṣa eva||135-137||-
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike ||138|| hrasvamūlakayūṣastu 49 vātaśleṣmādhike hitaḥ | paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake ||139|| dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'rditam | sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca ||140||
dvandvajvarāṇāṃ pathyamāha- dāḍimetyādi| hrasvamūlako laghumūlakaḥ| lājatarpaṇaṃ pāyayeta cetyatra dravānukteḥ śītodakena lājatarpaṇapānaṃ; kecicchṛtaśītena pānamicchanti, anye tu jvarāpahaiḥ phalarasaiḥ pānaṃ lājatarpaṇasya pathyamāhuḥ 50||138-140||
kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā | madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret ||141|| yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ |142|
idānīṃ praśastāyā yavāgvā viśiṣṭaviṣaye'hitatvaṃ darśayannāha- kaphapittaparītasyetyādi| kaphapittaparītasya kaphapittābhyāṃ militābhyāṃ vyāptasya| yadyapi raktapittapratiṣedhe ghṛtamiśrāyā yavāgvā hitatvamabhidhāsyati, tathā'pyatra jvare sati raktapitte yavāgūrahitā, saṃyoge punastatheti tasya yavagūrahitā| tasya pathyamāha- tamupācaredityādi| yūṣaiḥ amlairanamlairveti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā agnyapekṣayā ca| yūṣajāṅgalarasopadeśo'pi sātmyāpekṣayā avasthāpekṣayā ca| yūṣo mudgādiyūṣaḥ| kaphapittaparītādīnāṃ dāhādyabhibhūtānāṃ yūṣarasopadeśastatra kāliko 51 mantavyaḥ||141||-
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam ||142||
idānīṃ śamanatvānmadyatakre'vasthāvaśena dravyāntaropahite hitatayā darśayannāha- madyamityādi| madyaṃ purāṇaṃ samyak pakvaṃ, dīpanīyatvāt kaphaghnatvācca 52||142||
savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite |143|
takraprayogamāha- savyoṣamityādi| savyoṣaṃ trikaṭukasaṃskṛtaṃ, vitaret dadyāt||143||-
kṛśo'lpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ ||143|| vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī | pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||144||
kṣīrāvasthāmāha- kṛśa ityādi| dīnaḥ kliṣṭacittaḥ| vibaddhadoṣaḥ apravṛttadoṣaḥ, sṛṣṭadoṣaḥ cyutadoṣaḥ| nanu, yadi vibaddhadoṣe kṣīraṃ prayujyate tatkathaṃ pracyute'pi prayujyate? satyaṃ, ubhayaśaktikatvāt pracyute'pi prayujyate; athavā pracyuto doṣaḥ stokastokena yasya pravartate, atra so'bhipretaḥ; tataḥ samyagdoṣapravartanārthaṃ bhedanaṃ kṣīraṃ cyutadoṣe'pi prayujyate ityarthaḥ| eṣa pāṭho nibandhakāraiḥ kiyanmātraḥ paṭhitaḥ kiyanmātraśca parityaktaḥ, asmābhirvṛddhapaṭhitatvāt sarvo'pi likhitaḥ||143-144||
tadeva 53 taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam |145|
taruṇajvare payaḥ pītaṃ sat kiṃ kuryādityāha- tadevetyādi| tadeveti payaḥ| taruṇe taruṇajvare|145|-
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam ||145|| vegāpāye'nyathā taddhi jvaravegābhivardhanam |146|
idānīṃ sarvajvarocitasyāhārasya yathākālamupayogamāha- sarvajvareṣvityādi| sulaghu purāṇaraktaśālyādi, mātrāvat alpaṃ, vegāpāye jvaravegahānau, anyathā uktaprakāravaiparītyena, tat bhojanaṃ, hi yasmādarthe| kecit ‘vegāpāye’ ityatra ‘dināpāye’ iti paṭhanti; dinānte iti ca vyākhyānayanti| ‘sarvajvareṣu saptāhaṃ mātrāvallaghu bhojayet’ itīdṛśaṃ pūrvārdhaṃ kecit paṭhanti, sa ca nibandheṣu na dṛśyate||145||-
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet ||146|| annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'thavā | sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca ||147|| tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam | gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana ||148|| na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |149|
idānīṃ jīrṇajvaritasyārucāvapi hitabhojanopadeśamāha- jvarita ityādi| asya jīrṇajvariṇo yadi hitabhojane kathañcidarucistadā hitamevānekaprakārābhiḥ kalpanābhirmukhāpriyaṃ kṛtvā'rucinivṛttyarthaṃ jvarito'śnīyāt| tathā ca tantrāntaraṃ,- “sātatyāt svādvabhāvācca pathyaṃ dveṣyatvāmāgatam| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ”- iti| kasmādevaṃvidhamapi kṛtvā jvarito'śnīyādityāha- annakāle hyabhuñjāna ityādi| anye tu yadyasya jīrṇajvariṇo'ruciḥ syāttadā ahitamapyaśnīyāditi vyākhyānayanti| nanu, yadyarucau satyāmahitabhojanaṃ kriyate tadā ‘gurvabhiṣyandyakāle ca’ ityādyuttaroktaślokena saha kathaṃ na virodhaḥ? satyaṃ, ahitasya sātatyasevananirākaraṇārthaṃ gurvabhiṣyandyakāle cetyādiślokaḥ| gurvityādi abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| kathañcana sakṛdapi| tuśabdo yasmādarthe, tena yasmādahitaṃ bhuktaṃ bhojanaṃ jvaritasya na āyuṣo'rthe sukhārthe vā bhavati, tasmādgurvādi na bhakṣayet| yadyapi kaiścinnibandhakāraireṣa pāṭho na paṭhitastathā'pi sarvanibandhopajīvinā mayā pañjikākārapaṭhitvāt paṭhitaḥ||146-148||-
santataṃ viṣamaṃ vā'pi kṣīṇasya sucirotthitam ||149|| jvaraṃ sambhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret |150|
idānīṃ durbalasya cirotthite jvare pathyasambhojanairbṛṃhaṇavidhimāha- santatamityādi| santataṃ nityalagnaṃ, viṣamaṃ satatānyedyuṣkādikam| sambhojanaiḥ yatheṣṭabhojanaiḥ||149||-
mudgānmasurāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān ||150|| āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet |151|
mudgān masūrāṃścaṇakānityādi| pūrvaṃ doṣapratyanīkatvadarśanārthaṃ mudgādiyūṣāṇāmupādānaṃ, atra tu vikārapratyanīkatvadarśanārtham, ato na punaruktiḥ||150||-
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam ||151|| karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam | patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet ||152||
paṭolapatramityādi| kaṭhillaṃ punarnavāśākaṃ, pāpacailikaṃ pāṭhāśākaṃ, gojihvāṃ gojīśākam||151-152||
lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān | kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān ||153|| māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ 54 pradāpayet |154|
lāvānityādi| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, pṛṣataḥ citramṛgaḥ ‘cītala’ iti loke, śarabhaḥ aṣṭapāduṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ, kālapucchaḥ sa ca prasiddhaḥ, kuraṅgaḥ catuḥśṛṅgaḥ ‘medulī’ iti loke| māṃsārthe māṃsaprayoge; kecinmāṃsārthe bṛṃhaṇārthe iti vyākhyānayanti, ‘māṃsaṃ māṃsena vardhate’ ityuktatvāt||153||-
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃ(rīṃ)stathā ||154|| gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ |155|
ataḥ paraṃ sārasādīnamapraśastatvaṃ paramatena darśayannāha- sārasakrauñcaśikhina ityādi| sāraso raktacañcukaḥ pakṣiviśeṣaḥ, krauñcaḥ ‘krauñci’ iti prasiddhaḥ, śikhī mayūraḥ, tittiraḥ kṛṣṇatittiriḥ, tittiriśabda akārānto'pyasti| yadyapi māṃsavarge kukkuṭatittirī paramuṣṇau darśitau na sārasādayastathā'pyata eva vidhānāt ‘uṣṇau mayūratittirau’ iti darśanāt sārasādayo'pyuṣṇā jñeyāḥ||154||-
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ ||155|| tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |156|
niṣiddhānāmapi sārasādīnāmavasthāyāṃ jvare prayogamāha- jvaritānāmityādi||155||-
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca ||156|| (snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ) | kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca ||157|| sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī | tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ ||158||
idānīṃ navajvare yāni varjanīyāni tānyāha- pariṣekānityādi| pariṣeko dhārāprasekaḥ| avagāhaḥ jalapūrṇakaṭāhādau nimajjanam| snehān snehapānam| saṃśodhanāni vamanādīni| kaṣāyaḥ kaṣāyadravyakṛtaḥ kvāthaḥ| krodhādīnītyatra ādiśabdācchokādīni| sāravanti snigdhānyabhiṣyandīni ca| navadhānyādivargastakrānto vraṇitopāsanīyoktaḥ| samāsataḥ saṅkṣepataḥ| yadyapi pariṣekādivarjanamāmajvaralakṣaṇānantaraṃ paṭhitumucitaṃ syāt, tathā'pi navajvare bheṣajasyātyantaniṣedhajñāpanārthaṃ tatra noktam| kecidamumeva pāṭhamīdṛśaṃ paṭhanti- “pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca| sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī|| tathaiva navadhānyāni krodhādīni ca varjayet’ iti vyākhyānayanti ca- snānaniṣedhādavagāhaniṣedho boddhavyaḥ, abhyaṅganiṣedhaśca snehaniṣedhāt, krodhādīni cetyatra cakārāt kaṣāyo gṛhītavyaḥ||156-158||
anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ | gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyasādhyatvameva ca ||159||
idānīṃ navajvare pariṣekādisevanātkiṃ syādityāha- anavasthitetyādi| anavasthitadoṣāgneḥ navajvariṇaḥ, ebhiḥ pariṣekādibhiḥ sandhukṣito vṛddho jvaro gambhīrādivegitvaṃ yātīti piṇḍārthaḥ| anavasthitadoṣā vimārgagāḥ, vahniranavasthito bahirgamanāt||159||-
śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ | na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet ||160|| muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ | pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ ||161|| tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā ||162||
