athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kṛmipratiṣedhānantaraṃ kṛmicikitsitasya kaṭutiktakaṣāyāderudāvartahetutvādudāvartapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| ut ūrdhvaṃ vātaviṇmūtrādīnāṃ āvarto bhramaṇaṃ yasmin roge sa udāvartaḥ; anye purīṣaṃ vāyunā vartulīkṛtamudāvartaṃ manyante, lokaprasiddhatvāt||1-2||
adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ | na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||3||
vegadhāraṇasyaikāntenodāvartahetutvādvegadhāraṇaniṣedhamāha- adhaścordhva cetyādi| adhobhāvā mūtrādayaḥ ūrdhvabhāvā udgārādayaḥ, teṣāṃ bhāvānāṃ vātādīnāṃ vegān na dhārayet| kimbhūtānāṃ? svabhāvataḥ pravṛttānāṃ, prakṛtyaiva svāśayacyutānāmityarthaḥ| etenaite'pravṛttā balānnodīraṇīyā iti sūcayati| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ puruṣaḥ| kecit ‘prājñaḥ’ ityatra ‘prāptān’ iti paṭhanti| te ca vyākhyānayanti- vegagrahaṇenaiva prāptāniti prāptaṃ yasmādaprāpto vego na bhavati, ataḥ prāptagrahaṇamadhikaṃ 1, tenādhikena prāptagrahaṇena keṣāñcit prāptā api vegā dhāraṇīyā ityarthādhikyamāvedayati; tathā ca tantrāntare- “imāṃstu dhārayedvegān hitaiṣī pretya ceha ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ yatendriyaḥ 2 ”- iti| tacca vyākhyānaṃ na yuktaṃ, yasmādviśeṣābhidhānādeva lobhādīnāṃ vegadhāraṇaṃ siddhaṃ; tasmāt prāptān unmukhībhūtāniti vyākhyānaṃ yuktam| anye tu vātādīnāṃ prāptān yuktān vegān na dhārayet, na tu sāhasādivegān na dhārayediti vyākhyānayanti||3||
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate ||4||
udāvartasya niruktidvārā kāraṇānyāha- vātaviṇmūtretyādi| aśru netrodakaṃ, kṣavaḥ chikkā; indriyamatra śukramabhipretaṃ, ‘śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā’ ityādivakṣyamāṇavacanāt; abhidhāne cendriyaśabdaḥ śukre dṛṣṭaḥ; tathāca tadvacaḥ- “śrotravāgādi sattvaṃ ca śukraṃ cendriyamucyate”- iti| vyāhanyamānaiḥ avarudhyamānaiḥ| uditairiti ūrdhvagataiḥ||4||
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt |5|
anyeṣāmapi vidhāraṇādudāvartasambhavamāha- kṣuttṛṣṇetyādi| vātaviṇmūtrādikāt kṣuttṛṣṇādīnāṃ bhinnapāṭho vātādīnāṃ sannihitakāraṇatvaṃ tathā kṣudādīnāṃ viprakṛṣṭakāraṇatvaṃ sūcayati; athavā anena bhinnapāṭhena vakṣyamāṇaṃ hetumāhārāśritaṃ sūcayati| yathā- “vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ” ityādi| ye kṣudādīnāṃ bhinnapāṭhaṃ na paṭhanti; tanmate īdṛśaḥ pāṭhaḥ,- ‘vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ| kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvartasambhavaḥ’ iti| dhṛtyā dhāraṇenetyarthaḥ| nanu, adhovegarodhādapānaprakopādudāvartasambhavo yuktaḥ, aśrujṛmbhādivegadhāraṇāt kathaṃ tasyotpattiḥ ? satyaṃ, aśrujṛmbhādivegarodhāt koṣṭhagato vāyuryadā bhavati tadā'pānaprakopādudāvartasambhavaḥ|5|-
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam ||5||
tasyābhidhāsye ityādi| tasya udāvartasya| abhidhāsye kathayiṣyāmi| vyāsena vistareṇa||5||
trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ |6|
tasya saṅkhyāmāha- trayodaśavidha ityādi| bhinno bhedaṃ gataḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ pūrvoktairvātaviṇmūtrādibhiḥ|6|-
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ ||6||
vātādivegarodhāttrayodaśodāvartānabhidhāyedānīṃ kāraṇabhedādaparamapyāha- apathyetyādi| aparo vātādyavarodhajebhyo'nyaḥ||6||
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām | kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram ||7|| kuryādapāno'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā |8|
vātajodāvartalakṣaṇamāha- ādhmānaśūlāvityādi| hṛdayoparodhaṃ hṛdayāvaraṇam| balāsapittaprasaraṃ śleṣmapittaprasaraṇam| abhihataḥ avaruddhaḥ| svamārge gude| hanyāt purīṣaṃ purīṣakṣayaṃ kuryāt kṣipedvetyatrāpi purīṣamiti sambandhanīyam| galagrahāṃśceti cakārāt krimyādīnāṃ samānatantranirdiṣṭānāṃ grahaṇam| apānāvarodhena prāṇādīnāmapi prakopāt śirorukkāsādisambhavo yuktaḥ||7||
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ ||8|| purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege'bhihate narasya |9|
purīṣajodāvartalakṣaṇamāha- āṭopaśūlāvityādi| āṭopa udarāpūraḥ| parikartanaṃ gudameḍhrabastyādiṣu kṛntanamiva vedanā| ūrdhvavāto bahūdgāratā| āsyāt mukhāt| nireti nirgacchati| parikartanaṃ ceti cakārāt piṇḍikodveṣṭanādayaḥ||8||-
