athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ | avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||3|| māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ | parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ ||4|| palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ | svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati ||5|| kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān | āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ | dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ ||6||
keṣāñcit kṛmīṇāṃ sāmānyaṃ hetumāha- ajīrṇetyādi| ajīrṇam āmavidagdhādibhedabhinnaṃ, adhyaśanam ajīrṇabhojanaṃ asātmyaṃyat sevitaṃ sukhārthaṃ na sampadyate, viruddhaṃ hitāhitīyoktaṃ, malinaṃ samalam| piṣṭānnaṃ taṇḍulapiṣṭādi, vidalaṃ makuṣṭhādi, bisaṃ bisāṇḍakaṃ, śālūḥ padmakandaḥ| parṇaśākaṃ patraśākaṃ, sūktaṃ sandhānakaviśeṣaḥ| palalaḥ tilakalkaḥ , ānūpapiśitam ānūpamāṃsaṃ, piṇyākaṃ yantrapīḍitatilakhalī, 'pītā' iti loke, pṛthukaḥ cipiṭakaḥ ādiśabdādevamprakārā anye'pi| bahuvidhākārān vividhākārān| vividhāśrayāniti nānāprakārāśrayānityarthaḥ| prasava utpattiḥ| prāyograhaṇādanyatrāpi sambhavo jñātavyaḥ| kecidatra ajīrṇādhyaśanādikaṃ hetugaṇaṃ na paṭhanti, teṣāṃ ca hetvavagatirvakṣyamāṇāt 'kṣīrāṇi māṃsāni' ityādipratiṣedhavidhānāt; mayā tu sukhabodhārthaṃ hetugaṇaḥ paṭhitaḥ| apare tu ‘ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dravapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā| vyāyāmajātāni 1 ca varjyamānaḥ svapnādivān vai labhate krimīnnā' iti paṭhanti||1-6||
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ sambhavaḥ smṛtaḥ | purīṣakapharaktāni, tāsāṃ vakṣyāmi vistaram ||7||
idānīṃ viṃśatisaṅkhyānāmapi kṛmijātīnāṃ kāraṇatraividhyamāha- viṃśaterityādi| jātigrahaṇaṃ kṛmīṇāmānantyakhyāpanārthaṃ; taccānantyaṃ viṃśatyāmevāvaruddhaṃ, ato viṃśatisaṅkhyākaraṇaṃ sārthakam| sambhavaḥ kāraṇam| kastrividhaḥ sambhava ityāha- purīṣetyādi| nanu, ajīrṇādhyaśanādayo hetava uktāḥ , kathaṃ purīṣādayaśca ucyante? satyaṃ, ajīrṇādayaḥ purīṣādīnāṃ hetavaḥ, purīṣādayaśca kṛmīṇāmiti| yadyapi kṛmyārambhakā na purīṣādayaḥ , tathā'pyupacārāt purīṣādīnāmapi kṛmyārambhakatvam| purīṣādyadhiṣṭhitā doṣāḥ purīṣādi, ghṛtādidagdhavat; etenājīrṇādibhiḥ prakupitā doṣāḥ purīṣādīnyadhiṣṭhāya kṛmīn janayanti tāsāṃ kṛmijātīnām| kecit ‘vistaraṃ’ ityatra ‘lakṣaṇaṃ’ iti pāṭhāntaraṃ savyākhyānaṃ paṭhanti; tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvāt parityaktam||7||
ajavā vijavāḥ 2 kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā | cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ ||8||
purīṣajakṛmināmānyāha- ajavā ityādi| ajavādayo dvimukhāntāḥ sapta purīṣajāḥ kṛmayaḥ||8||
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca | teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi ||9|| śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṅkṣayāḥ | prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ ||10||