idānīṃ jvaramuktasya śītatoyādiniṣedhārthamāha- śītetyādi| jvarotsṛṣṭo jvaravimuktaḥ| idānīṃ jvaramuktasya śītatoyādisevanāt kiṃ syādityāha- muktasyetyādi| ahitaiḥ śītatoyādibhiḥ| pratyāpannaḥ punarāgataḥ| dahet vināśayet| yasmādahitasevanāt punarāgato jvaro dehaṃ dahet, tasmādahitānāṃ parihāro jvaramuktena puruṣeṇa kārya iti piṇḍārthaḥ| prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastatheti doṣāṇāmavikṛtakāryakāritvena doṣataḥ prakṛtisthatvaṃ jñeyaṃ, vyāyāmādisevanasāmarthyena ca prāṇataḥ prakṛtisthatvaṃ jñeyam||160-162||
jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ | niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet ||163||
jvare āyāsaniṣedhārthamāha- jvare ityādi| jvare jvarakarśite puruṣe| pramoho'tra mūrcchā| avaceṣṭitaiḥ utthānacaṅkramaṇādibhiḥ| niṣaṇṇaṃ śayyāyāmeva āsīnamupaviṣṭamiti yāvat, mūtroccārau ca kārayedityatrāpi niṣaṇṇamiti sambandhanīyam| uccāro viṣṭhā||163||
arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu | śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ ||164||
ataḥ paraṃ jvaropaśame'rocakādipratiṣedhārthamāha- arocake ityādi| gātrasādaḥ aṅgaglāniḥ| śānta iva śānto līnajvara ityarthaḥ, natu sarvathopaśāntajvaraḥ, yasmādupaśāntajvare'rocakādīnāmabhāva eva| śodhyaḥ śodhanīyaḥ| anubandhabhayāt punarudbhavaśaṅkayā||164||
na jātu snāpayet 55 prājñaḥ sahasā jvarakarśitam | tena sandūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ ||165||
ataḥ paraṃ jvarakarśitasya snānaniṣedhamāha- na jātu snāpayedityādi| jātu kathañcana| prājño vaidyaḥ| sahasā śīghraṃ, yāvadbalaṃ na prāpnotītyarthaḥ| tena snānena||165||
cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ | śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret ||166|| strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ | tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit ||167||
idānīṃ saṅkṣepataḥ sarvajvaracikitsāmāha- cikitsedityādi| nimittānāṃ kāraṇānāṃ, viparyayaiḥ viparītaiḥ; yathā- santarpaṇotthe'patarpaṇam, apatarpaṇaje santarpaṇamiti| śramakṣayābhighātotthe ityādi| mūlavyādhimityatra vyādhiśabdo doṣe pravartate, kāraṇe kāryopacārāt; tena mūladoṣaṃ vāyuṃ, śramādibhirvātakopādityarthaḥ| strīṇāmityādi| apaprajātāḥ patitagarbhāḥ striyaḥ, tāsāṃ yo jvaraḥ, tathā stanyāvataraṇe ca strīṇāṃ yo jvaraḥ, tatra saṃśamanaṃ kuryāditi piṇḍārthaḥ| yathādoṣamiti yasya doṣasya tatra prakopo bhavettasya pratyanīkaṃ saṃśamanaṃ kuryādityarthaḥ| saṃśamanaśabdena pācanamapi gṛhītam| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti; śrījejjaṭācāryapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ||166-167||
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me | sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā ||168||
evaṃ saṅkṣepeṇa cikitsāmupadiśya, adhunā saṃśamanakaṣāyān vivakṣurāha- ata ityādi| nibodha jānīhi| me matsakāśāt||168||
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram ||169||
idānīṃ prathamaṃ vātajvare saṃśamanamāha- pippalītyādi| sārivā utpalasārivā, hareṇuḥ reṇukā| śvasanajaṃ vātajam| pippalyādidravyapalamudakasya ṣoḍaśabhiḥ palairutkvāthya, caturbhāgāvaśiṣṭaṃ palacatuṣṭayaṃ gṛhītvā, guḍakarṣasaṃyuktaṃ pāyayet| tathā coktam,- “bheṣajāt ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ; kvāthyaṃ palaṃ matam| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyamevaṃ sukhārthinā”- iti| kvāthyadravyasya yat palaṃ pramāṇaṃ taduttamānāṃ; tathā coktam,- “uttamasya palaṃ mānaṃ tribhiḥ karṣaiśca madhyame| jaghanyasya palārdhaṃ ca snehakvāthauṣadheṣu ca”- iti| vṛddhavaidyāśca madhyamapramāṇenāṣṭau śarāvānudakasya prakṣipyāṣṭabhāgāvaśeṣitaṃ śarāvamekaṃ gṛhṇanti, śeṣaṃ samameva vyākhyānayanti; guḍāvāpamapi vṛddhavaidyā na manyante||169||
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu |170|
śṛtamityādi| śṛtam anantaroktakalpanayā kvāthīkṛtam| uṣṇodakapācitāddravyādrātriparyuṣitādyo raso'bhiniryāti sa śītakaṣāyaśabdavācyaḥ| tathā coktaṃ- “dravyādāpotthitāttoye pratapte saṃsthitānniśi| kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ”- iti| śṛtakaṣāyapānaṃ kaphānubandhavātajvare, pittānubandhe tu śītakaṣāyapānamiti|170|-
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam ||170|| śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham |171|
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāmityādi| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, kaṣāyaḥ pūrvoktakalpanayā kvathitaḥ| śarkarāghṛtayoḥ pramāṇaṃ karṣam||170||-
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ ||171|| kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ 56 caivāpsu sādhayet | kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilādhike ||172||
śatapuṣpetyādi| hareṇukā reṇukā, kustumburu dhānyakaṃ naladam uśīram| śarkarākṣaudrapramāṇaṃ pūrvavat| śatapuṣpādihareṇukāntaireko yogaḥ paraṃ śarkarāhīnaḥ; kustumburuprabhṛtibhiśca dvitīyaḥ||171-172||
drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ | niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare ||173|| guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ | nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo'nilakṛtaṃ jvaram ||174||
drākṣāguḍūcītyādi| kāśmaryaṃ gambhārīphalam| saguḍamiti kvāthopari karṣapramāṇasya guḍasya paścānnikṣepaḥ||173-174||
ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet |175|
ghṛtetyādi| nanu, yathāpratijñaṃ kaṣāyeṣu vācyeṣu snehanādyupadeśaḥ kuto'bhidhīyate? ucyate- vātajvarapratīkāraprastāvāt| avasthāsu śītodgamādiṣu| tatra jīrṇajvare tvaggate ghṛtābhyaṅgaḥ, śītodgame ca svedalepāviti|175|-
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ ||175|| śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram |176|
paittikajvarasaṃśamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇīśabdena gambhārīphalaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, parūṣakaṃ svanāmaprasiddhaṃ, madhūko guḍapuṣpaḥ 57, tasyāpi phalaṃ grāhyam| yāvatpramāṇayā śarkarayā madhuraḥ kvātho bhavati tāvatyeva śarkarā prakṣeptavyā, vṛddhavaidyā ādidravyasamāṃ śarkarāmāhuḥ||175||
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram ||176||
pītaṃ pittajvaramityādi| sārivādyaṃ sārivādidravyagaṇajātaṃ kaṣāyakalpanayā niṣkvāthya karṣapramāṇaśarkarāyutaṃ pītaṃ sat pittajvaraṃ hanyāditi sambandhaḥ||176||
sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam |177|
sayaṣṭīmadhukamityādi| utpalādigaṇoktaṃ dravyajātaṃ sayaṣṭīmadhukaṃ niṣkvāthya pītaṃ sat pittajvaraṃ hanyāditi sambandhaḥ| yadyapi utpalādigaṇenaiva yaṣṭīmadhukaṃ prāptaṃ tathā'pi punaḥ sayaṣṭīmadhukamiti yatkṛtaṃ tadyaṣṭīmadhukasya bhāgadvayapratipādanārtham|177|-
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam ||177||
śṛtamityādi| śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ veti vikalpo dāhāditāratamyādyapekṣayā| sotpalamityatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena, utpalādigaṇasahitam, utpalādigaṇakṛtamityarthaḥ||177||
guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā | śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ ||178||
guḍūcītyādi| padmaṃ kamalam, utpalam īṣannīlam| ete ca sarva evānantaroktāḥ pākyakaṣāyāḥ śītakaṣāyā vā doṣādibalaṃ dṛṣṭvā vaidyena yojyāḥ||178||
drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ | svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ ||179|| suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca |180|
idānīṃ pittajvare āvasthikaṃ kramamāha- drākṣāragvadhayorityādi| drākṣāragvadhayoścāpītyeko yogaḥ, kāśmaryasyāthaveti dvitīyaḥ, svādutiktakaṣāyāṇāmiti tṛtīyaḥ| āragvadhaḥ kṛtamālaphalaṃ, kāśmaryaṃ gambhārīphalam| svādutiktakaṣāyāṇāmiti svādūni drākṣāmadhukasārivādīni, tiktāni durālabhāparpaṭakakirātatiktakaprabhṛtīni, kaṣāyāṇi padmotpalaprabhṛtīni, teṣāṃ kaṣāyaiḥ| suśītairiti śītakaṣāyaireveti kārtikakuṇḍācāryaḥ, jejjaṭācāryastu pūrva kvathitaiḥ paścācchītīkṛtairiti manyate||179||-
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam ||180|| vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati |181|
pittajvare'paramāvasthikaṃ kāryamāha- śītaṃ madhuyutamityādi| yadyapi saṃśamanaprastāve vamanaṃ nopayuktaṃ, tathā'pi pravṛddhāyāṃ tṛṣṇāyāṃ vamanasyāpi saṃśamanakāryakaratvādupadeśaḥ||180||-
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ ||181|| antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ |182|
kṣīrairityādi| kṣīrikaṣāyaiḥ vaṭādikvāthaiḥ, vidhātavyaṃ pānalepanapariṣekāvagāhādikam| kārtikakuṇḍastu bahiḥparimārjanamevecchati| anyaiśca śītalaiḥ kākolyādibhiḥ śītavīryaiḥ, tathā śītasparśairapītyarthaḥ||181||-
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam ||182|| yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kāśmarīphalam | nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ ||183|| kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ |184|
