athāto grahotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
navagrahākṛtivijñānaṃ cikitsitaṃ cābhidhāya bālagrahāṇāmutpattiṃ kāraṇaṃ cābhidhātuṃ grahotpattyadhyāyārambho yujyata ityāha- athāta ityādi| grahāṇāṃ skandādīnām, utpattiḥ āgatiḥ prāptiḥ; etena krīḍanārthaṃ niyojanamatrotpattiḥ, nābhūtaprādurbhāvaḥ; kutaḥ? teṣāṃ nityatvāt||1-2||
nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya ime grahāḥ | śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ ||3||
navetyādi| vigrahaḥ śarīraṃ; tatra ca skandaskandāpasmāranaigameṣāḥ puruṣaśarīrāḥ, śeṣāḥ strīśarīrāḥ||3||
ete guhasya rakṣārthaṃ kṛttikomāgniśūlibhiḥ | sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasyātmatejasā ||4||
ete ityādi| śaravaṇasthasya ātmatejasā rakṣitasyāpi rakṣārthaṃ kṛttikādibhirete skandādayo grahāḥ sṛṣṭā niyojitā ityarthaḥ; guhasya kārtikeyasya, ātmatejasā svaśaktyā| nanu svabhāvarakṣitasya guhasya rakṣakaiḥ kiṃ? ucyate- yathā svaśaktyā anabhibhavanīyasyāpi indrasya anye devā rakṣakāḥ, prabhudharmatvāt; tadvadguhasyāpi anye grahā rakṣakāḥ, prabhudharmatvāt||4||
strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā mayeritāḥ | gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā rājasatāmasāḥ ||5||
strītyādi| strīvigrahā nārīśarīrāḥ, nānārūpā meṣādimukhāḥ, mayā dhanvantariṇā, īritāḥ kathitāḥ| te strīvigrahāḥ| bhāgā aṃśāḥ, rājasatāmasā matā rajastamomayāḥ smṛtāḥ| yadyapi sarvagrahāṇāṃ rajastamomayatvaṃ, tathā'pi strīvigrahāṇāmevātyarthaṃ rajastamoguṇabhūyiṣṭhatvaṃ; tadbhūyiṣṭhatvāccātiśayena hiṃsātmakatvamiti tebhyo bālako rakṣitavyaḥ||5||
naigameṣastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahāḥ | kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ sakhā ||6||
naigameṣa ityādi| naigameṣaḥ puṅgrahaḥ, meṣānana eḍakamukhaḥ, bālakautukāya sṛṣṭaḥ| kumāradhārī kumārapālayitā; ‘kumārahārī’ ityanye paṭhanti, tatra kumārān haratītyarthaḥ| ātmasama ātmatulyaḥ, sakhā mitram| ‘ātmasama’ ityatrānye ‘ātmodbhava’ iti paṭhanti, tatrātmodbhavaḥ putraḥ||6||
skandāpasmārasañjño yaḥ so'gninā'gnisamadyutiḥ | sa ca skandasakhā nāma viśākha iti cocyate ||7||
skandetyādi| apasmāravikāraliṅgaliṅgatavikāritvena skandāpasmāra ityucyate| so'gninā sṛṣṭa iti sambadhyate| viśākha iti skandāpasmārasyāparaṃ nāma||7||
skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | bibharti cāraparāṃ sañjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ ||8||
skanda ityādi| tripurāriṇā rudreṇa sṛṣṭaḥ||8||
bālalīlādharo yo'yaṃ devo rudrāgnisambhavaḥ | mithyācāreṣu 1 bhagavān svayaṃ naiṣa pravartate ||9||
guhasya skandādibhyo bhedamāha- bālalīlādhara ityādi| līlā ceṣṭā, rudrāgnisambhava iti rudrasambhavo'gnisambhavaśca| mithyācāreṣu bāleṣvityarthaḥ| svayaṃ na pravartate tadanucarāstu pravartante, kutaḥ? yato'sya devatvādyāgādibhireva tṛptiḥ| ‘bālalīlādhara’ ityatra ‘bālalīlāṭana’ ityanye paṭhanti||9||
kumāraḥ skandasāmānyādatra kecidapaṇḍitāḥ | gṛhṇātītyalpavijñānā bruvate dehacintakāḥ ||10||
kumāra ityādi| kumāraḥ kārtikeyaḥ, skandasāmānyāt skandagrahanāmatulyatvādbālaṃ gṛhṇātīti ye kecidapaṇḍitā dehacintakā vaidyā bruvate te'lpavijñānā apaṇḍitāḥ||10||
