52. kāsapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śvāsapratiṣedhānantaraṃ vātakaphaprādhānyatvasāmyāttulyacikitsitatvācca kāsapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ | kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ ||3||
idānīmatideśena kāsahetūnāha- uktā ityādi||3||
dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva ||4|| prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sambhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu ||5||
kāsasya samprāptiniruktī āha- prāṇa ityādi| prāṇo vāyuḥ, udānānugata udānavāyumilitaḥ, ūrdhvagatitvādudānasya, praduṣṭaḥ kopamāpannaḥ san, sambhinnakāṃsyasvaratulyaghoṣa iti jarjaritakāṃsyaśabdānukārī svaraḥ, nireti nirgacchati| sadoṣaḥ saduṣṭirityarthaḥ; duṣṭiścātra tādṛgvidhaśabdaprāṇavāyunirgamanātmikaiva; kecit ‘sadoṣa’ ityatra ‘saghoṣa’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- saghoṣaḥ tādṛgvidhaprāṇanirgamanotthasvarayuktaḥ| sa prāṇo vāyuḥ ‘kāsa’ ityudāhṛtaḥ||4-5||
sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca | pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt ||6||
kāsasaṅkhyāmāha- sa vātapittaprabhava ityādi| sa iti kāsaḥ| kṣatāt kṣatajaḥ| kṣayajaḥ śukrakṣayajaḥ| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ siddhāyāṃ pañcaprakāra iti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārtham| tena vātādikṛtakāsasya pañcaprakārāḥ, na punarnimittāntarabhedādbhedaḥ| yakṣmavikārakṛt rājayakṣmakṛt, rogasyāpi vyādhikāraṇatvāt| yadyapi kṣayādutpannakāsasya kṣayakartṛtvaṃ na sambhavati, tathā'pi pūrvāvasthāto'dhikaṃ kṣayaṃ karoti, ataḥ kṣayajakāsasyāpi kṣayakartṛtvam, athavā bahuṣu chatriṣu gacchatsu keṣucidacchatriṣvapi chatriṇo yāntīti vyapadeśavat kṣayajakāsasyāpi kṣayakartṛtvavyapadeśaḥ| kecit ‘pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhirviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ’ iti paṭhanti||6||
bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ | svaśabdavaiṣamyamarocako'gnisādaśca 1 liṅgāni bhavantyamūni ||7||
kāsapūrvarūpamāha- bhaviṣyatastasyetyādi| bhojyoparodhaḥ grāsasya gale saṅgaḥ| svaśabdavaiṣamyamiti īṣatprakṛtisvaravaikṛtam| agnisādaḥ agnimāndyam| kecit kāsapūrvarūpaṃ na paṭhanti, rūpāṇāmevāvyaktānāṃ prāgrūpasadbhāvāt; tanna, samānatantravirodhāt||7||
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktamantaḥkaphamīraṇena 2 kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ ||8||
vātakāsalakṣaṇamāha- hṛcchaṅkhamūrdhodaretyādi| kṣāmānanaḥ kṣīṇamukhakriyaḥ| kṣīṇabalasvaraujā iti balaṃ karmanirvartanakṣamatā, ojo hṛdi sthitaṃ prasiddhameva| prasaktamityādi| prasaktaṃ yathā bhavati tathā'ntaḥkaphaṃ yathā bhavati śuṣkaṃ ca yathā bhavati tathā kāsedityarthaḥ; prasaktaṃ nirantaraṃ, antaḥkapham abhyantarakaphaṃ, śuṣkaṃ śleṣmarahitam| īraṇena vāyunā| svarabhedayukto bhinnasvara ityarthaḥ| ‘hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlam’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||8||
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||9||
pittakāsalakṣaṇamāha- urovidāhajvaretyādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ| tiktamukho nimbādibhakṣaṇeneva| pāṇḍutvamatra pittakṛtaṃ boddhavyaṃ, tena pāṇḍuḥ pītavarṇaḥ| paridahyamāno dāhayuktaḥ||9||
pra(vi)lipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ | abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta 3 nā sāndrakaphaṃ kaphena ||10||