pittajvarāvasthāyāṃ śītakaṣāyamāha- padmakaṃ madhukamityādi| samaṅgā añjalikārikā, varāhakrāntāmapare| yadyapi kāśmarīphalamityuktaṃ tathā'pi kāśmarīphalamajjā gṛhyate, atyantapittaharatvāt| nidadhyāt dhārayet| apsu cāloḍyeti ardhakvathitāmbuni pratapte āloḍyetyarthaḥ; athavā anuṣṇamapi vāryauṣadhānvitaṃ paryuṣitaṃ śītakaṣāyam, aviśeṣāt| jvaradāhau praśāmyata iti jvaraśca dāhaśca, tau praśāmyataḥ; etena jvarasaṃyukto dāhaḥ śāmyati, tathā jvaraṃ vinā'pi yo dāhaḥ so'pi śāmyatītyarthaḥ| anye tu ‘jvaro dāhaśca śāmyati’ iti paṭhanti| tatra pāṭhe jvaro'pi śāmyatīti labhyate| anena śītakaṣāyavidhānenānyānyapi śītakaṣāyāṇi kāryāṇi| kecit ‘padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam’ iti pāṭhaṃ na paṭhanti||182-183||-
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet ||184||
pittajvarāvasthāyāṃ mūrdhapralepamāha- jihvātālugalaklometyādi| kloma tilakam| mūrdhni mastake| dāpayet padmakādiśītakaṣāyasya jihvādiśoṣe mastakarujāsu cābhyantaramupayogaḥ sparśe ceti vyākhyānayanti| nanu, kaṣāyādhikāre kathaṃ mūrdhni lepo gaṇḍūṣaśca nirdiśyate? ucyate- kaṣāyāṇīti bāhulyena nirdeśāt; yathā chatriṇaḥ, tenādoṣa iti||184||
keśaraṃ mātulaṅgasya madhusaindhavasaṃyutam | śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā ||185|| vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam |186|
pittajvare āvasthikaṃ kramamāha- keśaramityādi| keśarādiḥ madhusaindhavasaṃyutamityanta eko yogaḥ, śarkarādiḥ kharjūrayostathetyanto dvitīyaḥ| vairasye mukhavairasye| dhārayet ‘mukhe’ iti śeṣaḥ| kalko dṛṣadi peṣitaḥ sadravaḥ| tathā hitamiti viśiṣṭadoṣārabdhajvarapratyanīkamityarthaḥ| kecijjihvātālvādiśoṣe mātuluṅgakeśarasyaiva kevalaṃ madhusaindhavayuktasya mūrdhni dhāraṇamicchanti, tathā drākṣākharjūrakalkasya śarkarādāḍimayutasya vairasye āsye dhāraṇamicchanti| yadyapi mukhavairasyaṃ vātaliṅgaṃ, tathā'pi pittādapi vairasyaṃ jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt| kecit ‘padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ’ ityādikaṃ ‘gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitaṃ’ iti paryantaṃ na paṭhanti; sa ca pāṭhaḥ paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ paṭhitatvāt||185||-
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca ||186|| kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare |187|
kaphajvarasaṃśamanānyāha- saptacchadamityādi| saptacchadaḥ saptaparṇaḥ, sphūrjako vanakuraṇṭakākāraḥ phaṇijjakāparaparyāyaḥ| kvāthamityatra kalkamityanye| pibet paraṃ śītīkṛtaṃ, madhunā uṣṇena saha niṣiddhatvāt; madhu cātra kvāthyadravyacaturthāṃśam||186||-
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī ||187|| kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram |188|
kaṭutrikamityādi| nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram| sevyamānam asakṛdupayogāt||187||-
haridrāṃ citrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām ||188|| kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam | pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare ||189||
haridrāmityādi| mūrvā corasnāyuḥ, ‘sakṣaudraṃ’ ityatra ‘saguḍaṃ’ ityanye paṭhanti||188-189||
sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ | mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram ||190||
sārivātiviṣākuṣṭhetyādi| puro gugguluḥ||190||
mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī | parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ ||191||
mustamityādi| vṛkṣakabījāni indrayavāḥ||191||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ | kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle'vacāritaḥ ||192||
idānīṃ yadyapyuddeśaśāstrasāmarthyāt kaphajvaracikitsānantaraṃ sannipātajvaracikitsitaṃ paṭhitumucitaṃ, tathā'pi sannipāte dvandvajacikitsā 58 kartavyeti darśanārthaṃ pūrvaṃ dvandvajacikitsāmāha- rājavṛkṣādivargasyetyādi| rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ, kāle'vacārita auṣadhakāle dattaḥ| pūrvoktaṃ vātapittadvandvajakramaṃ vihāya vātaśleṣmadvandvajacikitsitaṃ prathamaṃ yadatra kṛtaṃ tat kevalakaphajvare'pi vātaśleṣmadvandvajacikitsitaṃ vidheyamiti darśanārtham||192||
nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca | vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam ||193|| niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam | dā(pā)tavyaṃ śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe ||194|| hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje |195|
nāgaramityādi| bhūtīkaṃ sugandhitṛṇaṃ ‘rohiṣaṃ’ iti prasiddham| niṣkvāthya pūrvoktayā kaṣāyakalpanayā| madhu karṣapramāṇam| hiṅgu māṣakapramāṇaṃ, “māṣike hiṅgusindhūtthe” iti vacanāt| śleṣmotseke śleṣmavṛddhau| hṛdayapārśvaje ityatrāpi ‘śūle’ iti sambadhyate| eṣa yogaḥ śṛṅgīsahitaḥ kaṭphalādiḥ| kecidamuṃ pāṭhaṃ devadārvabhayetyādinā paṭhanti||193-194||-
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca ||195|| kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram | kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ ||196|| kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram | bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ ||197|| kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje | saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā ||198|| pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam |199|
balāpaṭolatriphaletyādi| vijayā harītakī| bhārgīvacetyādi| akṣamātrāṃ karṣapramāṇām||195-198||-
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm ||199|| niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet | rāsnā vṛṣo'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha ||200|| kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto vātapittajvaraṃ jayet |201|
kirātatiktamityādi| jejjaṭācāryastu sannipātajvaracikitsāṃ paṭhitvā dvandvajacikitsāṃ paṭhati, ‘doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantubhistathā’ ityuktatvāt||199-200||-
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānavacārayet ||201||
idānīṃ samasannipātajvaracikitsāmāha- sarvadoṣetyādi| sarvadoṣasamutthe samasannipāte| saṃsṛṣṭānavacārayediti vātādivihitān kaṣāyānekīkṛtya prayuñjītetyarthaḥ| asyāgre kecit ‘vardhanaiḥ 59 kṣapaṇairvāpi’ ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca vartamāneṣu pustakeṣu na dṛśyate, ato na likhitaḥ||201||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret |202|
viṣamasannipātacikitsāmāha- yathādoṣocchrayamityādi| yathādoṣocchrayamiti yasya doṣasya ucchrayo bhavati taddoṣapratīkāreṇetyarthaḥ| sarvān viṣamasannipātajvarān| etat sāmānyaṃ sarveṣāmeva jvarāṇāṃ cikitsiteṣu āgantūnāmapi cikitsite ca|202|-
vṛścīvabilvavarṣābhvaḥ payaścodakameva ca ||202|| pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu taddhi sarvajvarāpaham |203|
sāmānyasannipātacikitsāṃ nirdidikṣurādau kṣīrasya jīvanatayā kṣīraprayogamāha- vṛścīvetyādi| vṛścīvaḥ śvetapunarnavā, varṣābhūḥ raktapunarnavā| pacediti “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti paribhāṣayā| kecidagrimaślokoktamevodakapramāṇamicchanti| anye enaṃ yogadvayaṃ manyante, tantrāntaroktatvāt; vṛścīvabilvamityeko yogaḥ, varṣābhvādiḥ dvitīyaḥ||202||-
udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam 60||203|| tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham |204|
sannipāte'paramapi kṣīrayogamāha- udakāṃśāstraya ityādi| udakāṃśāstrayaḥ kṣīrāṃśāpekṣayā, kṣīrasyāṣṭau palāni, śiṃśapāsāraḥ palapramitaḥ||203||-
nalavetasayormūle mūrvāyāṃ devadāruṇi ||204|| kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā peyametajjvarāpaham | haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī ||205|| picumandaḥ paṭolī ca devadāru nidigdhikā | eṣāṃ kaṣāyaḥ pītastu sannipātajvaraṃ jayet ||206|| avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ kāsamarocakam | traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje ||207||
nalavetasayorityādi| kaṣāyaṃ vidhivat kṛtveti pūrvoktakaṣāyakalpanayā| kṣīrasādhyāyāmavasthāyāmayamapi yogo deyaḥ| kecinnalavetasādiyogaṃ na paṭhanti; sa ca paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ paṭhitatvāt||204-207||
anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasammitam ||208|| eṣa sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam |209|
anantāmityādi| anantā durālabhā| sukhāmbunā atroṣṇodakena 61 palapramitena| prāgudayāditi atrodayaḥ sūryasya boddhavyaḥ; na tu jvarasya; tena sūryodayāt pūrvaṃ deyaṃ, etena prātareva| akṣasammitaṃ karṣasamam| sukhāmbunā prāgudayāt’ ityatra ‘piṣṭvā sukhāmbunā kalkaṃ’ iti kecit paṭhanti||208||-
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca ||209|| ekaśo vā dviśo vā'pi jvaraghnāni prayojayet |210|