tato bhagavati skande surasenāpatau kṛte | upatasthurgrahāḥ sarve dīptaśaktidharaṃ guham ||11|| ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai | teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayat ||12|| tato grahāṃstānuvāca bhagavān bhaganetrahṛt | tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivaṃ ca tritayaṃ jagat ||13|| parasparopakāreṇa vartate dhāryate'pi ca | devā manuṣyān prīṇanti tairyagyonīṃstathaiva ca ||14|| vartamānairyathākālaṃ śītavarṣoṣṇamārutaiḥ | ijyāñjalinamaskārajapahomavratādibhiḥ ||15|| narāḥ samyak prayuktaiśca prīṇanti tridiveśvarān | bhāgadheyaṃ vibhaktaṃ ca śeṣaṃ kiñcinna vidyate ||16|| tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva bhaviṣyati | kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca ||17|| brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravo'tithayastathā | nivṛttācāraśauceṣu parapākopajīviṣu ||18|| utsannabalibhikṣeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu | gṛheṣu teṣu ye bālāstān gṛhṇīdhvamaśaṅkitāḥ ||19|| tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati | evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāpyataḥ ||20|| grahopasṛṣṭā bālāstu duścikitsyatamā matāḥ |21|
ke tarhi bālān gṛhṇantīti pṛṣṭa āha- tata ityādi| tato guharakṣārthaṃ navagraheṣu sṛṣṭeṣu satsu, anantaraṃ surā devāsteṣāṃ senā tasyāḥ patau svāmini guhe kṛte sati, upatasthuḥ āgatāḥ| śaktiḥ āyudhaviśeṣaḥ| ūcuḥ uktavantaḥ| prāñjalayaḥ saṃyojitahastāḥ| enaṃ guhaṃ prati; enamityatra anye deveti guhasambodhanaṃ paṭhanti| kimūcuḥ? vṛttiṃ 2 vartanaṃ, naḥ asmākaṃ, saṃvidhatsva kuru, vai sphuṭam| ātmavṛttyarthamupasthitānāṃ grahāṇāṃ kārtikeyena kiṃ kṛtamityāha- teṣāmityādi| tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayatteṣāṃ grahaṇāmarthe, tato grahavṛttiprārthanādanantaraṃ, skandaḥ kārtikeyaḥ, acodayat prārthitavān| evaṃ grahārthe prārthitaḥ śaṅkaraḥ kiṃ kṛtavānityāha- tata ityādi| tataḥ prārthanānantaraṃ tān grahān prati bhagavān bhaganetrahṛt bhagalocanahārī rudra uktavān| kimuktavānityāha- tiryagityādi| tiryagyonimānuṣadevānāṃ tritayaṃ jagacchabdavācyaṃ, etattritayaṃ parasparamanyonyopakāreṇa vartate, dhāryate'pi ceti cakārāt kriyate ca| tatra tiryagyonayo gavādayaḥ, te manuṣyānupakurvanti vahanādinā; mānuṣāśca māṣādidānena tiryagyonīnupakurvanti| devamānuṣayoḥ parasparopakāramāha- devā ityādi| yathākālaṃ śītoṣṇavarṣādīn 3 kṛtvā mānuṣān tiryagyonīṃśca prīṇayantīti sambandhaḥ| deveṣu mānuṣopakāramāha- ijyetyādi| ijyā yāgaḥ, añjaliḥ karadvayayojanaṃ, namaskāraḥ praṇāmaḥ, japa oṅkārapūrvakaṃ gāyatryādyāvartanaṃ, homo lakṣādisaṅkhyāhutibhirvahnau havanaṃ, vrataṃ prasiddhaṃ, samyakprayuktaiḥ vedoktavidhānena prayuktaiḥ; ijyāñjaliprabhṛtibhiḥ samyakprayuktairnarāstridiveśvarān devān prīṇayantīti sambandhaḥ| bhāgadheyamityādi| bhāgadheyam aṃśasamūhaḥ, vibhaktaṃ devāditritayena sarvameva vibhajya gṛhītaṃ, śeṣam avaśiṣṭaṃ, kiñcinnāsti yatastattasmādbālagraharakṣārthaṃ sṛṣṭatvādyuṣmākaṃ vṛttirapi bho grahā bāleṣveva bhaviṣyatīti| anaparādheṣu bāleṣu vṛttiṃ kalpayan śambhurapi doṣabhāk syādataḥ sāparādheṣu vṛttimāha- kuleṣvityādi| nejyante na pūjyante, utsanne 4 naṣṭe balibhikṣe yeṣu tāni tathā, teṣu vṛttiriti| atra hiṃsanameva vṛttiḥ| pūjā caiveti puṣpādinā bhojanādinā cetyarthaḥ||11-20||-
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi dhruvaṃ skandagrahe matam ||21|| skandagraho'tyugratamaḥ sarveṣveva yataḥ smṛtaḥ | anyo vā sarvarūpastu na sādhyo graha ucyate ||22||
evamityādi| vaikalyaṃ vikalāṅgatā| dhruvaṃ niścitam| skandetyādi| sarveṣveva graheṣu madhye skandagraho yato'tyugratamaḥ, ata eva tadgṛhītasya dhruvaṃ maraṇaṃ, atha kathañcijjīvati tadā vaikalyamiti| anya ityādi| anyo vā skandāpasmārādikaḥ||21-22||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre grahotpattyadhyāyo nāma(ekādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre grahetpattyadhyāyaḥ saptatriṃśattamaḥ||37||