kaphakāsalakṣaṇamāha- pralipyamānenetyādi| pralipyamānena mukhena śleṣmaṇā lipyamānena mukhena| sīdan patan| śirorujārtaḥ śirovyathāpīḍitaḥ; yadyapi śirorujā vātajanyā ato vātika eva kāse sambhavati, tathā'pi kaphaje'pi kāse vāyusadbhāvāt śirorujā yuktaiva| kaphapūrṇadehaḥ guruśarīra ityarthaḥ| abhaktaruk bhojanāruciḥ| sādaḥ aṅgaglāniḥ| nā puruṣaḥ||10||
vakṣo'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ | viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ 4 tamāhuḥ ||11||
uraḥkṣatakāsalakṣaṇamāha- vakṣo'timātramityādi| vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, anye tu jatrukroḍapārśvānāmantarālaṃ vakṣa ityāhuḥ| vihataṃ viśeṣeṇa pīḍitam| abhighāto laguḍaprahārādiḥ| viśliṣṭavakṣāḥ avasannavakṣāḥ| saraktaṃ ṣṭhīvati ‘kaphaṃ’ iti śeṣaḥ| tasyāvasthāyāmasādhyatvamāha- sa ityādi| sa kṣatajakāsī| uraḥkṣatasya uraḥkṣatajakāsasya cāyaṃ bhedaḥ- uraḥkṣatī pūrvameva saraktādikaṃ kaphaṃ ṣṭhīvati, uraḥkṣatajakāsī tu pūrvaṃ śuṣkaṃ kāsate paścāt saśoṇitaṃ ṣṭhīvati| tathā coktaṃ- “rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet| sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam” (ca. ci. 18) iti| kiñca uraḥkṣate gātraśūlādīni lakṣaṇāni pūrvameva bhavanti, tajjakāse tvasādhyāvasthāyāmevetyato'pi bhedaḥ||11||
sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam ||12|| sasarvaliṅgaṃ 5 bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti 6|13|
kṣayajakāsalakṣaṇamāha- śuṣyannityādi| ‘viniṣṭhīvati’ iti padaṃ rudhiraṃ sapūyamityatra sambadhyate| sasarvaliṅgamiti saha sarvairliṅgairvartate yaḥ sa sasarvaliṅgaḥ sarvadoṣaliṅgayukta ityarthaḥ| cikitsitajñāḥ kāyacikitsāvidaḥ| kṣayajaṃ śukrakṣayajam| yadyapi sāmānyakṣayaśabdena rasādikṣayaḥ prāptastathā'pyatra śukrakṣayo grāhyaḥ, tajjanitatvāt kṣayakāsasya sarvadhātukṣayasya ca| yadyapi kṣayasya kṣayakāsasya ca bhedo nopalabhyate, tathā'pi kṣaye yāni kāsajvarādīni lakṣaṇāni bhavanti tānyekadoṣārabdhāni, kṣayajakāse punastāni tridoṣārabdhānītyato bhedaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “kṣaye kāsādikaṃ liṅgamekadoṣakṛtaṃ matam| tadeva tatkṛte kāse sarvadoṣānvitaṃ budhaiḥ”- iti||12||-
vṛddhatvamāsādya bhavettu 7 yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam ||13||
idānīṃ kāsasyāvasthāyāṃ yāpyatvamāha- vṛddhatvamityādi| vṛddhatvaṃ sthaviratvam||13||
śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam | uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam ||14||
idānīṃ sāmānyaṃ kāsacikitsitamāha- śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdetyādi| śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī| abdaṃ mustā| amarāhvo devadāruḥ| baddhāsyaṃ cirakālaṃ 8 vyāpya āsye sthitikaraṃ, cirakālānubaddhamiti tātparyārthaḥ| atra pūrvaṃ sāmānyacikitsākaraṇaṃ kāse āśu cikitsā kartavyeti dyotanārtham| madhuparpaṭaka rahitaḥ kaṭphalādirayam||14||
phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ 9| lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam ||15||
phalatrikavyoṣaviḍaṅgetyādi| phalatrikaṃ triphalā, vyoṣaṃ trikaṭu, devakāṣṭhaṃ devadāru||15||
pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm | sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām ||16||
pathyāmityādi| pathyādīni cūrṇayitvā madhughṛtābhyāṃ kāsī vilihītetyarthaḥ| kecit pathyādikaṃ lājaparyantamekaṃ yogaṃ, samāgadhīṃ vā'pi vicūrṇya śuṇṭhīmiti dvitīyaṃ yogaṃ manyante| sasaindhavāmityādi| kṛṣṇā pippalī; ‘uṣṇajalena’ ityatra ‘pibet’ ityadhyāhāryaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca- “pibet sasaindhavāṃ kṛṣṇāṃ kāsaghnīṃ koṣṇavāriṇā”- iti||16||
khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunā'valihyāt | drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca ||17|| lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām | dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca sañcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ ||18||
