athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
grahotpattyadhyāyānantaraṃ ‘tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca’ iti vacanena yonernāmasaṅkīrtanāt kumārajanmavikārakāraṇatvācca yonervyāpaccikitsitārthaṃ yonivyāpatpratiṣedhādhyāyārambho yujyata ityāha- athāta ityādi| yonivyāpado yonirogāḥ, teṣāṃ pratiṣedhaścikitsitamiti||1-2||
pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yā'tyarthamupasevate | rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ prakupyati ||3|| sa duṣṭo yonimāsādya yonirogāya kalpate |4|
pravṛddhetyādi| rūkṣadurbalabālā yā strī pravṛddhaliṅgamatipralambamehanaṃ puruṣamatiśayena sevate| tasyā vāyuḥ prakopamāpadyate, sa vāyuḥ prakupitaḥ san pittaśleṣmāṇau kopayati, athavā vātaḥ pittaśleṣmāṇau svahetubhiḥ kupitau gṛhītvā yonirogāya kalpate samartho bhavati||3||-
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu ||4|| viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||5|| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak |6|
teṣāṃ yonirogāṇāṃ sāmānyajñānopāyamāha- trayāṇāmityādi| yathāsvaṃ lakṣaṇena yonirogaṃ jānīyādityarthaḥ||4-5||-
udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā ||6|| vātalā ceti vātotthāḥ, pittotthā rudhirakṣarā | vāminī sraṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā ||7|| atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī caraṇādvayam 1| śleṣmalā 2 ca kaphājjñeyā, ṣaṇḍākhyā phalinī tathā ||8|| mahatī 3 sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā |9|
vātajāḥ pañca yonivyāpada āha- udāvartetyādi| udāvartā, vandhyā, viplutā, pariplutā, vātalā, iti pañca vātotthāḥ| pittajāḥ pañcāha- rudhirakṣarā, vāminī, sraṃsinī, putraghnī, pittalā, iti pañca pittotthāḥ| kaphajāḥ pañcocyante- atyānandā, karṇinī, caraṇādvayaṃ, śleṣmalā, iti pañca kaphotthāḥ| sannipātajāḥ pañcocyante- ṣaṇḍī, phalinī, mahatī, sūcivaktrā, sarvajā, iti pañca sannipātajāḥ||6-8||-
saphenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||9|| vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam ||10|| vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ ||11||
vātajānāṃ yonivyāpadāṃ pṛthaglakṣaṇamāha- saphenilamityādi| yā udāvartā yoniḥ sā phenilaṃ phenasahitaṃ raja ārtavaṃ kṛcchreṇa duḥkhena muñcati| viplutā nityaṃ rujāvatī, pariplutā punarvyavāya eva pīḍāvatītyanayorbhedaḥ| vātaletyādi| stabdhā tanaṭiteva| śūlaṃ vātaśūlaṃ, nistodaḥ sūcībhiriva vyadhanam| kiṃ vātalāyāmevānilavedanā bhavanti utānyāsvapītyāha- catasṛṣvityādi| ādyāsu udāvartādiṣvapītyarthaḥ||9-11||
sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā | savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam ||12|| prasraṃsinī syandate tu kṣobhitā duḥprasūśca yā | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt ||13|| atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||14||
sadāhamityādi| asram ārtavaṃ, ‘sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā’ iti kecit paṭhanti| bījaṃ śukram| udgiret vamet| rajasā yutam ārtavamiśram| syandate sravati, kṣobhitā sañcālitā, duḥprasūḥ duḥkhena prasūyate yā evaṃvidhā yoniḥ sā prasraṃsinīti sambandhaḥ| duḥprasūścetyatrānye ‘duḥprajāyanā’ iti paṭhanti, duṣṭībhūtāpatyamārgeti vyākhyānayanti| sthitamityādi| sthitaṃ sthitaṃ garbhaṃ hanti notpannamātram| catasṛṣu ādyāsu lohitakṣarādiṣu| pittaliṅgocchrayaḥ oṣacoṣādikā vedanāḥ||12-14||
atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyaṃ prajāyate ||15|| maithune'caraṇā 4 pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇādanyā bījaṃ na vindati ||16|| śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchritirbhavet ||17||
atyānandetyādi| grāmyadharmeṇa maithunena| karṇikā māṃsakandī| maithunetyādi| pūrvā caraṇī atiricyate maithunācaraṇe'dhikā bhavati; anye ‘maithune'caraṇā pūrvaṃ’ iti paṭhanti, śeṣaṃ samam| puruṣāt pūrvamatiricyate, atyarthaṃ kaṇḍūyata ityarthaḥ| bahuśo aticaraṇāt maithunāt, anyā aticaraṇā, bījaṃ garbhāṅkurajananaṃ, na vindati na prāpnoti| ‘bahuśaścāticaraṇī tayorbījaṃ na tiṣṭhati’ iti kecit paṭhanti, aticaraṇā bahuśo maithunaṃ vrajati, tayoścaraṇāticaraṇayorbījaṃ 5 na tiṣṭhati, sthitiṃ na karotītyarthaḥ| śleṣmaletyādi| ādyāsu atyānandādiṣu śleṣmaliṅgocchritiḥ paicchilyakaṇḍvādikāḥ||15-17||
anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | atikāyagṛhītāyāstaruṇyāḥ phalinī bhavet ||18|| vivṛtā'timahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||19|| catasṛṣvapi cādyāsu sarvaliṅgocchritirbhavet | pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||20||
sānnipātikāḥ pañcocyante| vandhyāṣaṇḍyoḥ sastanatvanistanatve viśeṣataḥ| svarasparśā ceti cakārānmaithunadveṣaniṣedhaḥ| atikāyo bṛhatsādhano narastena gṛhītāyā phalinīti sañjñā, ‘aphalinī’ ityanye paṭhanti, tatra atikāyagṛhītā yā taruṇī sā aphalinī aprajā iti vyākhyā| ativivṛtā mahāyonirucyate| sūcīvaktrā atisaṃvṛtā atyarthasaṅkucitamukhī, saṅkucitamukhetyucyate| sarvaliṅgā sarvacihnā, sarvasamutthānā sarvakāraṇā, yā sā sarvajā kathyate| catasṛṣvityādi| catasṛṣvapi cādyāsu ṣaṇḍīprabhṛtiṣu; sarvaliṅgocchritiriti raukṣyatodādikā vātaliṅgocchritayaḥ, coṣādikāḥ pittaliṅgocchritayaḥ, snehakaṇḍvādikāḥ śleṣmaliṅgocchritayaśca||18-20||
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate | dadyāduttarabastīṃśca viśeṣeṇa yathoditān ||21||
pratītyādi| sādhyāsu yonivyāpatsu pratidoṣaṃ yaḥ snehādikramaḥ sa iṣyata ityarthaḥ| etena yasya doṣasya yaḥ pratyanīkaḥ snehastena snehena saṃsnehya saṃsvedya tato vamanādīn sādhyāsvavacārayedityarthaḥ| yathoditāniti vātādibhedenetyarthaḥ||21||
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhāmalpasparśāṃ ca maithune | kumbhīsvedairupacaret sānūpaudakasaṃyutaiḥ ||22|| madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃśca yoniṣu | nikṣipeddhārayeccāpi picutailamatandritaḥ ||23|| dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni ca |24|
karkaśāmityādi| alpasparśāmiti ativyavāyakruddhavātajanitasuptitvāt| ‘śītalāṃ’ ityatrānye tu ‘tumulām’ 6 iti paṭhanti, tatra śūlatodavedanāsaṅkulāmiti vyākhyā| kumbhīsvedaiḥ ānūpaudakamāṃsavātaghnadravyakvāthapūrṇāṃ kumbhīṃ kṛtvā bhūmau nikhanya tadupari śayyāṃ saṃsthāpyāgnisantaptalauhapāṣāṇaguḍakān kvāthe nikṣipya tadutthitairbāṣpasvedairyonipradeśamātragāmibhirupacaret; anye tu kumbhīṃ vātaharadravyānūpaudakamāṃsapūrṇāṃ sajalāṃ kṛtvā pravṛttoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāditi vyākhyānayanti| upanāhaviśeṣamāha- madhuretyādi| madhurāṇi kākolyādīni kalkīkṛtāni, tairyuktān veśavārān kṛtānnavargoktān yoniṣu nikṣipet, picutailaṃ picunā tulakena tailaṃ vātaghnadravyakvāthasiddhaṃ yoniṣu dhārayet| atandrito nirantarakārītyarthaḥ 7| picutailaṃ balāśṛtamityanye| dhāvanāni prakṣālanāni| pathyāni vātaharauṣadhasiddhānītyarthaḥ||22-23||-
oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryācchītaṃ vidhiṃ bhiṣak ||24||
śītaṃ vidhiṃ raktapittaharam||24||
durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ | pūrayedrājavṛkṣādikaṣāyaiścāpi dhāvanam ||25||
durgandhāṃ pittena, picchilāṃ kaphena| pañca kaṣāyā nyagrodhodumbaraplakṣāśvatthagardabhāṇḍāḥ| taccūrṇena yoniṃ pūrayet| rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ||25||
yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ śodhanadravyasambhṛtaiḥ | sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ śodhanaṃ hitamiṣyate 8||26||
śodhanadravyāṇi miśrakoktāni||26||
bṛhatīphalakalkasya dviharidrāyutasya ca | kaṇḍūmatīmalpasparśāṃ pūrayeddhūpayettathā ||27|| vartiṃ pradadyāt karṇinyāṃ śodhanadravyasambhṛtām | prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet ||28|| pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret | pratidoṣaṃ vidadhyācca surāriṣṭāsavān bhiṣak ||29|| prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ rasam | kṣīramāṃsarasaprāyamāhāraṃ vidadhīta ca ||30||
tathāśabdāddhūpanamapi bṛhatīphalādibhireva||27-30||
śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāśca kīrtitāḥ | klaibyasthānāni 9 mūḍhasya garbhasya vidhireva ca ||31|| garbhiṇīpratirogeṣu cikitsā cāpyudāhṛtā | sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān | apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak ||32||
śukretyādi| śukrārtavādayo doṣāḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīre salakṣaṇacikitsitā uktāḥ; ādiśabdāddhātrīstanyadoṣāśca| stanarogā visarpanāḍīstanaroganidāne, taccikitsite taccikitsā uktā| klaibyasthānāni 10 klaibyakāraṇāni kṣīṇabalīyavājīkaraṇoditāni| mūḍhagarbhasyeti sthānānītyatrāpi sambadhyate, tena mūḍhagarbhasya sthānāni kāraṇāni, vidhireva ca kriyā cetyarthaḥ| etaddvayaṃ mūḍhagarbhanidāne taccikitsite coktam| garbhiṇīpratirogeṣviti garbhiṇīpratirogeṣu garbhiṇyā māsānumāsaṃ pratirogeṣu raktasrāvādiṣu cikitsoktā| cikitsā ceti cakārādgarbhiṇyāḥ svasthāyā api cikitsā udāhṛtā garbhiṇīvyākaraṇaśārīre| kecit ‘garbhiṇīpratirogeṣu’ ityatra ‘garbhiṇīpratimāseṣu’ iti paṭhanti| tāṃ cikitsāṃ yonivyāpatsvapi sarvathā prayuñjītetyarthaḥ| apaprajātā akālaprasūtā, tasyā rogān jvarādikān| tānuttarāduttaratantroktajvarādicikitsitāt| rogāṃśceti cakāra uttaratantrādityatra yojanīyaḥ| tenāpaprajātārogānuttarāduttaratantroktāccikitset, cakārādapatānakādīn saṃhitoktena vidhinā cikitsedityarthaḥ| anye tu ‘uttarān’ iti paṭhanti, uttarakālabhāvino'patānakādīn bhiṣak cikitset, ‘svaiścikitsitaiḥ’ iti śeṣaḥ||31-32||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho nāma(dvādaśo'dhyāyaḥ, ādito')ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||38|| uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre yonivyāpatpratiṣedhādhyāyo'ṣṭatriṃśattamaḥ||38||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `caraṇīdvayam' iti pā. ↩
- 2 `ślaiṣmikī sakaphā jñeyā' iti pā. ↩
- 3 `mehanī' iti pā. ↩
- 4 `maithune'caraṇī' iti pā. ↩
- 5 `tayoścaraṇyaticaraṇyoḥ' iti pā. ↩
- 6 `saśūlāṃ' iti pā. ↩
- 7 `nistandra ityarthaḥ' iti pā. ↩
- 8 `piṇḍairāpūraṇaṃ hitam' iti pā. ↩
- 9 `klabyotthānāni' iti pā. ↩
- 10 `klaibyotthānāni' iti pā. ↩