53. svarabhedapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ svarabhedapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śvāsakāsapratiṣedhānantaramūrdhvagatatvasāmānyāt śvāsakāsacikitsitasādhyatvācca svarabhedapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| svarabhedaḥ svaropaghātaḥ||1-2||
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ 1 prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||3||
svarabhedahetusamprāptisaṅkhyā āha- atyuccabhāṣaṇetyādi| adhyayanam anavarataṃ vedādipāṭhaḥ| atigītaṃ nirantaraṃ maṅgalādigānam| śītādibhirityatrādiśabdāt pittakaphakopahetavo gṛhyante| yadatra atyuccabhāṣaṇādīnāṃ vātakopahetūnāmeva sākṣāt kathanaṃ kṛtaṃ na pittakaphakopahetūnāṃ tat svaropaghātakartṛtve vāyoḥ prādhānyakhyāpanārtham| anye tu śītādītyatra ādiśabdena gurulaghusnigdharūkṣādīn guṇān gṛhṇanti| svaravaheṣu srotaḥsu śabdavāhinīṣu dhamanīṣu, te vātādayaḥ, gatāḥ prāptāḥ, pratiṣṭhāṃ sthitim| ṣaḍvidhaḥ ṣaṭprakāraḥ; pṛthak vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, medaḥkṣayābhyāṃ pratyekamekaḥ; evaṃ ṣaṭprakāraḥ| nanu, samānatantre ‘vātāt pittāt kaphāt kāsādraktavegāt sapīnasāt’ (ca. ci. 8) ityatra yathā ṣaḍvidhaḥ svarabheda uktastena sārdhaṃ kathaṃ na virodhaḥ| satyaṃ, kāsajapratiśyāyajayorliṅgatvenoktatvādgrahaṇaṃ, raktajasya tu kaphagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, yato raktaṃ kaphayuktaṃ svarabhedaṃ karoti samānatantroktatvāt| yadyevaṃ tarhi kathaṃ na saṅkhyādhikyaṃ? styaṃ, kāsajapratiśyāyajayorvātikatvena grahaṇam| atyuccabhāṣaṇetyādiko hetuḥ, prakupitāḥ pavanādaya ityādikā samprāptiḥ, bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ sa iti saṅkhyā||3||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraṃ ca |4|
vātikasvarabhedalakṣaṇamāha- vātenetyādi| kṛṣṇaśabdo nayanādibhirvarcaḥparyantaiḥ sambadhyate| bhinnam anavasthitam| uktaṃ ca tantrāntare- “svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ” (ca. ci. 8)- iti| ‘gadgadavat svaram’ ityatra kecit ‘gardabhavat svaraṃ’ iti paṭhanti|4|-
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena 2||4||
pittajasvarabhedalakṣaṇamāha- pittenetyādi| pītaśabdo vadanādibhirmūtrāntaiḥ sambadhyate| 'sa vidāhasamanvitena’ iti kecit paṭhanti, tatra sa iti svarabhedī puruṣaḥ||4||
kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣaḥ 3|5|
kaphajasvarabhedalakṣaṇamāha- kṛcchrādityādi| satatam anavaratam| kapharuddhakaṇṭhaḥ śleṣmāvṛtakaṇṭhaḥ| mandaṃ śanairiti mandaṃ mandamityarthaḥ| divā viśeṣa iti divase viśeṣo bhavet, kaphakṣayāt| ‘divā viśeṣāt’ iti kecit paṭhanti; rātrau tāvat kapharuddhakaṇṭhatvānna vadatyeva, divā punaḥ kaphāpacayādviśeṣo bhavati, tasmācca viśeṣānmandaṃ mandaṃ vadatīti vyākhyānayanti|5|-
sarvātmake bhavati sarvavikārasampadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ ||5||
sānnipātikasvarabhedalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvātmake sannipātotthasvarabhede| sarvavikārasampad vātādiliṅgaprādurbhāvaḥ| avyaktatā ca vacasaḥ aspaṣṭavāktvam| taṃ sānnipātikasvarabhedam||5||
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cā(vā)pi hatavāk parivarjanīyaḥ |6|
kṣayajasvarabhedalakṣaṇamāha- dhūpyetetyādi| dhūpyeta mukhāddhūmamivodvamati, ‘bruvan’ iti vākyaśeṣaḥ| kṣayamāpnuyād vāgiti vacanakṣayaṃ prāpnuyāt ‘vātāt’ iti śeṣaḥ|6|-
antargalaṃ 4 svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati 5 digdhagalauṣṭhatāluḥ ||6|| kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||7||
medojasvarabhedalakṣaṇamāha- antargalamityādi| antargalaṃ galasyāntare| svaraṃ vadati śabdaṃ karoti| ‘antargataṃ’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| yato'ntargalaṃ svaraṃ vadati ata eva alakṣyapadamiti, na lakṣyante padāni yasyetyarthaḥ| bhedaścayāt medovṛddheḥ| digdhaṃ medodigdhaṃ galauṣṭhatālu yasya sa tathā| ‘medo'nvayāt’ iti kecit paṭhanti||6-7||
snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān 6 vamanarecanabastibhiśca | nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ sampādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca ||8||