yogadvayamāha- khādedguḍamityādi| nāgarapippalībhyāṃ ‘yuktaṃ’ iti śeṣaḥ| drākṣāṃ sitāmityādi| drākṣāmityādiko māgadhikāṃ ca tulyāmityetatparyanta eko yogaḥ| atra ca ‘khādet’ iti sambandhanīyaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca,- “śarkarāmāgadhīdrākṣāḥ kāsī khādet samāṃśikāḥ”-iti| saśṛṅgaveramityādikaḥ ghṛtakṣaudrayutaṃ samāṃśamityanto dvitīyo yogaḥ| tugā vaṃśalocanā, anye vaṃśalocanānukāri pārthivaṃ dravyamāhuḥ| sitopalāmityādirmaricāṃśayuktāmitiparyantastṛtīyaḥ| sitopalāṃ śarkarāṃ, maricāṃśayuktāṃ maricabhāgayuktām| atrāpi lihyāditi sambandhanīyam| dhātrīkaṇetyādi| dhātrī āmalakīphalaṃ, kaṇā pippalī, viśvaṃ śuṇṭhī, sitopalā śarkarā| dadhno maṇḍena mastunā||17-18||
hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ 10 dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ | ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam ||19|| bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām 11| bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni ||20||
hareṇukāmityādi| gāyatrisāraḥ khadirasāraḥ| ubhe haridre ityādirbastasya mūtreṇeti paryantameko yogaḥ| sukhāmbunā vetyādirdvitīyaḥ; sukhāmbu uṣṇodakam| dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ| satilvakākhyāmiti paṭṭikālodhrasahitāmityarthaḥ| bhṛṣṭāni sarpīṃṣītyādi| bādarāṇi palāśāni badarīpatrāṇi||19-20||
kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi |21|
kolapramāṇamityādi| kolapramāṇaṃ karṣapramāṇam| sauvīrakeṇa kāñjikena| amlarasena bījapūrakarasena| yadyapi hiṅgu alpapramāṇameva hitaṃ, tathāpyardhakarṣapramāṇaṃ hiṅgu prayujyate, rogaviśeṣeṇādhikapramāṇasyāpi hitatvāt| kecit ‘sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi’ ityatra ‘sauvīrakeṇāpi samātuluṅgam’ iti paṭhitvā bījapūrakeṇa saha hiṅgu pibediti vyākhyānayanti|21|-
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vā'pi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ ||21|| dhūme praśastā ghṛtasamprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā |22|
kṣaudreṇetyādi| dhūme dhūmaviṣaye, praśastā hitā, vartiḥ ‘ṣoḍaśāṅgulanetranyastā pītā satī’ iti śeṣaḥ| veṇutvak vaṃśacchallī| lavaṇaiḥ saindhavaiḥ||21||-
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ ||22|| vidhāya vartīśca payo'nupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī |23|
aparāṇyapi dhūmadravyāṇyāha- mustetyādi| iṅgudītvak iṅgudīvalkalam| ālaṃ haritālam| chagalāmbu chāgamūtram| vidhāya kṛtvā| payonupānaṃ dugdhānupānam| dhūmaṃ pibet pūrvoktavidhānena| yadyapi pūrvoktayogānāṃ doṣāpekṣayā viṣayo noktaḥ, tathā'pi yogānāṃ rasādīn buddhvā yathādoṣaṃ vaidyaḥ pūrvoktayogān prayojayet||22||-
pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya ||23||
pibecca sīdhumityādi| sīdhuḥ śasyakaḥ| tena maricānvitasīdhunā| jayati ‘ātura’ iti śeṣaḥ| prasahya haṭhāt||23||
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ 12 mākṣikasamprayuktam |24|
drākṣāmbumañjiṣṭhetyādi| ambu vālakam| purāhvayā śallakī, guggulumapare| kṣīramityatra ‘pibet’ iti śeṣaḥ| ‘kecit mañjiṣṭhaśuṇṭhījalagostanībhiḥ kṣīraṃ ghṛtaṃ mākṣikasaṃyutaṃ vā’ itīdṛśaṃ pāṭhaṃ paṭhanti|24|-
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān ||24||
nidigdhiketyādi| susiddhān supakvān mudgān nidigdhikādibhiścūrṇitābhiḥ sārdhaṃ madhunā ca khādediti| tathā ca,- “kṣudrāmṛtānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānatha 13 sādhusiddhān” iti| kecit ‘nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhān’ iti paṭhanti, tatra kaṇṭakārīmūlatulyabhāgena saha svinnānityarthaḥ| apare ‘kaṭukopagāḍhān’ iti paṭhitvā trikaṭupragāḍhāniti vyākhyānayanti||24||