purīṣajānāṃ lakṣaṇamāha- śvetā ityādi| ya ete purīṣajāḥ kṛmayaḥ śvetāḥ sūkṣmāśca bhavanti, te bāhulyenāddaṣṭavaśādgudaṃ tudanti pratisaranti ca| teṣāmeva saptānāṃ madhye apare pucchaiḥ pṛthavo bhavanti| purīṣajaiḥ saptabhiḥ kṛmibhiḥ śūlāgnimāndyādayo bhavanti| viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ| praseko lālāsrāvaḥ| viḍbhedaḥ dravapurīṣatā||9-10||
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ | śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te ||11||
teṣāmeva saptānāṃ purīṣajānāṃ madhye gaṇḍūpadānāṃ lakṣaṇaṃ karma cāha- raktā ityādi| paktināśakarā agnināśakarāḥ, kāraṇe 3 kāryopacārāt||11||
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā | pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ ||12||
kaphakṛmināmānyāha- darbhapuṣpā ityādi| darbhapuṣpādikā dāruṇaparyantāḥ kaphakopajāḥ ṣaṭ kṛmayaḥ||12||
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā ||13||
teṣāmākṛtimāha- romaśā ityādi| romaśāḥ sarvato romānvitāḥ| romamūrdhānaḥ saromamastakāḥ| śyāvamaṇḍalāḥ śyāmamaṇḍalayuktāḥ||13||
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā |14|
teṣāmeva karmaviśeṣeṇa sañjñāntaramāha- majjādā ityādi|14|-
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te ||14||
teṣāṃ sarveṣāmeva karmāṇyāha- śirohṛdrogetyādi| rogaśabdaḥ śirohṛdbhyāṃ sambadhyate, tena śirorogo hṛdrogaśca, vamathuḥ chardiḥ| cakārāt anyānapi kaphajavyādhīn kurvanti| te kaphajāḥ kṛmayaḥ||14||
keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā | kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ ||15||
raktajakṛmināmānyāha- keśarometyādi| keśādādyāḥ parīsarpāntāḥ sapta raktajāḥ kṛmayaḥ||15||
te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā |16|
teṣāmākṛtimāha- ta ityādi| te raktajāḥ kṛmayaḥ| pṛthavaḥ sthūlāḥ|16|-
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te ||16||
teṣāṃ karmāṇyāha- raktādhiṣṭhānajānityādi| raktādhiṣṭhānajān vyādhisamuddeśīyoktān kuṣṭhavisarpapiḍakādīn||16||
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ | māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ ||17|| viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi | jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||18|| bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakṛmilakṣaṇam |19|
purīṣajādikṛmīṇāṃ sāmānyakāraṇamabhidhāyedānīṃ viśeṣakāraṇamāha- māṣapiṣṭānnavidaletyādi| piṣṭānnaṃ taṇḍulādipiṣṭajam||17-18||-
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ ||19|| keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet |20|
idānīṃ kṛmīṇāṃ dṛśyādṛśyatvena sādhyāsādhyatvena ca vibhāgakaraṇārthamāha- dṛśyā ityādi| ādyāstrayodaśeti ajavādyā dāruṇāntā ityarthaḥ| keśādādyā iti keśādādyāḥ parīsarpāntā raktajāḥ kṛmaya ityarthaḥ| dvāvādyāviti raktajāpekṣayaiva ādyau, tena keśādaromādāvityarthaḥ| tathā coktam- “asādhyau dvau tu vijñeyau romakeśādasañjñitau” iti||19||-
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam ||20|| surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ | virecayettīkṣṇatarairyogai ... |21|