idānīmuktānuktasaṅgrahārthamāha- dravyāṇi dīpanīyānītyādi| dīpanīyāni pippalyādīni, vairecanāni trivṛdabhayādīni, jvaraghnāni dīrghajvaraghnāni| prayojayet doṣabalamapekṣya sannipātajīrṇajvarāvasthāyāmekaśo dviśo vā dāpayet| ye tvevaṃ vadanti- pippalyādīni prāyaśaḥ kaṭukāni, tāni ca jvare na prāyogikānyuṣṇavīryatvāt; virecanānyapi gurutvādayaugikāni; teṣāṃ samyak śāstrāvabodho nāsti, pippalyādīnāṃ jvare paṭhitatvāt||209||-
sarpirmadhvabhayātailaleho'yaṃ sarvajaṃ jvaram ||210|| śāntiṃ nayettrivṛccāpi sakṣaudrā prabalaṃ jvaram |211|
sarpirityādi| prabalaṃ dāhādisamanvitam| lehāvasthā ca tantrāntarājjñeyā| tathā ca tantrāntaraṃ- “pathyātailaghṛtakṣaudrairleho dāhaśramajvarān| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi”- iti| ‘sakṣaudrā viṣamajvaraṃ’ iti kecit paṭhanti; tanna, viṣamajvarasya parato'bhidhāsyamānatvāt||210||-
jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam ||211||
idānīṃ viṣamajvaracikitsāmāha- jvare tvityādi| ūrdhvaśodhanaṃ vamanaṃ, tacca kaphādhike viṣamajvare| adhaḥśodhanaṃ virecanaṃ, tacca pittādhike| etena sarveṣveva viṣamajvareṣu kaphapittādhikatayā vamanavirecane prayoktavye ityuktam| anye tu viṣamajvare ityatra yadyapi viṣamajvaraśabdena santataṃ vihāyānye viṣamajvarāḥ proktāḥ, tathā'pyatra tṛtīyacaturthakau grāhyau, yatastayoreva sādhāraṇaṃ vātādiharamāsthāpanavirecanavamanādikaṃ yuktamiti vyācakṣate||211||
ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram |212|
ghṛtamityādi| plīhodaroktaṃ ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ, tacca kaphottare viṣamajvare deyaṃ, tīkṣṇatvāt|212|-
guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ ||212||
guḍapragāḍhāmityādi| guḍapragāḍhāṃ kiñcidadhikakarṣaguḍaprativāpayutāṃ triphalāṃ pibet, ‘kvathitāṃ’ iti śeṣaḥ| viṣamārdito viṣamajvarapīḍitaḥ||212||
guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam |213|
guḍūcīnimbadhātrīṇāmityādi| dhātrī āmalakī| eṣa yogaścāturthakajvaraghnaḥ, samānatantroktatvāt|213|-
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonamupayojayet ||213||
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkamityādi||213||
tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhirvā samanvitaiḥ 62| madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca ||214|| harītakyāśca sarvo'yaṃ trividho yoga iṣyate 63|215|
madhukādīnāṃ harītakyantānāṃ dravyāṇāṃ tribhiḥ, caturbhiḥ, pañcabhirvā dravyaiḥ samanvitaiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ pibediti sambandhaḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rohiṇī kaṭukā, mustaṃ prasiddham| sarvo'yaṃ trividho yoga iṣyate; ayaṃ madhukādiyogastriprakāro vakṣyate| kathaṃ? madhukapaṭolarohiṇībhistrireko yogaḥ, madhukapaṭolarohiṇīmustakaiścaturbhirdvitīyaḥ, madhukapaṭolarohiṇīmustakaharītakībhiḥ pañcabhistṛtīyaḥ, evaṃ trayo yogāḥ| kecinmustakasthāne ‘vatsakaṃ’ paṭhitvā'nyathā vyākhyānayanti; tadyathā- madhukādiharītakīparyantānāṃ dravyāṇāṃ rasabhedavat triyogacatuṣkasaṃyogapañcasaṃyogasaṃskṛtaṃ kvāthaṃ pibet; tadyathā,- madhukapaṭolarohiṇībhiḥ, madhukapaṭolavatsakaiḥ, madhukapaṭolaharītakībhiḥ, madhukarohiṇīvatsakaiḥ, madhukarohiṇīharītakībhiḥ, madhukavatsakaharītakībhiḥ, paṭolarohiṇīvatsakaiḥ, paṭolavatsakaharītakībhiḥ, paṭolarohiṇīharītakībhiḥ, rohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, evaṃ tribhirdravyairdaśavikalpā bhavanti; madhukapaṭolarohiṇīvatsakaiḥ, madhukapaṭolarohiṇīharītakībhiḥ, madhukarohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, madhukapaṭolavatsakaharītakībhiḥ, paṭolarohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, evaṃ caturbhiḥ pañca vikalpāḥ; madhukarohiṇīvatsakapaṭolakaharītakībhiḥ pañcabhirekaḥ; itthaṃ triprakarasyāpi yogasya ṣoḍaśa vikalpā bhavanti, te ca sūkṣmamatinā vaidyena doṣāpekṣayā prayoktavyāḥ||214||-
sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam ||215|| daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā prayojayet |216|
sarpiḥkṣīrasitākṣaudretyādi| sarpiḥprabhṛtīnāṃ samuditānāmayaṃ prayogo viṣamajvare jñeyaḥ| daśamūlīkaṣāyeṇa pātavyakaṣāyakalpanayā kvathitena, karṣaṇapramāṇāṃ pippalīṃ pibet, yasmādayaṃ pippalīvardhamāno na bhavati||215||-
pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ ||216||
vardhamānapippalīprayogamāha- pippalīvardhamānamityādi| vardhamānapippalīprayogo vātavyādhicikitsitamavalokya kartavyaḥ||216||
tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyamuttamam |217|
tāmracūḍasyetyādi| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ| madyamuttamaṃ mārdvīkaṃ sasyakaṃ ca| jejjaṭācāryastu mārdvīkasthāne mādhvīkamāha| kukkuṭamāṃsena sahottamamadyapānaṃ vātapradhānasya mandāgneśca| etāni vakṣyamāṇāni pūrvoktāni ca yadyapi viṣamajvare paṭhitāni, tathā'pi jīrṇajvare'pi deyāni|217|-
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet ||217|| tilvakāvāpametaddhi viṣamajvaranāśanam |218|
kolāgnimanthatriphaletyādi| kolaṃ pañcakolaṃ, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| kalpanāmāha- pañcakolādidravyāṇāṃ palaśataṃ, pānīyapalāni dvādaśādhikāni pañcaśatāni, ekīkṛtya vipacet, yāvaccaturthāṃśamaṣṭāviṃśatyadhikaśataṃ niṣpadyate; tena kvāthena caturguṇena tathā caturguṇena ca dadhnā dvātriṃśatpalapramitaṃ ghṛtam, aṣṭapalapramāṇaṃ tilvakāvāpaṃ dattvā pacet| anena vidhinā'nuktapramāṇāni tailaghṛtāni pācanīyāni| brahmadevācāryastu pañcakolādīnāṃ kaṣāyatrayeṇa pṛthak snehacaturguṇena tathā caturthena dadhnā snehacaturguṇena ca ghṛtaṃ tilvakāvāpaṃ sādhayati; tacca pramādavyākhyānaṃ, pañcakolādikaṣāyatrayasya jejjaṭādiṣvanukteḥ||217||-
pippalyativiṣādrākṣāsārivābilvacandanaiḥ ||218|| kaṭukendrayavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ | trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ ||219|| pakvametairghṛtaṃ pītaṃ vijitya viṣamāgnitām | jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān ||220|| kṣayakāsaṃ sasantāpaṃ pārśvaśūlānapāsyati |221|
pippalyativiṣetyādi| sārivā utpalasārivā sugandhamūlā, siṃhī bṛhatkaṇṭakārikā, tāmalakī daraphalikā, bhūmyāmalakīti loke, sthirā śālaparṇī, teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ ghṛtaṃ sādhayet||218-220||-
guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ ||221|| kvathitairvidhivatpakvametaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaiḥ | drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ ||222|| pītaṃ sarpiḥ kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet |223|
guḍūcītriphaletyādi| ebhiḥ drākṣādibhiḥ||221-222||-
kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ ||223|| balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ | pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam ||224|| śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ | kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati ||225|| śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ param |226|
kalaśītyādi| kalaśī pṛśniparṇī, trāyantī trāyamāṇā, ambhodo mustā| ebhiḥ śaṭyādibhiḥ| anuktamapi caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ, tadvinā pāko na syāditi vṛddhabhiṣajaḥ||223-225||-
paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ ||226|| kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ | dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ ||227|| dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam | siddhamāśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān ||228|| hanyānnayanavadanaśravaṇaghrāṇajān gadān |229|
paṭolīparpaṭāriṣṭetyādi| paṭolyādīnāṃ kuṣṭhāntānāṃ kalkaiḥ, dhātryādīnāṃ svarasaiśca ghṛtaṃ pācanīyam| ariṣṭo nimbaḥ, vṛṣo vāsakaḥ, ambudo mustaṃ, bhūnimbaḥ kirātatiktakaḥ, yāso durālabhā, śakrayavaḥ indrayavaḥ, utpalaṃ kuṣṭham 64||226-228||-
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ ||229|| priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ | barhiṣṭhakuṣṭharajanīpārṇinīsārivādvayaiḥ ||230|| hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ | dvikṣīraṃ vipacetsarpirmālatīkusumaiḥ saha ||231|| jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham | etatkalyāṇakaṃ nāma sarpirmāṅgalyamuttamam ||232|| alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut | śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param ||233|| medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam |234|
viḍaṅgatriphalāmustetyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ, elā sūkṣmailā, elavālukaṃ kuṣṭhagandhikaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, amaradāruḥ devadāruḥ, barhiṣṭhaṃ vālukaṃ, rajanīdvayaṃ piṇḍaharidrā dāruharidrā ca, parṇinīdvayaṃ śālaparṇī pṛśniparṇī ca, sārivādvayaṃ sārivā utpalasārivā ca| viḍaṅgādidravyakalkamaṣṭapalapramāṇaṃ gavyaghṛtaprasthaṃ codakasya caturbhiḥ prasthaiḥ sādhayet| kārtikakuṇḍastu idaṃ ghṛtamanyathā paṭhati, sa cādarśanānna likhitaḥ||229-233||-