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ | ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām ||25||
utkārikāmityādi| utkārikāṃ lapsikām| nāgarāḍhyāṃ śuṇṭhyadhikām| atrāpi ‘khādet’ iti sambandhanīyam| ‘truṭikolapatraiḥ’ ityatra ‘vaṭakolapatraiḥ’ ityanye paṭhanti| ebhirityādi| ebhiriti pūrvoktaiḥ utkārikādidravyaiḥ| tanvīm 14 alpasikthāṃ bahudravām||25||
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya | vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam ||26||
sāmānyacikitsitamabhidhāyedānīmatideśena vātakāsacikitsitamāha- yat plīhni sarpirityādi| ṣaḍaṅgaṃ ṣaṭpalaṃ ṣaṭpalasya ṣaḍaṅgākhyā dvitīyā sañjñeti pratipādanārthaṃ ṣaḍaṅgakathanam| tacca ṣaṭpalapramāṇaṃ paktavyam| vidārigandhādigaṇakvāthakalkasaṃskṛtam| rasena kvāthena||26||
virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca | dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra ||27|| hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva |28|
virecanamityādi| atra vātakāse| āsthāpanaṃ nirūhaṇam| nanu, kāse bastiniṣedhāt kathamatrāsthāpanamucyate? satyaṃ; niṣiddhamapyāsthāpanaṃ vātakāse prayujyate, doṣapratyanīkatvāt| dhūmaṃ pibedityādi| atra ‘yathoktavidhinā’ iti śeṣaḥ| snaihikaṃ madhūcchiṣṭasarjarasavasādibhiḥ kṛtam| apramattaḥ sāvadhānaḥ| sukhoṣṇam īṣaduṣṇam| ghṛtam asaṃskṛtam| atra vātakāse'nyadapi yaddhitaṃ tadāha- hitā yavāgvaścetyādi| raseṣu siddhāḥ māṃsaraseṣu siddhāḥ| payāṃsi vātaharadravyasiddhāni| lehāḥ pūrvoktāḥ||27||-
pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca ||28|| uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca | kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam ||29|| nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam | pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ ||30|| śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayāśaṭībhiḥ | samyagvipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat ||31|| śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi 15 pañca kāsān |32|
kaphakāsacikitsitamāha- pracchardanamityādi| pracchardanaṃ vamanam| kāyaśirovirekā iti kāyavireko virecanaṃ, śirovireko nasyabhedaḥ; sa ca pippalyādikṛtaḥ| tathaiva dhūmā virecanā ityarthaḥ| uṣṇā lehāḥ kaṭudravyakṛtā ityarthaḥ| kaṭukāḥ kaphaharakaṭukadravyakṛtāḥ| kaphaṃ kaphakāsaṃ, kāraṇe kāryopacārāt| viśoṣaṇaṃ laghurūkṣālpabhojanam, anye nānāprakāralaṅghanamāhuḥ; tathā coktam,- “catuḥprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam”- iti| pathyaṃ hitam| kṛmighnasvarase vipakvamārdraviḍaṅgasvarasavipakvaṃ, svarasālābhe ca pūrvoktakalpanayā saviḍaṅgacūrṇaṃ rātriparyuṣitaṃ jalaṃ grāhyam| anye tu kṛmighnaśabdena kṛmighnāni yāni dravyāṇi surasādīni tānyāhuḥ| nirguṇḍipatrasvarase ca pakvamityādi nirguṇḍipatrasvarase nīlasindhuvārasvarase, nīlasindhuvāraśca śephāliketi loke| pāṭhetyādi| vyoṣaṃ trikaṭukam| sindhu saindhavam| trikaṇṭo gokṣurakaḥ| hutabhuk citrakaḥ| ambhodharaḥ mustam| svarabhedabhinnān kāṃsyapātrādisvarabhedena bhinnān| pañca kāsān hantīti stutivākyaṃ, tasmāt kaphakāsaṃ hantīti jñātavyaṃ, kaphakāsaprastāvāt| yadyapi vātakāsānantaraṃ pittakāsābhidhānaṃ yuktaṃ na kaphakāsābhidhānaṃ 16, tathā'pi kaphakāsapratikārasyobhayahitatvapratipādanārthaṃ kathanam||28-31||-
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ 17 madhuraṃ ca kṛtsnam ||32|| ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat | prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse ||33||