nidānamabhidhāyedānīṃ cikitsāvasaraḥ- eṣāmanyatamamityādi| eṣāṃ krimīṇāṃ madhye anyatamamekatamaṃ jighāṃsuḥ, snigdhamāturaṃ surasādigaṇavipakvena sarpiṣā snigdhamāturaṃ jñātvā, āditaśca vāntaṃ tīkṣṇatarairyogaiḥ kaphaghnairvirecanakalpoktairvirecayediti piṇḍārthaḥ| ‘duṣṭe ca koṣṭhe kṛmibhirmanuṣyaṃ na vāmayet’ ityādinā kṛmiyuktasya puṃso vamananiṣedhaḥ, tathā'pi kṛmiyuktasya prathamāvasthāyāṃ vamanaṃ śastam, ato vāntamādita ityuktam||20||-
... rāsthāpayecca tam ||21|| yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca | viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||22||
virekānantaraṃ kiṃ kuryādityāha- āsthāpayedityādi| tam āturaṃ yavakolādīnāṃ kvāthena tathā surasādigaṇasya kvāthena viḍaṅgasādhitasnehayuktena saindhavalavaṇānvitenāsthāpayediti piṇḍārthaḥ| gaṇasya ceti cakārāt surasādikalko'pi grāhyaḥ||21-22||
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā | yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ ||23|| snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā |24|
āsthāpanānantaraṃ kiṃ kuryādityāha- pratyāgata ityādi| pratyāgate vyāghuṭite patite ityarthaḥ| sukhāmbunā uṣṇodakena| kṛmighnairaśanaiḥ kṛmighnadravyasādhitaiḥ svabhāvataḥ kṛmighnaiśca| snehenoktena viḍaṅgasādhitasnehena| snehabastinā anuvāsanena||23||-
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||24||
ato'nantaraṃ kṛtānnasaṃsargaḥ kiṃ kuryādityāha- tata ityādi| tata iti anuvāsanānantaram| kiṇihī kaṭabhī||24||
kevūkasvarasaṃ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ |25|
pānāntaramāha- kevūketyādi| kevūkaḥ ‘kesura 4 ’ iti nāmnā prasiddhaḥ| pūrvavaditi kṣaudrayutamityarthaḥ| tīkṣṇabhojanaḥ tīkṣṇadravyasaṃskṛtāhāraḥ|25|-
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā ||25||
aparamapi pānayogamāha- palāśabījetyādi| palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ veti palāśabījakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā pibedityarthaḥ||25||
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet | pattūrasvarasaṃ vā'pi pibedvā surasādijam ||26||
aparamapi pānayogamāha- pāribhadrakapatrāṇāmityādi| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ| pattūraḥ śiravālikā| surasādikaḥ surasādigaṇaḥ||26||
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam |27|
kṛmighnamavalehayogamāha- lihyādityādi| aśvaśakṛccūrṇaṃ ghoṭakapurīṣacūrṇam| vaiḍaṅgaṃ viḍaṅgacūm| ‘vaiḍaṅgam’ ityatra ‘baiḍālam’ iti kecit paṭhanti; tatra biḍālaviṭcūrṇamiti vyākhyānam|27|-
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||27|| khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu |28|
krimighnapūpalikāmāha- patrairmūṣikaparṇyā vetyādi| mūṣikaparṇī dantī, anye mūṣikakarṇākhyaṃ dravyāntaramāhuḥ| piṣṭamiśritaiḥ yavapiṣṭamiśritaiḥ, tasya viśeṣeṇa krimiharatvāt| dhānyāmlaṃ kāñjikam| anviti pūpalikābhakṣaṇānantaram| yadyapi ‘kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni ca’ ityādigranthoktādamlavarjanādatra kāñjikasyāpi varjanaṃ prāpnoti, tathā'pi kāñjikasya prāyogikatvāt krimiharatvāccātra kāñjikānupānaṃ, tathā hi guṇopavarṇane kāñjikaṃ kṛmighnatvena dṛṣṭam||27||-
