36. naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto naigameṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
mukhamaṇḍikāpratiṣedhānantaraṃ pariśiṣṭhatvānnaigameṣapratiṣedhārambho yukta ityāha- athāto naigameṣapratiṣedhamityādi||1-2||
bilvāgnimanthapūtīkāḥ kāryāḥ syuḥ pariṣecane | surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ pariṣeke ca śasyate ||3|| priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ | pacettailaṃ sagomūtrairdadhimastvamlakāñjikaiḥ ||4||
bilvāgnimanthetyādi| pūtīkaḥ cirabilvaḥ| ‘surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ’ ityatrānye ‘surāsabījadhānyāmlaiḥ’ iti paṭhanti; tathāpāṭhe sabījaṃ dhānyāmlaṃ bījena saha kāñjikamiti| anye tu surāsthāne tatheti paṭhanti| sabījamapyatra sauvīramiti kecit| priyaṅgusaraletyādi| saralā śuklā trivṛt, anantā utpalasārivā, kuṭannaṭaṃ tagaraṃ; tatra priyaṅgvādikalkaṃ caturthāṃśaṃ, dadhyādidravyaiścaturbhiḥ pratyekaṃ samaṃ tailaṃ pacediti kramaḥ||3-4||
pañcamūladvayakvāthe kṣīre madhurakeṣu ca | pacedghṛtaṃ ca medhāvī kharjūrīmastake'pi vā ||5||
pañcamūladvayakvāthe iti pañcamūladvayakvāthe daśamūlakvāthe triguṇe, kṣīre ghṛtasame, kākolyādikalkacaturthāṃśaṃ, kharjūrīmajjacaturthāṃśaṃ vā ghṛtaṃ pānārthaṃ pacedityarthaḥ||5||
vacāṃ vayaḥsthāṃ golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet | utsādanaṃ hitaṃ cātra skandāpasmāranāśanam ||6||
vacāmityādi| vayaḥsthā guḍūcī, brāhmītyanye, golomī dūrvā, jaṭilā māṃsī| utsādanam udvartanam||6||
siddhārthakavacāhiṅgukuṣṭhaṃ caivākṣataiḥ saha | bhallātakājamodāśca hitamuddhūpanaṃ śiśoḥ ||7||
siddhārthaketyādi| akṣatā yavāḥ||7||
markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi navagrahe | dhūpaḥ supte jane kāryo bālasya hitamicchatā ||8||
markaṭetyādi| markaṭādipurīṣeṇa rātrau supte loke bālasya dhūpanam||8||
tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi | kumārapitṛmeṣāya vṛkṣamūle nivedayet ||9||
tiletyādi| vividhān svastikamodakādīn| kumārapitṛmeṣāyeti kumārāṇāṃ pitā rakṣaṇātmakatvāt, meṣo naigameṣaḥ, tasmai naigameṣāya| vṛkṣamūle kṣīravṛkṣamūle| nivedayettilādikaṃ balim||9||
adhastādvaṭavṛkṣasya snapanaṃ copadiśyate | baliṃ nyagrodhavṛkṣeṣu tithau ṣaṣṭhyāṃ nivedayet ||10|| ajānanaścalākṣibhraḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ | bālaṃ bālapitā devo naigameṣo'bhirakṣatu ||11||
rakṣāmāha- adhastādityādi| snapanaṃ gāyatryabhimantritābhiradbhiḥ| balimapi tilataṇḍulamityādikaṃ vaṭamūle ṣaṣṭhyāṃ nivedayet||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre naigameṣapratiṣedho nāma(daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ ṣaṭtriṃśattamaḥ||36||