etaireva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiśca sādhitam ||234|| kapilāyā ghṛtaprasthaṃ suvarṇamaṇisaṃyutam | tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ ||235|| sumanaścampakāśokaśirīṣakusumairvṛtam | tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca ||236|| tithau praśaste nakṣatre sādhakasyāturasya ca | kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam ||237|| dattaṃ sarvajvarān hanti mahākalyāṇakaṃ tvidam ||238|| darśanasparśanābhyāṃ ca sarvarogaharaṃ śivam | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ ||239|| asyābhyāsādghṛtasyeha jīvedvarṣaśatatrayam |240|
mahākalyāṇakamāha- etaireva tathā dravyairityādi| etairdravyaistathā sarvagandhaiśca kapilāghṛtaprasthaṃ suvarṇādiyuktaṃ, tatsādhitaṃ sarpiretaiḥ sumanādijaiḥ kusumaiḥ kapilākṣīreṇa sahaikadhyaṃ kṛtaṃ, punaḥ prasādhya brāhmaṇairabhimantritaṃ, vaidyāturayoḥ praśastatithyādau manuṣyadevāya rājñe dattamidaṃ kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ sarvajvarān hantīti piṇḍārthaḥ| etaiḥ kalyāṇakoktairviḍaṅgādibhiḥ, sarvagandhaiḥ elādipaṭhitaiḥ, maṇibhiḥ sphaṭikādibhiḥ| tatkṣīreṇa kapilākṣīreṇa| sumanā jātī, vṛtaṃ yuktaṃ, naladaṃ māṃsī, padmaṃ lohitapadmam| sādhakasya vaidyasya| manuṣyadevāya nṛpataye| adhṛṣyaḥ ajeyaḥ| etadghṛtaṃ pākadvayasādhitaṃ boddhavyam||234-239||-
gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ ||240|| samabhāgāni pācyāni kalkāṃścaitān samāvapet | triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām ||241|| viḍaṅgaṃ tryūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru tathaiva ca | pañcagavyamidaṃ pānādviṣamajvaranāśanam ||242||
gavyamityādi| śakṛdraso gopurīṣottharasaḥ| pācyāni pacanīyāni| kalkapramāṇamatra snehacaturthāṃśam||240-242||
pañcagavyamṛte garbhātpācyamanyad... |243|
agarbhapañcagavyamāha- pañcagavyamṛte garbhādityādi| anyat dvitīyaṃ pañcagavyam| ṛte garbhāditi dvitīyaṃ pañcagavyaṃ kalkaṃ vinā pacanīyam; etenaitaduktaṃ bhavati- pūrvaṃ pañcagavyaṃ sakalkaṃ, etacca dvitīyamakalkaṃ; phalaṃ ca tulyam|243|-
... vṛṣeṇa ca | balayā'tha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvadeva tu ||243|| jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca pūjitam |244|
idānīṃ pañcagavyoktatriphalādikalkena vṛṣādipṛthaksvarasatrayeṇa ghṛtatrayasya sādhanaṃ nirdiśannāha- vṛṣeṇa cetyādi| tadvaditi pūrvoktakalpanayetyarthaḥ 65| tadvacchabdo ghṛtatraye'pi sambadhyate||243||-
etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet | pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭramathāpi ca ||244||
idānīṃ pañcagavyoktavidhinā pañcāvikādīni ghṛtāni pacanīyānīti darśayannāha- etenaiva tu kalpenetyādi| anenaiva kalpena pūrvoktapañcagavyavidhinā| caturuṣṭraṃ śakṛdrasavarjanena||244||
triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ | śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ ||245|| citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ | kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ ||246|| sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ | durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||247|| rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgaraistathā | dhātrīphalarasaiḥ samyagdviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ ||248|| parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam | pāṇḍuplīhāgnisādibhya etadeva paraṃ hitam ||249|| paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam | durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ ||250|| prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayetsalilārmaṇe | tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||251|| kalkaiḥ kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ | sapippalīkaistatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayorhitam ||252|| ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham | raktapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam ||253|| kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ param |254|
triphaletyādi| śuklayoḥ netragatarogayoḥ||245-253||-
śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī ||254|| pañcasāramidaṃ peyaṃ mathitaṃ viṣamajvare | kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate ||255||
pañcasāramāha- śṛtaṃ paya ityādi| śṛtaṃ payaḥ kvathitaṃ dugdhaṃ, mathitaṃ ‘hastena’ iti śeṣaḥ||254-255||
lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ | ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt ||256||
idānīmantaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanārthaṃ tailamāha- lākṣetyādi| viśvaṃ śuṇṭhī, niśā haridrā, mūrvā corasnāyuḥ, āmayaṃ kuṣṭham| lākṣādikalkasyāṣṭau palāni, tailasya dvātriṃśatpalāni, tailāt ṣaḍguṇena takreṇa tailaṃ sādhanīyam| jvarāntakṛt śītapūrvadāhapūrvayorvināśakārītyarthaḥ||256||
kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ | śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ ||257|| kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ | sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham ||258||
kṣīrivṛkṣetyādi| kṣīrivṛkṣā nyagrodhādayaḥ, asano bījakaḥ, ariṣṭo nimbaḥ, saptacchadaḥ saptaparṇaḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, āsphoṭā sārivā arko vā, tejovatī kākamardanikā| kṣīrivṛkṣādikalkenāṣṭapalamitena tailaprasthaṃ caturguṇajalena sādhayet||257-258||
nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ | trāsayedāgame cainaṃ tadaharbhojayenna ca ||259|| atyabhiṣyandigurubhirvāmayedvā punaḥ punaḥ | madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam ||260|| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā virecanam | nirūhayedvā matimān susvinnaṃ tadaharnaram ||261||
idānīṃ viṣamajvarāṇāṃ viśiṣṭāvasthāyāṃ bhūtābhiṣaṅgajādīnāṃ vā viṣamajvarāṇāṃ cikitsāmāha- nirviṣairityādi| nirviṣaiḥbhujagaiḥ ḍuṇḍubhāhipatākāprabhṛtibhiḥ, nāgaiḥ hastibhiḥ, vinītaiḥ hastiśikṣāvidbhirvinamrīkṛtaiḥ 66, kṛtataskaraiḥ mithyādhyāropitacauraiḥ| āgame jvarāgamakāle, yasmājjvarārambhonmukhasya doṣasya nirviṣabhujagādibhayāt kṣubhitena vāyunā vikṣepaṇaṃ kriyate tasmājjvarānutpādo jvarakālavismārakatvādvā| tadahariti jvarāgamanadine, na bhojayenna cāśnīyāt; śeṣadoṣakṣapaṇārtham| atyabhiṣyandigurubhirityādi| atyabhiṣyandigurubhiḥ kṣīradadhiyavāgūbhiḥ madanaphalasaṃskṛtābhirvāmayet, tadahariti śeṣaḥ| atyabhiṣyandyādibhiryadvamanaṃ tadbalarakṣaṇārtham| madyaṃ tīkṣṇamityādi| ghṛtaṃ vā jvaranāśanaṃ ṣaṭpalaṃ; yadyevaṃ ‘ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ yat’ ityanena tasyokteḥ kutaḥ punarabhidhānam? ucyate, kāmaṃ tatpānasya tadahaḥ pratipādanārtham| purāṇaṃ ghṛtamauṣadhārthe saṃskṛtaṃ pāyayet| kāmaṃ svecchayā, udāraṃ virecanamapīḍākaraṃ, natvapraśithilāśayasya virecanānarhasya vidheyam| taṃ virecanārthaṃ punarnirūhayet| tadahariti sarvatra sambandhanīyam||259-261||
ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā | nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet ||262||
viṣamajvare dhūpanamāha- ajetyādi| ajā chāgī, aviḥ meṣī, palaṅkaṣā gugguluḥ| viṣamajvarokto'pyasau yogo jīrṇajvare bhūtaviṣamajvare ca prayoktavyaḥ, samānatantroktatvāt||262||
baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam |263|
avasthāviśeṣeṇa dhūpanamāha- baiḍālamityādi| baiḍālaṃ śakṛt biḍālaviṣṭhā|263|-
pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam ||263||
viṣamajvare'ñjanamāha- pippalītyādi| yadyapi añjanamityukto'pi netrāñjanaṃ prāptaṃ, tathā'pyatrekṣaṇāñjanamiti yaduktaṃ tadabhyaṅgavācino'ñjanaśabdasya niṣedhārtham||263||
udaroktāni sarpiṃṣi yānyuktāni purā mayā | kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet ||264||
idānīṃ viṣamajvare'tideśena cikitsitamāha- udaroktāni sarpiṃṣītyādi| kalpoktaṃ kalpasthānoktam| ajitam ajeyākhyam| kecit ‘yānyuktāni purā mayā’ ityatra ‘kuryāt sarvagaṇeṣu ca’ iti paṭhanti, sarvajvarasamūheṣviti ca vyākhyānayanti| apare tu ‘sarvajvareṣu ca’ iti paṭhanti||264||
bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ | jayedbhūtābhiṣaṅgotthaṃ... |265|
bhūtajvare cikitsitamatideśenāha- bhūtavidyāsamuddiṣṭairityādi| bandhaḥ samantre rajjvādibhiḥ, āveśanaṃ samantrasarṣapāditāḍanaṃ, pūjanaṃ balyupahārastutyādibhiḥ| yadyapi nidānaprastāve pūrvaṃ viṣādijvarasyopadeśaḥ paścādbhūtābhiṣaṅgajasya, tathā'pyatra pūrvaṃ yadbhūtābhiṣaṅgajvaracikitsitamuktaṃ tadbhūtavidyāsamuddiṣṭasya vidherviṣamajvare'pi hitatvaṃ bodhayati|265|-
... vijñānādyaiśca mānasam ||265||
vijñānādyairiti mānasaṃ jvaraṃ vijñānādyairjayediti sambandhaḥ| ādiśabdāt dhairyasmṛtijñānasamādhayo gṛhyante| mānasaṃ kāmaśokakrodhabhayajam| vijñānādyairityatra ‘manaḥsāntvaiśca’ iti kecit paṭhanti, manaḥprasādanairiti ca vyākhyānayanti||265||
śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam |266|
śramakṣayotthe bhuñjītetyādi| yadyapi rasaudanabhojanaṃ pūrvamevoktaṃ, tathā'pi ghṛtābhyaṅgayogādadhikaphaladarśanārthamatroktam|266|-
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet ||266||
abhiśāpabhicārotthāvityādi| abhiśāpaḥ siddhādīnāmākrośaḥ, abhicāro yantramantrādibhiravapīḍanaṃ, ādiśabdāt śāntiprayaścittamaṅgalajapādayaḥ||266||