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate ||28|| viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet 5|29|
kṛmighnatailamāha- surasādigaṇe ityādi| tailamiti surasādigaṇe ‘kvāthakalkīkṛte’ iti śeṣaḥ| viḍaṅgetyādi| piṣṭaiḥ yavādipiṣṭaiḥ| bhakṣyān laḍḍūkādīn| vikalpavidhānaṃ pūrvayogāpekṣayā||28||-
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā ||29||
tatkaṣāyaprapītānāmityādi| tatkaṣāyaprapītānāṃ viḍaṅgakvāthabhāvitānām| atrāpi kārayediti sambandhanīyam||29||
śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam | viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca ||30|| kṣaudreṇa līḍhvā'nupibedrasamāmalakodbhavam | akṣābhayārasaṃ vā'pi... |31|
śvāvidha ityādi| śvāvidhaḥ seḍhāyāḥ, śakṛt viṣṭhā, tasyāścūrṇaṃ saptavārān viḍaṅgakvāthena bhāvitaṃ punastriphalākvāthena tathaiva bhāvitaṃ, kṣaudreṇa līḍhvā, anu paścāt, āmalakodbhavaṃ bibhītakodbhavaṃ vā harītakīrasaṃ vā'pi kṣaudreṇa pibediti sambandhaḥ||31||-
... vidhireṣo'yasāmapi ||31||
amumeva vidhi lauhacūrṇānāmapyatidiśannāha- vidhirityādi| eṣa vidhiḥ śvāvidhaḥ śakṛccūrṇavidhiḥ| ayasāmapīti trapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohānāmapi| etenaitaduktaṃ bhavati- pratyekaṃ lohādicūrṇānāṃ śvāvitpurīṣacūrṇavidhānavadvidhiḥ kāryaḥ||31||
pūtīkasvarasaṃ vā'pi pibedvā madhunā saha | pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam ||32|| saptarātraṃ pibeddhṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |33|
pūtīkaḥ cirabilvaḥ| pibedityādi| ajāmūtreṇa chāgamūtreṇa| pibeddhṛṣṭamityādi| trapu raṅgaṃ, ‘kathīra’ iti loke| dadhimastugrahaṇam anyamastuniṣedhārthaṃ; anye ‘dadhimastunā’ ityatra dadhigrahaṇaṃ kūrcikāmastuparihārārthamiti vyākhyānayanti| tanna, dadhimastugrahaṇena kūrcikāmastugrahaṇamasambhavaṃ, sarvanibandhavirodhāt samānatantravirodhācca||32||
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak ||33||
yat pūrvametaccikitsitamuktaṃ tat purīṣakaphajānāṃ kāryamiti darśayannāha- purīṣajānityādi| evamiti pūrvoktena vidhinetyarthaḥ||33||
śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān | viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet ||34||
purīṣakaphajānāṃ sāmānyacikitsitamabhidhāyedānīṃ kaphajānāmāśrayaviśeṣeṇa cikitsāmāha- śirohṛdghrāṇetyādi| śiraḥprabhṛtisaṃśritān nānāprakārān kṛmīn viśeṣeṇāñjanādibhiḥ sādhayediti piṇḍārthaḥ| cakārāt gaṇḍūṣakavalagrahādibhirapi| anye tu yadyapyañjanādikaṃ sāmānyenoktaṃ, tathā'pyañjanaṃ netrasthe, nasyāvapīḍau ghrāṇaśiraḥsaṃśrite ca, viśeṣeṇāñjanādīnāṃ netrādijakṛmiharatvāt; hṛdgatānāṃ karṇagatānāṃ cārthavaśādeva kṛmijahṛdrogakṛmikarṇakacikitsitaiścikitsā kāryā; cakārāt śiraḥsthitānāṃ kṛmīṇāṃ kṛmiśirorogacikitsitaiścikitsā kāryeti gṛhyata iti vyākhyānayanti| ‘saṃśritān’ ityatra ‘vraṇajān’ iti kecit paṭhanti; anye ‘saṃśritān’ ityatra ‘saṃsṛtān’ iti paṭhanti; karṇasthāne ca vaktraṃ paṭhanti||34||
śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati | niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||35||