idānīṃ pittajakṣayajakṣatakāsānāṃ cikitsitamāha- vidārigandhetyādi| ādiśabdo vidārigandhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena vidārigandhādiḥ, utpalādiḥ, sārivādiśca| madhuraṃ vargaṃ kākolyādikam| kṛtsnaṃ samagram| atrāpi niṣkvāthyeti sambadhyate| dravapramāṇaṃ ca pratyekaṃ snehasamam| tathā ca paribhāṣā- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvākca syāccaturguṇam”- iti| kākolivarge ‘kalkīkṛte’ iti śeṣaḥ| saśarkaraṃ śarkarāprakṣepam| prātaḥ pūrvāhṇe, pittādikāse pibet||32-33||
kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ | cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtapragāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam ||34||
kharjūrabhārgītyādi| priyālaḥ cāraḥ| madhūlikā markaṭakaḥ| samāṃśaiḥ tulyapramāṇaiḥ| trīn kāsān pittoraḥkṣatakṣayajān| kharjūrādibhistulyabhāgaiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtapragāḍhaṃ lehatvenopayujyamānaṃ trīn kāsān hantīti piṇḍārthaḥ| pittakāsacikitsitaṃ yadatroraḥkṣatakṣayakāsābhyāṃ sahaiva kathitaṃ tadubhayatulyacikitsitakhyāpanārtham||34||
raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ | kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam ||35||
raktetyādi| raktā mañjiṣṭhā, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, samānatantradarśanāt, vahniḥ ajamodā, mūrvā corasnāyuḥ, upakulyā pippalī| samāṃśāḥ tulyabhāgāḥ| mañjiṣṭhādīni pippalyantāni dravyāṇi tulyabhāgāni cūrṇīkṛtāni kṣataje kṣayotthe ca kāse madhunā vilihet, cakārāt pittakāse'pi; ikṣurase vipakvaṃ vā ghṛtaṃ pibediti piṇḍārthaḥ||35||
cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā'pi kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī |36|
teṣāmaparamapi cikitsitamāha- cūrṇamityādi| āmalakasya cūrṇaṃ saghṛtaṃ vipakvaṃ hitāśī kṣīreṇa saha pibediti sambandhaḥ| ‘hitāśī’ ityatra ‘hitāya’ iti kecit paṭhanti; tatra kāsaśāntaye iti vyākhyānam|36|-
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||36|| kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudraghṛtena vā'pi |37|
pittajādikāsatraye'paramapi cikitsitamāha- cūrṇānītyādi| godhūmādicūrṇāni cūrṇīkṛtaḥ kākolyādigaṇaśca madhughṛtayuktena dugdhena pittoraḥkṣatakṣayajakāsavadbhiḥ puruṣaiḥ peya ityarthaḥ| kecidgodhūmacūrṇādicūrṇatrayaṃ yathākramaṃ triṣu kāseṣu tribhireva kṣīrādibhirdravaiḥ peyamicchanti||36||-
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam ||37||
guḍodakamityādi| guḍodakaṃ śītakaṣāyavidhinā gṛhītaṃ, kvathitamiti pakvamityarthaḥ; etena śītakaṣāyīkṛtasya guḍodakasya paścātkiñcitpakvasya śītībhūtasya kṣaudreṇa saha pānamityarthaḥ| veti vikalpastu pūrvayogāpekṣayā| maricopadaṃśaṃ samaricabhakṣaṇam||37||
prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā'rdhatulāṃ guḍasya | cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ ||38|| viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ | dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat ||39|| taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam | anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ ||40|| śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ | strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ ||41||
kalyāṇaguḍamāha- prasthatrayeṇetyādi| śuddhasya nirmalasya| ardhatulāṃ pañcāśatpalāni| granthikaṃ pippalīmūlaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu, ibhakṛṣṇā hastipippalī, sindhu saindhavaṃ, agniḥ citrakaḥ| picupramāṇaiḥ karṣapramāṇaiḥ; ‘palapramāṇaiḥ’ ityanye paṭhanti; tanna, samānatantravirodhāt| ‘dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭau’ ityatra ‘īṣattailabhṛṣṭāni’ iti śeṣaḥ, trivṛto recanīyatāsphoṭanārthaṃ vṛddhapāramparyasmaraṇāt| yathāvat mṛdumadhyakrūrakoṣṭhakramānurūpaṃ kharamṛdumadhyapākenetyarthaḥ| ayamiti kalyāṇakaḥ| puṃstvasya śukrasya, atrāpi hatasyeti sambadhyate| kalyāṇaka iti kalyāṇakaraṇāt||38-41||-
dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān | pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān ||42|| dvipālikān nyasya 18 yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām | droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge ||43|| pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca | cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca tasminmadhu siddhaśīte ||44|| rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt | tadrājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān ||45|| pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdrogahikkāviṣamajvarāṃśca | medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ ||46||
agastyāvalehamāha- dvipañcamūletyādi| dvipañcamūlaṃ daśamūlam| ibhakaṇā gajapippalī| ātmaguptā kapikacchūḥ| granthikaṃ pippalīmūlam| agniḥ citrakaḥ| yavāso dhanvayavāsakaḥ, pūrvapadalopāt| nyasya prakṣipya| yavāḍhakaṃ catuḥṣaṣṭipalāni| gurūṇām atisthūlānām| jaladroṇe dvādaśādhikapañcaśatapaleṣu| dvipañcamūlādīn pratyekaṃ dvipalapramāṇān yavāḍhakaṃ ca tathā harītakīśataṃ jaladroṇe prakṣipya tāvat pacedyāvat pādāvaśeṣitaṃ, tataśca tasmin kaṣāye vastrapūte guḍatulāṃ śuddhasvinnaharītakīśataṃ tathā ghṛtatailayoḥ pratyekamaṣṭau palāni prakṣipya pacet yāvattantumattvājjalapatitaṃ na śīryate, tataśca pippalīcūrṇaṃ catuṣpalaṃ madhu cāṣṭapalapramāṇaṃ dattvā sthāpayet, tataḥ tasmādrasāyanāt, kalkam ardhapalapramāṇaṃ lihyāt, harītakīdvayaṃ ca khādet| etadrasāyanaṃ bhagavatā agastyena kṛtam||42-46||
kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam | pacedghṛtaṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam ||47|| śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām ||48||
kulīraśuktītyādi| kulīraḥ karkaṭaḥ, śuktiḥ jalaśuktiḥ, caṭako grāmacaṭakaḥ, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, madhuravargaḥ kākolyādiḥ, kṛtsnaṃ samagram| kecit ‘niṣkvāthya vargairmadhuraistathā'nyaṃ’ iti paṭhitvā kākolyādisahitāni lāvādīni niṣkvāthya tathā anyairmadhurairjīvanīyaiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ pacediti vyākhyānayanti| cakārāt pittajakāsamapi| śatāvarīnāgabaletyādi| kecit śatāvarīnāgabalākalke 19 ghṛtaṃ siddhamicchanti; tanna, samānatantravirodhāt||47-48||-
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho nāma (caturdaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ ||52||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kāsapratiṣedho nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ||52||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `saśabdavaiṣamya...' iti pā.
  2. 2 `prasaktavegaśca samīraṇeva' iti pā.
  3. 3 `kāsedbhṛśaṃ' iti pā.
  4. 4 `kṣatajaḥ sa uktaḥ' iti pā.
  5. 5 `taṃ sarvaliṅgaṃ' iti pā.
  6. 6 `tamāhuḥ' iti pā.
  7. 7 `bhavatyatho vai' iti pā.
  8. 8 `baddhasthitikaṃ' iti pā.
  9. 9 `rāsnābalāpadmakadevakāṣṭhaiḥ' iti pā.
  10. 10 `mukhyaṃ' iti pā.
  11. 11 `sātilvakāṃśām' iti pā.
  12. 12 ghṛtaṃ māhiṣasamprayuktam' iti pā.
  13. 13 mudgān sahasādhu pakvān' iti pā.
  14. 14 `tanvīmalpasaṃskārāṃ viralasikthāṃ ca' iti pā.
  15. 15 `jayati' iti pā.
  16. 16 `kaphakāsacikitsitasya kṣayajahitatvapratipādanārthaṃ iti pā.
  17. 17 `vargān' iti pā.
  18. 18 `dvipālikāṃśāṃśca' iti pā.
  19. 19 `śatāvarīnāgabalādikvāthe' iti pā.