dānasvastyayanātithyairutpātagrahapīḍitam |267|
dānasvastyayanātithyairityādi| svastyayanam āśīrvādaḥ, ātithyam atithipūjanam| utpātaḥ aniṣṭasūcakaṃ nirghātādi, grahā ādityādayaḥ|267|-
abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām ||267|| kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ yathādoṣamathāpi vā |268|
abhighātajvare kuryādityādi| yasmādvātaraktabahulo'bhighātajvaraḥ tasmādevambhūtāstatra kriyāḥ kāryāḥ||267||-
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ ||268|| jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ sarvagandhakṛtaṃ tathā | nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā ||269||
oṣadhīgandhaviṣajāvityādi| viṣapittaprasādhanaiḥ viṣapittacikitsitairityarthaḥ| anye ‘viṣapītaprasādhanaiḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- viṣapītasya yāni prasādhanāni cikitsitāni tairityarthaḥ| oṣadhīgandhaviṣajajvarayoraparamapi yogamāhajayedityādi| sarvagandhakṛtam elādikṛtaṃ, saumanasaṃ jātīkṛtam| bhūtābhiṣaṅgādijānāṃ jvarāṇāṃ viṣamajvaramadhye vyatikrameṇa yadupādānaṃ tadbhūtābhiṣaṅgādijā api jvarāḥ prāyeṇa vaiṣamyeṇa bhavantīti bodhayati||268-269||
yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam |270|
yavānnavikṛtirityādi| yavānnavikṛtiḥ yavabhakṣyavikāraḥ| sarpirmadyayorviṣamajvare'tyantahitatvopādānārthaṃ punarabhidhānam| anye ‘yāvānnavikṛtiḥ’ iti paṭhanti; yāvānno yavaudanaḥ, vikṛtiḥ yavavikāraḥ; yadyapi yavavikṛtiśabdenaiva yavaudano labdhastathā'pi yavaudanasyātyantahitatvopādānārthaṃ yāvānnagrahaṇamiti ca vyākhyānayanti|270|-
sampūjayeddvijān gāśca devamīśānamambikām ||270||
viṣamajvare yuktivyapāśrayaṃ cikitsitamabhidhāyedānīṃ daivavyapāśrayamāha- sampūjayedityādi| īśāno maheśvaraḥ, ambikā caṇḍī, dvijādipūjanādduritopaśāntirdharmotpattiśca||270||
kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam | dihyāduṣṇena vargeṇa paraścoṣṇo vidhirhitaḥ ||271|| siñcet koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ | dihyāt palāśaiḥ piṣṭairvā surasārjakaśigrujaiḥ ||272|| kṣāratailena vā'bhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate | pānamāragvadhādeśca kvathitasya viśeṣataḥ ||273|| avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthayojitaḥ | jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam ||274|| praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam | śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālāguruvibhūṣitam ||275|| stanāḍhyā rūpasampannāḥ kuśalā navayauvanāḥ | bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ ||276|| śaracchaśāṅkavadanā nīlotpalavilocanāḥ | sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ ||277|| pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ 67| kṛśodaryo'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ ||278|| kuṅkumāgurudigdhāṅgyo ghanatuṅgapayodharāḥ | sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ ||279|| gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā iva | prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ ||280|| tāsāmaṅgapariṣvaṅganivāritahimajvaram | bhojayeddhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpnuyāt ||281||
idānīṃ jīrṇajvarāṇāṃ dvandvajānāṃ bahiḥparimārjanapralepābhiṣekābhyaṅgaśayanānulepanastrīsaṃvāhanādikamāha- kaphavātotthayoścāpi jvarayorityādi| dihyāt limpet| uṣṇena vargeṇa bhadradārvādinā surasādinā elādinā vā| paraścoṣṇo vidhiriti para utkṛṣṭaḥ, uṣṇo vidhiḥ svedaḥ| āranālaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ tacca taṇḍulāmbusauvīrādibhiḥ kṛtasandhānaṃ, tathā ca tantrāntare paṭhyate- “prasthamekaṃ tu bhaktasya trayaṃ sauvīrakasya ca| ardhaṃ prasthaṃ tu dadhnaśca bhiṣagamlasya dāpayet|| palaṣoḍaśakaṃ caiva śodhitasyārdrakasya ca| saindhavaṃ pippalīṃ caiva cūrṇīkṛtya vinikṣipet|| sthāpayet sudṛḍhe bhāṇḍe sarpiṣā paribhāvite| hemante vāsarāṇyaṣṭau vasante ṣaṭ dināni ca|| prāvṛṭkāle caturahaṃ varṣāsvapi ca vāsayet| ata ūrdhvaṃ kṣipeccūrṇaṃ cāturjātātpaladvayam”- ityādi| asya śuktasya guṇavarṇanaṃ bahutvānna likhitam| palāśaiḥ patraiḥ| arjakaḥ kuṭherakaḥ; anye sitaparṇāsamāhuḥ; śigruḥ śobhāñjanānukārī viṭapaḥ, śobhāñjanamapare| kṣāratailaṃ kṣāreṇa siddhaṃ tailaṃ kṣāratailamāhuḥ; apare tantrāntaroktaṃ ‘śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāra’ ityādikaṃ kṣāratailamicchanti; tanna, tasya saśuktasya saśukteneti viśeṣaṇavaiyarthyāt| avagāho dravapūrṇabhājane nimajjanaṃ, sukhoṣṇa īṣaduṣṇaḥ| kramairebhiḥ uṣṇavargapralepādibhiḥ| praveśya ‘nivātāgāre’ iti śeṣaḥ| aurṇikā nānāprakārāḥ kambalāḥ, kārpāsāḥ kārpāsatanturacitāḥ, kauśeyāḥ kośakārakrimilālātanturacitāḥ ‘tasara 68 ’ iti loke| kṣāmadehamityādi| evambhūtāḥ striyo glānadehaṃ kṛṣṇāguruvibhūṣitaṃ puruṣaṃ mṛdumardanārthaṃ gātraiḥ kṛtvā bhajeyuriti sambandhaḥ| kuśalāḥ kāmasūtrajñāḥ| dainyaṃ kliṣṭacetanātvam| śaracchaśāṅkavadanā ityādi| evaṃvidhāśca lalanāstaṃ puruṣaṃ gāḍhamāliṅgayeyuriti sambandhaḥ| prahlādamityādi| asya puruṣasya prahlādaṃ harṣaṃ jñātvā tāḥ pūrvoktavanitā apanayet, anyathā tatsaṃsargānmahānanartha iti| hitamannaṃ vātaśleṣmaharam āhāram| ‘avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthasaṃyutaḥ’ ityatra ‘avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnaḥ kvāthabhojane’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- vātaghno'vagāhaḥ kāryaḥ, sukhoṣṇe ca kvāthabhojane kārye| atra dvitīyaścakāro lupto jñeyaḥ; tena kvāthabhojane'pi vātaghne boddhavye| praveśyaurṇiketyatra ‘praveṇyaurṇike’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- praveṇī sūcībāṇākhyo vastraviśeṣaḥ| ‘kālāguruvibhūṣitaṃ’ ityatra ‘kṛṣṇāguruvibhāvitaṃ’ iti kecit paṭhanti, kṛṣṇāguruliptamiti ca vyākhyānayanti||271-281||
dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryāddāhavināśanam | madhuphāṇitayuktena nimbapatrāmbhasā'pi vā ||282|| dāhajvarārtaṃ matimān vāmayet kṣiprameva ca | śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśatkubhiḥ ||283|| kolāmalakasaṃyuktaiḥ śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ | amlapiṣṭaiḥ suśītaiśca phenilāpallavaistathā ||284|| amlapiṣṭaiḥ suśītairvā palāśatarujairdihet | badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca ||285|| lipte'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ praśāmyanti ca sarvaśaḥ |286|
dāhābhibhūte ityādi| dāhavināśanavidhiḥ vakṣyamāṇaḥ| nanu yathā śītapratīkāre pūrvaṃ ‘kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam’ ityuktaṃ tathā'trāpi pittajvarābhibhūta iti kathaṃ noktaṃ? satyaṃ, jvararahitadāhe asau vidhiḥ kārya iti darśanārtham| madhuphāṇitayuktenetyādi| ‘madhuphāṇitamiśreṇa’ iti kecit paṭhanti| te ca ‘api vā’ iti śabdaṃ pādapūraṇārthaṃ varṇayitvā nimbapatrāmbhasetyasya viśeṣaṇamācakṣate| yadyapi kaphe vamanaṃ prayujyate na pitte, tathā'pi pravṛddhaṃ pittaṃ kiñcidvamanenāpi nirhriyate| tathā ca tantrāntaraṃ,- “svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa vamanenāthavā haret”- iti| apare tu ‘madhuphāṇitamiśreṇa nimbapatrāmbhasā pibet’ iti paṭhanti| śatadhautaghṛtābhyaktamityādi| śatavārān śītajalena dhautaṃ phenilaṃ ghṛtaṃ śatadhautaghṛtam| dihyāt limpet| śuktaṃ cukraṃ, dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ; ‘śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ’ ityatrāpare tu ‘dhānyāmlairapi buddhimān’ iti paṭhanti; tatra dhānyāmlayuktairyavaśaktubhiriti jñeyam| amlapiṣṭairityādi| amlaṃ kāñjikaṃ, phenilā upodikā| tathāśabdāt kolāmalakaśuktasaṃyuktaiḥ phenilāpallavairlimpediti jñeyam| amlapiṣṭaiḥ suśītairityādi| palāśatarujaiḥ palāśapallavaiḥ| ariṣṭo nimbaḥ, phenilāvṛkṣo vā| phenakalpanāmāha- badarīpallavān kāñjikapiṣṭān kāñjikapūrṇabhājane nikṣipya kareṇa viloḍayet, tato yaḥ phena uttiṣṭhet tena limpet||282-285||-
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā ||286|| amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ vipācayet | etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam ||287||
prahlādanatailamāha- yavārdhakuḍavamityādi| amlaprasthaśatonmiśraṃ kāñjikaprasthaśatayuktam||286-287||
nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yo gaṇaḥ | utpalādirgaṇo yastu piṣṭairvā taiḥ pralepayet ||288|| tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ snehāścābhyañjane hitāḥ | teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtamavagāhayet ||289|| dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtya mānavam | pariṣicyāmbubhiḥ śītaiḥ pralimpeccandanādibhiḥ ||290|| glānaṃ vā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ | pelavakṣaumasaṃvītāścandanārdrapayodharāḥ ||291|| bibhratyo'bjasrajaścitrā maṇiratnavibhūṣitāḥ | bhajeyustāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo'mburuhaiḥ sukhaiḥ ||292|| prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ | hitaṃ ca bhojayedannaṃ tathā''pnoti sukhaṃ mahat ||293||