śiraḥ prabhṛtisaṃśritakṛmighnaṃ pradhamanamāha- śakṛdrasamityādi| śakṛdrasaṃ turaṅgasyeti ghoṭakapurīṣasya rasamityarthaḥ| suśuṣkamiti purīṣarasasya viśeṣaṇam| pradhamanamiti nāsāyāṃ cūrṇaprakṣepaṇaṃ jñeyam||35||
ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak | sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike ||36||
amumeva pradhamanavidhiṃ lohacūrṇeṣvatidiśannāha- ayaścūrṇānītyādi| aneneti ghoṭapurīṣasvarasapradhamanavidhānena| sakāṃsyanīlaṃ kāṃsyāpamārjanamasīsahitam| ‘surasādike’ ityatra ‘vipakvaṃ’ iti śeṣaḥ| tena surasādigaṇakvāthavipakvaṃ tailaṃ kāṃsyamasīsahitaṃ nasyaṃ syāditi| tathā coktāṃ,- ‘surasādiśṛtaṃ tailaṃ nasyaṃ kāṃsyamalānvitam’- iti||36||
indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu |37|
romādādīnāmatideśena cikitsāmāha- indraluptetyādi| romabhojiṣu romādeṣu| cakāreṇa keśabhojiṣvapīndraluptavidhiḥ kārya iti samuccīyate|37|-
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam ||37||
dantādānāmapyatideśena cikitsitamāha- dantādānāmityādi| mukharogikaṃ kṛmidantoktaṃ, viśeṣeṇa kṛmidantoktacikitsitasya dantānāṃ hitatvāt| yadyapi romādadantādānāṃ raktajatvāt raktajasāmānyacikitsānantaramindraluptavidhyādikaṃ viśeṣacikitsitaṃ kartumucitaṃ bhavati, tathā'pi kaphajā api romadantabhakṣaṇaṃ kurvantīti pravyaktakaṭukaṃ bhojanaṃ hitaṃ bhavediti pratipādanārthaṃ romadantādānāṃ prathamaṃ cikitsitamuktam||37||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite |38|
idānīṃ sāmānyacikitsitaṃ raktajānāmatideśenāha- raktajānāmityādi| ‘kuṣṭhacikitsite’ ityatra pūrvoktameva samuddiṣṭamiti padaṃ sambandhanīyam| kecit ‘kuṣṭhacikitsitāt’ iti paṭhanti|38|-
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathaivopayojayet ||38||
surasādiṃ tu sarveṣvityādi| sarveṣu purīṣajādiṣu| sarvathaiva annapānasnānādividhinā||38||
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet |39|
bhojane vidhyantaramāha- pravyaktetyādi| pravyaktatiktakaṭukamiti tiktakaṭukotkaṭamityarthaḥ|39|-
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam 6||39||
pāne'pi vidhyantaramāha- kulatthetyādi| kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kulatthabhasmodakasaṃyuktam? kṣārapānaṃ yavakṣārapānaṃ, tathā coktaṃ viśvāmitreṇa- ‘yāvaśūkasya pānaṃ tu kulatthakṣāravāriṇā’- iti| kecit ‘kulatthakṣāra...’ ityatra ‘viḍaṅgakṣāra...’ iti paṭhanti||39||
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti | samāsato'mlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu ||40||
pravṛttilakṣaṇaṃ cikitsitamabhidhāyedānīṃ nivṛttilakṣaṇaṃ cikitsitamāha- kṣīrāṇi māṃsānītyādi| yadyapi ‘saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam’ iti vākyādeva kṣīrādīnāṃ niṣedhavidhiḥ siddhaḥ, tathā'pi kṣīrādīnāṃ pratiṣedhakaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena kṛmīṇāṃ nidānamapi kṣīrādikaṃ madātyaye madyavadbheṣajaṃ mā bhūdityarthaḥ||40||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ ||54||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kṛmipratiṣedho nāma catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ||54||