svarabhedasya sāmānyacikitsāmāha- snigdhānityādi| yadyapi kaphajamedojayoḥ svarabhedayorapatarpaṇasādhyatvāt snehanaṃ na yuktaṃ, tathā'pi yathādoṣapratyanīkairyathādoṣapratyanīkasādhitaiśca snehaiḥ snehanaṃ yuktameva, athavā medaḥkaphajayorapi vāyusadbhāvāt snehanopadeśaḥ| apakṛṣṭadoṣān ākṛṣṭadoṣān; atra vamanavirecanabastibhiriti sambadhyate| nyāyena yathāvidhītyarthaḥ| vamanādibhirapakṛṣṭadoṣān svarabhedāturān kiṃ kuryādityāha- nasyāvapīḍetyādi| avapīḍya dīyate ityavapīḍo nasyabhedaḥ| mukhadhāvanaṃ gaṇḍūṣādi| sampādayet yojayet| vividhaiḥ doṣapratyanīkatvena nānāprakāraiḥ| kavalagrahaiḥ gaṇḍūṣabhedaiḥ| tathā ca- “sukhaṃ sañcāryate yā tu gaṇḍūṣe sā prakīrtitā| asañcāryā tu yā mātrā kavale sā prakīrtitā 7 ”- iti||8||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta |9|
anyadapi svarabhedacikitsitamatideśenāha- ya ityādi| śvāsakāsapratiṣedhe sāmānyenādau yaḥ śvāsakāsavidhiruddiṣṭastaṃ vidhiṃ samastamapi yathādoṣaṃ kartuṃ yateteti piṇḍārthaḥ|9|
vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha ||9||
vaiśeṣikamityādi| ata iti sāmānyacikitsānantaram| taṃ vai svarāturahitamiti svarabhedāturahitam| nibodha jānīhi||9||
svaropaghāte'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet | kāsamardakavārtākamārkavasvarase śṛtam ||10|| pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase |11|
tameva vaiśeṣikavidhimāha- svaropaghāta ityādi| bhuktopari bhojanopari| mārkavo bhṛṅgarājaḥ, śṛtaṃ pakvam| anilaṃ vātajasvarabhedam, upacārāt| ārtagalaḥ kakubhaḥ||10||-
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||11|| devadārvagnikābhyāṃ vā siddhamājaṃ samākṣikam |12|
aparamapi vātaje ghṛtatrayamāha- yavakṣārājamodābhyāmityādi| agniko ajamodā| ājaṃ ‘ghṛtaṃ’ śeṣaḥ| samākṣikaṃ samadhu| atrāpi pītamiti yojyam||11||-
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ ||12||
vātike pathyayogamāha- sukhodakānupāna ityādi| sukhodakam īṣaduṣṇodakam| kecidamuṃ yogaṃ paittike manyante; tanna, samānatantreṣu vātikasvarabheda eva prayuktatvāt||12||
kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ |13|
paittikasvarabhedacikitsāmāha- kṣīrānupānamityādi| atandritaḥ analasaḥ|13|-
aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam ||13||
paittike pathyayogamāha- aśnīyādityādi| yaṣṭīmadhukapāyasamiti yaṣṭīmadhukasādhitakṣīrasiddhāṃstaṇḍulān; athavā yaṣṭīmadhukānvitaṃ pāyasaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam||13||
lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam | śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇamathāpi vā ||14||
lihyādityādi| madhurakāṇāṃ kākolīprabhṛtīnām| śatāvarīcūrṇayogamiti śatāvarīcūrṇasya yogaḥ saṃyogo yatra tattathā, atrāpi madhughṛtāplutaṃ lihyāditi sambandhanīyam||14||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṅkṣaye | lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||15||
kaphajasvarabhedacikitsāmāha- pibedityādi| kaṭūni trikaṭukādīni| mūtreṇa gomūtreṇa prādhānyāt| svarasaṅkṣaye svarabhede| lihyādvā madhutailābhyāmityādi madhutailābhyāṃ vā kaṭūni trikaṭukaprabhṛtīni lihyāt, bhuktvā vā tāni khādet||15||
svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate |16|
medojasvarabhede kaphajacikitsāmatidiśannāha- svaropaghāta ityādi| kaphavat kaphajasvarabhedavat|16|-
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām ||16||
sānnipātikakṣayajayorasādhyayorapi cikitsā kartavyetyāha- sarvaja ityādi| pratyākhyāya asādhyatvena nirākṛtya| ācaret kuryāt| kriyāmiti sānnipātike sarveṣāṃ vātādisvarabhedānāṃ sarvameva cikitsitaṃ kāryaṃ, kṣayaje tu kṣayoktamiti; kecidubhayorapi sāmānyacikitsitaṃ kuryādityāhuḥ||16||
śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha | pibet payāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ ||17||
atyuccabhāṣaṇotthasvarabhedasya vātātmakatve'pi nimittabhedamāśritya viśiṣṭāṃ cikitsāmāha- śarkaretyādi| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ śṛtāni payāṃsi śarkarāmadhumiśrāṇi pibediti piṇḍārthaḥ| payāṃsītyatra bahuvacanaṃ gomahiṣyajānāṃ kṣīraparigrahāya||17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (pañcadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamo'dhyāyaḥ ||53||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre svarabhedapratiṣedho nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ||53||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `... viṣādhyayanābhighāta ...' iti pā.
  2. 2 `ca vidāhasamanvitena' iti pā.
  3. 3 `viśeṣāt' iti pā.
  4. 4 `antargatasvaraṃ' iti pā.
  5. 5 `medo'nvayāt' iti pā.
  6. 6 `saṃyojayet' iti pā.
  7. 7 `bhiṣagvaraiḥ' iti pā.