tatkaṣāyāmlasaṃsiddhā iti nyagrodhādikākolyādyutpalādikvāthakāñjikavipakvā ityarthaḥ| teṣāmityādi| teṣāṃ nyagrodhādīnām| dāhavege tvatikrānte ityādi| tasmāt nyagrodhādiprabhṛtiśītakaṣāyāvagāhāt| candanādinā candanādigaṇena; apare tu candanaṃ śrīcandanam, ādiśabdāt uśīralāmajjakādaya iti vyākhyānayanti| glānaṃ vā dīnamanasamityādi| dīnamanasaṃ kliṣṭacittam| āśliṣeyuḥ āliṅgeyuḥ| pelavaṃ sukumāraṃ , kṣaumaṃ dukūlaṃ, paṭṭavastramityarthaḥ| saṃvītāḥ samyagācchāditāḥ| bibhratyo dhārayantyaḥ, abjasraja utpalādimālāḥ, citrā nānāvarṇāḥ| bhajeyurityādi| tāḥ striyaḥ, amburuhaiḥ sukhairutpalādibhirvikacaiḥ spṛśantyaḥ, stanaiḥ kṛtvā bhajeyuriti piṇḍārthaḥ| hitamannaṃ pittaharam||288-293||
pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko'nyaddhitaṃ 69 ca yat |294|
jvaradāhe'tideśenāparamapi cikitsitamāha- pittajvaroktamityādi| anyadapi yaddhitaṃ bhavettatkartavyamityarthaḥ|294|-
nirharetpittamevādau doṣeṣu samavāyiṣu ||294|| durnivārataraṃ taddhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ |295|
idānīṃ dāhapratīkāraprastāve saṃsargajvare tāvat prakṛtikālāpekṣayā kvacit sannipāte'pi pittasyādau pratikārārthamāha- nirharedityādi| samavāyiṣu saṃsargiṣu, natu sannipāteṣu; tatra pratīkārasyādāvuktatvāt| pittānvitasaṃsargasya 70 dvitvāt samavāyiṣvityatra bahuvacanaṃ na sambhavati, tathā'pi kālaprakṛtyapekṣayā sannipāte'pi kaphavirodhenādau kadācit pittasya pratikriyā kāryeti darśanārthaṃ bahuvacanam| anye tu ‘śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- samavāyiṣu jvareṣu sannipātajvareṣvādau pittaṃ śamayet laṅghanāmbuyavāgvādibhiḥ prakṛtisthaṃ kuryāt, yasmādagnimupahatya jvaro bhavati, agniśca pittāntargataḥ, tasmāt pittasaṃśamane 71 ādau yatnaḥ kāryaḥ| tathā coktaṃ,- “samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret| jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam”- iti| nanu, sannipātajvareṣvādāvanyatrāmaśleṣmaṇo nirharaṇaṃ kathitaṃ, tathā ca- “sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmaviśoṣaṇam| paścācchleṣmaṇi saṅkṣīṇe śamayet pittamārutau”- iti, tat kathamatra sannipāteṣvādau pittaśamanaṃ? satyaṃ, śamanaśabdenātra prakṛtisthāpanamucyate na nirharaṇamityadoṣaḥ | durnivārataramiti vātakaphāvapi samavāye durnivārau pittaṃ ca durnivārataram| hi yasmādarthe| atra nibandhakārairbahūktaṃ tacca śiṣyabuddhivyākulahetutvāt parihṛtam||294||-
chardimūrcchāpipāsādīnavirodhājjvarasya ca ||295|| upadravāñjayeccāpi pratyanīkena hetunā |296|
idānīṃ jvaracikitsitamabhidhāyopadravacikitsitamāha- chardimūrcchetyādi| chardyādīnupadravān jvarasyāvirodhena pratyanīkena hetunā jayediti sambandhaḥ| nanu, chardyādaya upadravāḥ kathaṃ procyante, yāvatā jvaralakṣaṇānyetāni? satyaṃ, ye jvareṇa sahotpannāśchardyādayaste jvaralakṣaṇāni, ye tu jvarasyottarakālajāsta upadravāḥ; tathā coktaṃ,- “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī 72 ca sa upadrava ucyate”- iti| yadyapi prāguktāt- ‘sopadravamanyonyāvirodhenopacaredbalavantamupadravaṃ ca’- iti vākyādevānyonyāvirodhena cikitsā siddhā, tathā'pi ‘avirodhājjvarasya’ iti yat punaruktaṃ tanniyamārthaṃ; tena balavantamupadravaṃ vihāyānyatra sarvatrāpyavirodhenaiva cikitsā kartavyeti; anye tu pūrvaṃ sāmānyenoktamatra tu viśeṣeṇeti na doṣaḥ| pratyanīkena svacikitsitena| yadyevaṃ tarhi hetuneti padaṃ vyarthaṃ; tanna, yuktivyapāścayadaivavyapāśrayasattvāvajayeti triprakārasyāpi cikitsitasya saṅgrahārthatvāt; athavā hetugrahaṇaṃ hetuviparītaprāptyarthaṃ, yasmāttrividhamauṣadhaṃ- hetuviparītaṃ vyādhiviparītaṃ, tadarthakāri ceti||295||
viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam ||296|| madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam | añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patramutpalam ||297|| tvacaṃ vyāghranakhaṃ caiva mātuluṅgaraso madhu | dihyādebhirjvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ ||298|| śirobhitāpasammohavamihikkāpravepathūn | pradeho nāśayatyeṣa jvaritānāmupadravān ||299||
viśeṣamaparamityādi| añjanaṃ rasāñjanaṃ, naladaṃ māṃsī, patraṃ patrakaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, vyāghranakho nakhaḥ| madhuśuktaṃ jambīrarasakṛtaḥ sandhānaviśeṣaḥ; tathā coktaṃ,- “jambīrasya phalarasaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam| madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet|| māsena tajjātarasaṃ madhuśuktaṃ prakīrtitam”- iti| pradihyāt limpet| śirobhitāpaḥ śiroruk| sammoho mūrcchā||296-299||
madhūkamatha hrīberamutpalāni madhūlikām ||300|| līḍhvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca jayedvamim | kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃśca dāruṇān ||301||
madhūkamityādi| hrīberaṃ vālakaṃ, madhūlikā jalayaṣṭī||300-301||
lihan jvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām | kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet ||302||
lihan jvarārtastriphalāmityādi| atra yoge yanmadhuno vāradvayamupādānaṃ tadekasya madhunaḥ peṣyadravyavat pramāṇaṃ, anyasya tvāloḍanavatpramāṇam||302||
vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam | ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ ||303||
vidārīmityādi| dadhitthaṃ kapittham||303||
dāḍimasya sitāyāśca drākṣāmalakayostathā | vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam ||304|| kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ |305|
dāḍimasyetyādi| vairasye mukhavairasye| kṣīrekṣurasamādhvīketyādi| mākṣīkaṃ madhu, atrāpi mukhavairasye dhārayediti yojanīyam||304||-
śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam ||305||
śūnye ityādi| śūnye rikte| jīvanīyāni kākolyādīni daśa| tathā coktaṃ,- “jīvantī kākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| jīvakarṣabhakau madhukaṃ cetī gaṇo jīvanīyākhyaḥ”||305||
cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ | sakṣaudraḥ śarkarāyukto virekastu praśasyate ||306|| pakve pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā |307|
cūrṇitairityādi| śyāmā vṛddhadārakaḥ| ūrdhvage ūrdhvapravṛtte rakte||306||-
kaphavātotthayorevaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet ||307||
kaphavātotthayorevamityādi| viśodhayet viśuddhiṃ nayet, śamaṃ nayediti tātparyārthaḥ| kaphavātāviti karmapadaṃ śeṣībhūtamatra yojanīyam||307||
hṛtadoṣo bhramārtastu lihyāt kṣaudrasitābhayāḥ |308|
hṛtetyādi| hṛtadoṣo'pi yo bhramārto bhavet sa kṣaudreṇa sitābhayā lihyāditi piṇḍārthaḥ|308|-
vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare ||308|| avekṣya 73 doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ |309|
idānīṃ vātajvare nirūhadravyāṇyāha- vātaghnamadhurairityādi| vātaghnā bhadradārvādayaḥ, madhurāḥ kākolyādayaḥ| avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ceti hīnamdhyottamādibhedena doṣaṃ balaṃ ca vīkṣyetyarthaḥ| tenālpaprakupitadoṣe alpo nirūhaḥ, madhyame madhyamaḥ, uttame uttamaḥ; evaṃ bale'pi| yathāsvaṃ cānuvāsanā iti vātaharadravyasādhitasnehānuvāsanā yojyā iti||308||-
utpalādikaṣāyādyā(ḍhyā)ścandanośīrasaṃyutāḥ ||309|| śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā matāḥ | āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale ||310|| gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha padmakam | ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam ||311|| supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya dāpayet |312|
pittajvare nirūhadravyāṇyāha- utpalādikaṣāyādyā ityādi| ādyāḥ pradhānāḥ| utpalādikaṣāyādyā ityādi viśeṣaṇayuktā nirūhā jñeyāḥ| pittajvare nirūhadravyāṇyabhidhāyāparāṇyapi nirūhadravyāṇyāha- āmrādīnāṃ 74 nyagrodhādigaṇāntarbhūtatvāt pūrvadravyāṇi vihāya āmrādikāni dravyāṇi nandīvṛkṣakaparyantāni grāhyāṇi| candanaṃ raktacandanam, utpalaṃ nīlotpalam, añjanaṃ sroto'ñjanaṃ, tadabhāve rasāñjanaṃ sauvīrāñjanaṃ vā, mṛṇālaṃ bisaṃ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, bastiḥ nirūhabastiḥ||309-311||-
jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam ||312||
pittajvare'nuvāsanadravyāṇyatideśenāha- jvaradāhapahamityādi| teṣu nyagrodhāditvakprabhṛtiṣu||312||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ ||313||
kaphajvare nirūhadravyāṇyāha- āragvadhetyādi| deyāḥ syuḥ dātavyā bhaveyuḥ, ‘nirūhā’ iti śeṣaḥ| anye tu ‘āragvadhādisaṃsiddhāḥ kaphaje kṣaudrasaṃyutāḥ| jvaraṃ hanyurnirūhāśca tatsiddhāścānuvāsanāḥ’- iti paṭhanti||313||
kaphaghnaireva saṃsiddhā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |314|
kaphaje'nuvāsanamāha- kaphaghnairityādi| kaphaghnairdravyaiḥ āragvadhādibhiḥ|314|-
saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ ||314||
saṃsargasannipātayornirūhadravyāṇyāha- saṃsarge ityādi| saṃsarge sannipātādau, saṃsṛṣṭā militāḥ, bastayo nirūhā iti||314||
saṃsṛṣṭaireva saṃsṛṣṭā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |315|
saṃsargasannipātayoratideśenānuvāsanadravyāṇyāha- saṃsṛṣṭairityādi| saṃsṛṣṭaiḥ sammilitaiḥ, saṃsṛṣṭā militāḥ|315|-
vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyagīritāḥ ||315|| vinā tailaṃ ta eva syuryojyā mārutaje jvare |316|
idānīṃ vātajvare'nuvāsanaviṣaye tailaniṣedhamāha- vātarogāpahā ityādi| sarve snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ, yojyāḥ ‘anuvāsane’ iti śeṣaḥ||315||-
nikhilenopayojyāśca ta evābhyañjanādiṣu ||316||
vātajvare'nuvāsananiṣiddhasyāpi tailasyābhyaṅgādau prayogamāha- nikhilenetyādi| nikhilena sāmastyena| etena tailasyāpi grahaṇam| ta eva sarpistailavasāmajjāna eva| ete catvāraḥ snehā vyastāḥ samastā vā saṃskṛtāśca prayojyāḥ| ata eva ṣaṭkaṭvarāditailamapi śasyate||316||
paittike madhuraistiktaiḥ siddhaṃ sarpiśca pūjyate |317|
pittajvare punarabhyaṅgārthaṃ viśiṣṭaṃ snehamāha- paittike madhurairityādi| pūjyate abhyaṅgādiṣu|317|-
ślaiṣmike kaṭutiktaiśca, saṃsṛṣṭānītareṣu ca ||317||
ślaiṣmike pānābhyaṅgārthaṃ snehaviśeṣamāha- ślaiṣmike ityādi| kaṭutiktaiścetyatra sarpiḥ siddhamiti yojanīyam| yadyapi kaphasya tulyaguṇaṃ sarpistathā'pi viśiṣṭasaṃskāravaśāt kaphe'pi sarpiḥ prayujyate| anye tu cakārāt anuktamapi tailaṃ kathayanti; tanna, anyatantrasaṃvādābhāvāt saṃsargasannipāteṣvabhyaṅgārthaṃ viśiṣṭasnehamāha- saṃsṛṣṭānītareṣu ceti|- saṃsṛṣṭāni sarpirādīni anyonyamiśrāṇi tathā vātādiharadravyairmiśraireva sādhitāni ca; itareṣu sannipāteṣu||317||
hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram | pibedikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam ||318|| śāliṣaṣṭikayorannamaśnīyāt kṣīrasamplutam |319|
idānīṃ hṛtāvaśeṣasya pittasya pratīkāramāha- hṛtāvaśeṣamityādi| tatra hṛtāvaśeṣapittajvare| annam odanam| yadyapi tvaksthite pitte bahiḥparimārjanaṃ yuktaṃ nāntaḥparimārjanaṃ, tathā'pi 75 tadvīryayuktasya rasasya sarvatogamanādantaḥparimārjanamuktam||318||-
kaphavātotthayoreva svedābhyaṅgau prayojayet ||319||
idānīṃ kaphavātayorapi hṛtāvaśeṣayoḥ pratīkārārthamāha- kaphavātotthayorevetyādi| kaphavātotthayoriti hṛtāvaśeṣakaphavātajvarayorityarthaḥ||319||
ghṛtaṃ dvādaśarātrāttu deyaṃ sarvajvareṣu ca | tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi ||320||
adhunā yāvatā kālena jvare sarpirdeyaṃ tāvantaṃ kālaṃ sakāraṇaṃ darśayannāha- ghṛtamityādi| sarvajvareṣu ceti ye jvarā laṅghanoṣṇodakapānapeyāpācanaistu pakvāsteṣu sarvajvareṣu dvādaśāhādanantaraṃ ghṛtaṃ deyam| tenāntareṇa tenāvasareṇa tena kālenetyarthaḥ, dvādaśarātrādūrdhvamiti tātparyārthaḥ| āśayaṃ svaṃ gatā doṣā iti sthānamātmīyaṃ prāptā vātādayo bhavanti, pākaprāptatvāt| yadyapyaṣṭāhena daśāhātparaṃ vā jvarapāko bhavati tathā'pi sannipātajvarasya dvādaśāhena pāko bhavatīti darśanārthaṃ dvādaśāhagrahaṇam| kecidatra 76 nasyārthaṃ ghṛtaṃ paṭhanti; tanna paṭhanīyaṃ, nasyārthaghṛtasya gaṇḍūṣottaraṃ prāgeva 77 paṭhitatvāt||320||
dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate | tena vyākulacittastu mriyamāṇa ivehate ||321||
śāntiṃ gacchatyapi jvare yathā kleśātiśayo bhavati tathā darśayannāha- dhātūnityādi| mokṣakāle dhātūṃścālayan doṣo balīyate balīvācaratīti piṇḍārthaḥ| nanu, prakṣīṇāvasthāyāṃ kasmāddoṣo balīvācarati? satyaṃ, prabhāvāt; yathā dīpo nirvāṇāvasthāyāṃ mahatīṃ jvālāṃ pradarśayan nirvāṇaṃ yāti 78, tadvadayamapi jvarārambhako doṣo balīyata iti| kecit balīyate balīyān gacchati iti vyākhyānayanti, īyate iti idadhātordivādikasya kartari prayogāt| apare tu ‘avalīyate’ iti 79 paṭhanti, vyākhyānayanti ca- avalīyate tādṛgrūpeṇa nopalabhyate| tena doṣeṇa, mriyamāṇa ivehate mumūrṣuvadgātravikṣepaṇādikāṃ kriyāṃ karotītyarthaḥ||321||
laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca | kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam ||322||
jvaramuktalakṣaṇamāha- laghutvamityādi| laghutvaṃ śirasa iti śirolaghutvaṃ, āpāṇḍu īṣatpāṇḍu, kṣavathuḥ chikkā| jvarātīsārayormahāvyādhitvānmuktilakṣaṇaṃ kathitaṃ nānyeṣām| kecidācāryā ‘ghātūn prakṣobhayan doṣa’ ityādikamanantaroktaṃ sannipātajvaramuktilakṣaṇaṃ, ‘laghutvaṃ śirasa’ ityādikaṃ cetarajvaramuktilakṣaṇamiti bruvate||322||
śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ | rogarāṭ roghasaṅghāto jvara ityupadiśyate ||323|| vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvādantasambhavāt | antako hyeṣa bhūtānāṃ jvara ityupadiśyate ||324||
idānīṃ jvarasyātiśayena pratīkaraṇāya garīyastvaṃ darśayannāha- śambhukrodhodbhava ityādi| etairhetubhirjvaro'ntaka ityupadiśyata iti sambandhaḥ| vyāpitvamasya puruṣapaśvādisarvaprāṇivyāpanāt, sarvasaṃsparśitvaṃ samanaskendriyasya dehasya tāpanāt, kṛcchratvam agnerupaghātādatyantapīḍākaratvādvā, antasambhavatvaṃ cāparavyādhigrastasyāpi puruṣasya jvareṇaiva prāṇanāśitvāt| antaka iva antakaḥ, antakāritvāt| yadyapyayamadhyāyo nibandhakārairanyakramapāṭhaiḥ paṭhitaḥ, tathā'pi mayā yathā guruṇopadiṣṭastena krameṇa paṭhitaḥ||323-324||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre jvarapratiṣedho nāma(prathamo'dhyāyaḥ, ādita) ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatakāyacikitsāyāṃ jvarapratiṣedhādhyāya ekonacatvāriṃśattamaḥ||39||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tatra sthitānāṃ' iti pā. ↩
- 2 `yato'gnivyāptyaiva' iti pā. ↩
- 3 `varṇavedanādinā' iti pā. ↩
- 4 `dehinaḥ' iti `dehinām' iti ca pā. ↩
- 5 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 6 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 7 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 8 `kopānnakṣatrapīḍanāt' iti pā. ↩
- 9 `na ca svidyati sarvataḥ' iti pā. ↩
- 10 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 11 `viṣamo vegaḥ hīnādhikabhāvena' iti pā. ↩
- 12 `tanmate vātajvare chikkā sambhavati' iti pā. ↩
- 13 ayaṃ pāṭhaḥ kvacinnopalabhyate ↩
- 14 `viḍalpatvaṃ' iti pā. ↩
- 15 `kaphaje'kṣyādiśuklatā' iti pā. ↩
- 16 `samale' iti pā. ↩
- 17 `sāsranirbhugnanayanaḥ' iti pā. ↩
- 18 `idānīmanvarthābhiḥ sañjñābhiḥ' iti pā. ↩
- 19 `gharmeṇa' iti pā. ↩
- 20 `śayane syādacetanaḥ' iti pā. ↩
- 21 `kṣāmāṇāṃ' iti pā. ↩
- 22 `kiñcinmūlaḥ' iti pā. ↩
- 23 `ghoraṃ' iti pā. ↩
- 24 `pralepakastvaviṣamaḥ' iti madhukośe pāṭhaḥ ↩
- 25 `samastāhorātrabhavanaṃ' iti pā. ↩
- 26 ‘tathā'pi svatantre vāyunā janyete, paratantre pittaśleṣmabhyāṃ, tasmāddāhaśaityapittaśleṣmaliṅgatve'pi' iti pā. ↩
- 27 ‘sarvāṅgaśleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ' iti pā. ↩
- 28 `tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ' iti pā. ↩
- 29 `cetanāprasavaḥ' iti pā. ↩
- 30 `yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo na vimucyate' iti pā. ↩
- 31 `santataṃ' iti pā. ↩
- 32 asyāgre `cirakālaṃ rogotpādakaṃ' ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 33 `kvacit kālāvadhidvāreṇa' iti pā. ↩
- 34 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 35 `dāhātīsārahṛdgadāḥ' iti pā. ↩
- 36 `ūṣmāntarmohavikṣepau' iti pā. ↩
- 37 `marmabhedaḥ' iti, `parvabhedaḥ' iti ca pā. ↩
- 38 `aparo rasādigatajvaravegakālaḥ' iti pā. ↩
- 39 `jvaro'paravyāpādyābhāvāt' iti pā. ↩
- 40 `etadviparyayeṇottānajvaro jñeyaḥ' iti pā. ↩
- 41 `kṣāmaṃ durātmānamupadrutam' iti pā. ↩
- 42 `taccāmāśayānupūrvyotpanneṣu' iti pā. ↩
- 43 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake kvacinnopalabhyate ↩
- 44 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
- 45 `laṅghanānte yavāgūbhiḥ' iti pā. ↩
- 46 ayaṃ ślokaḥ keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
- 47 `saptarātrādikaṃ' iti pā. ↩
- 48 `yadā punarvātapittakaphajvaro'lpadoṣasya śīghraṃ pākaṃ yāti tadauṣadhaṃ deyamityāha- paittike ityādi' iti pā. ↩
- 49 `hrasvamūlakayūṣeṇa bhojayet kaphavātike' iti pā. ↩
- 50 `bruvate' iti pā. ↩
- 51 `yūṣarasopadeśastātkālikaḥ' iti pā. ↩
- 52 `kāsaghnatvācca' iti pā. ↩
- 53 `tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam' iti pā. ↩
- 54 ‘hitānīti prakalpayet' iti pā. ↩
- 55 `tarpayet' iti pā. ↩
- 56 `māṃsī' iti pā. ↩
- 57 `yaṣṭīmadhu' iti pā. ↩
- 58 `dvandvena' iti pā. ↩
- 59 ``vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenetarasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ' jayet'' iti carakaḥ ↩
- 60 `śiṃśapāsārameva ca' iti pā. ↩
- 61 `prāguktoṣṇodakena' iti pā. ↩
- 62 `samanvitam' iti pā. ↩
- 63 `ucyate' iti pā. ↩
- 64 `nīlotpalam' iti pā. ↩
- 65 `pūrvoktakalkayuktamityarthaḥ' iti pā. ↩
- 66 `vinītaphalaiḥ' iti pā. ↩
- 67 `pralambavilasatkāñcyo bimbīphalanibhādharāḥ' iti pā. ↩
- 68 `tasarīkṛtā ityarthaḥ' iti pā. ↩
- 69 `virekastaddhitaṃ' iti pā. ↩
- 70 `pittānvitasaṃsargasyāpi dvayatvāt' iti pā. ↩
- 71 `pittasaṃśamanotpāde yatna' iti pā. ↩
- 72 `upakramāvighātī' iti pā. ↩
- 73 `vibhajya' iti pā. ↩
- 74 `āmrādīnāṃ nyagrodhādyantargaṇā(tā)nāṃ, tena nyagrodhādigaṇe āmrātpūrvadravyāṇi vihāyāmrādikāni dravyāṇi gaṇasamāptiparyantāni grāhyāṇi' iti pā. ↩
- 75 `tathā tadvīryānvitarasasya sarvato vyānavikṣepaṇena tvacāmapi sparśanāt' iti pā. ↩
- 76 `kecittadeva' iti pā. ↩
- 77 `prayogādipaṭhitatvāt' iti pā. ↩
- 78 `nirvāṇayati' iti pā. ↩
- 79 `iti pāṭhaṃ manyante, te ca vyākhyānayanti' iti pā. ↩