35. mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto mukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śītapūtanāpratiṣedhānantaraṃ strīgrahasāmānyānmukhamaṇḍikāpratiṣedhārambho yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
kapitthabilvatarkārīvāṃśīgandharvahastakāḥ | kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane ||3||
kapitthetyādi| tarkārī araṇikā, vāṃśī vaṃśalocanā, kuberākṣī kāṣṭhapāṭalā, peṭiketyanye||3||
svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ 1 tathā'jaharigandhayoḥ | tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjane śiśoḥ ||4||
bhṛṅgavṛkṣāṇāmiti vātaharabilvādikānāṃ bhṛṅgāḥ patrabhaṅgāḥ, tadupayogikā vṛkṣāḥ| ajaharigandhayoriti bastagandhāśvagandhayoḥ, ajāśvagandhācaturguṇarasena tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya yamakaṃ pacediti manyante; ‘ajaharigandhayoḥ’ ityatra ca ‘tathaiva harigandhayā’ iti paṭhanti||4||
madhūlikāyāṃ payasi tugākṣīryāṃ gaṇe tathā | madhure pañcamūle ca kanīyasi ghṛtaṃ pacet ||5||
madhūlikāyāmityādi| madhūlikā markaṭahastatṛṇam| payasi gokṣīre| atra gayī payaḥsvinīti paṭhati; tatra kṣīravidārīgaṇe; tathā madhure kākolyādike, pañcamūle kanīyasi śālaparṇyādike| madhūlikādikalkakvāthābhyāṃ ghṛtaṃ pacet||5||
vacā sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpanaṃ hitam | dhārayedapi jihvāśca cāṣacīrallisarpajāḥ ||6|| varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā | manaḥśilāṃ copaharedgoṣṭhamadhye baliṃ tathā ||7|| pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ balyarthamupasaṃharet | mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam ||8||
vacetyādi| cāṣaḥ karṇāyasaḥ, cīralliḥ ‘cilla’ iti loke, cāṣādijihvāṃ dhārayet| varṇako rocanikā kampillaka ityarthaḥ, kaṅkuṣṭhamityanye| mālyaṃ puṣpam| añjanaṃ rasāñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye| pāradaṃ śambhuretaḥ| pūrvakalpena śālyādikṛtamaṇḍale goṣṭhamadhye varṇakādibalimupaharet, anye tu varṇakādidravyāṇi maṇḍalārthaṃ manyante| pāyasaṃ kṣīrasaṃsiddhāstaṇḍulāḥ, puroḍāśaḥ aṣṭākapālaḥ piṣṭamayaḥ kapālopari pakvastṛṇāgninā| mantretyādi mantrapūtābhiḥ gāyatryā abhimantritābhiḥ| tatraiva goṣṭhamadhye||6-8||
alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī | goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā ||9||
rakṣāmāha- alaṅkṛtetyādi||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre mukhamaṇḍikāpratiṣedho nāma(navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||35||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ pañcatriṃśattamaḥ||35||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `bhṛṅgavṛkṣo bhṛṅgarāja' iti hārāṇacandraḥ