mūtrasya vege'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam ||9|| meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā'pi 3 mūrdhni | ānaddhabastiśca 4 bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ ||10||
mūtrodāvartalakṣaṇamāha- mūtrasyetyādi| vaṅkṣaṇam udarorusandhiḥ| muṣkau aṇḍau| mūrdhni uttamāṅge| ānaddhabastiḥ ādhmātamūtrādhāraḥ| ‘ānaddhabasteḥ’ iti kecit paṭhanti, te ca ānaddhabastermūrdhni śūlā bhavantīti yojayanti| tanna, samānatantravirodhāt| bhinnamūrteḥ bhinnaśarīrasya 5||9-10||
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ | śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ ||11||
jṛmbhodāvartalakṣaṇamāha- manyetyādi| stambhaśabdo manyāgalābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate| galastambho galagrahaḥ| śirovikārāḥ sūryāvartādayaḥ| pavanātmakāḥ kampasuptyādayaḥ, cakārāt arucivibhramādayaśca||11||
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||12||
aśrujodāvartalakṣaṇamāha- ānandajamityādi| netrodakam aśru, prāptaṃ pravṛttyunmukham| pīnaso'tra pratiśyāyaḥ, samānatantradarśanāt| cakārāt pratiśyāyādayaḥ||12||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ | kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā'pravṛttiḥ ||13||
chikkājodāvartalakṣaṇamāha- bhavantītyādi| kṣavathorvighātāt chikkāvarodhāt| kaṇṭhāsyapūrṇatvamiti kaṇṭhamukhe vāyunā pūrṇe iva bhavataḥ| atīva todaḥ atīva vyathā, kaṇṭhamukhayoreva| kecit ‘kaṇṭhasya’ iti paṭhanti, tanmate kaṇṭhasyaiva pūrṇatvaṃ todaśca| kūjaḥ avyaktavacanam| vāyorapravṛttiḥ ucchvāsāvarodhaḥ| uta vā athavetyarthaḥ| cakārāt manyāstambhādayaḥ||13||
udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |14|
udgārajodāvartalakṣaṇamāha- udgāravega ityādi| ghorāḥ kaṣṭatarāḥ| "ghorāḥ" ityatra "jantoḥ" iti kecit paṭhanti| pavanaprasūtāḥ kampahikkāhṛdvibandhādayaḥ|14|-
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam ||14||
chardijodāvartalakṣaṇamāha- chardervighātenetyādi| kuṣṭhagrahaṇamatra śītapittakopādyupalakṣaṇārtham| yenaiva doṣeṇa vidagdhamannamiti yenaiva vātādyanyatamena doṣeṇa vidagdhaṃ duṣṭamannaṃ bhavettaddoṣādhikameva kuṣṭhaṃ syādityarthaḥ| cakārāt arocakādayaḥ||14||
mūtrāśaye pāyuni 6 muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre ||15||
śukrajodāvartalakṣaṇamāha- mūtrāśaya ityādi| mūtrāśaye bastau, pāyuni gude, śophaḥ śvayathuḥ; rujo'pi mūtrāśayādiṣveva bhavanti| mūtravinigraho mūtrāpravṛttiḥ| tatsravaṇaṃ śukrasravaṇaṃ, samānatantrapratyayāt| te te vikārā iti hṛtpīḍāṅgamardādayaḥ śukravegavighātajāḥ samānatantroktāḥ||15||
tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ 7 kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ |16|
kṣujjodāvartalakṣaṇamāha- tandretyādi| tandrā vaikārikī nidrā; aṅgamardaḥ aṅgodveṣṭanamiva vedanā, sphuṭaniketyanye; vibhramaḥ atyarthaṃ cakrārūḍhasyeva bhramaṇam| kṛśatā ca dṛṣṭeḥ dṛṅmāndyam cakārāt daurbalyādayastantrāntaroktā grāhyāḥ|16|-
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātaddhṛdaye vyathā ca ||16||
tṛṣṇājodāvartalakṣaṇamāha- kaṇṭhāsyaśoṣa ityādi| śravaṇāvarodho bādhiryam| cakārāt śramasvedādayaḥ samānatantroktāḥ||16||
śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ |17|
ucchvāsajodāvartalakṣaṇamāha- śrāntasyetyādi| śrāntasya drutagamanādinā 8 khinnasya| śrāntasyetyanenāśrāntasya śvāsadhāraṇādapi pīḍā na bhavatīti sūcyate| moho vaicittyam|17|-
jṛmbhā'ṅgamardo'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||17||
nidrājodāvartalakṣaṇamāha- jṛmbhetyādi| jāḍyaśabdo'ṅgādibhiḥ sambadhyate; jāḍyam apāṭavaṃ, gauravamiti tātparyārthaḥ||17||
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet ||18||
parityājyodāvartalakṣaṇamāha- tṛṣṇārditamityādi| parikliṣṭam atyarthamavasannaṃ, kriyārahitamiti yāvat; anye samantato bhāvena kleśamupagataṃ parikliṣṭaṃ manyante| abhidrutaṃ pīḍitam| utsṛjet parityajet||18||
sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye ||19|| sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |20|
sarvadodāvarteṣu vāyoḥ sadbhāvāt sāmānyena vātaharīṃ kriyāmāha- sarveṣveteṣvityādi| vidhivat yathāvidhi| kṛtsnaśaḥ sāmastyena| kriyāḥ snehasvedādikāḥ| svamārgapratipattaye vāyorātmamārgapravartanāya| sāmānyataḥ sāmānyena| ‘sarveṣu’ ityatra ‘navasu’ iti paṭhitvā vātajodāvartādiṣu navasaṅkhyeṣu vāyoḥ kriyā vidhātavyeti vyākhyānayanti; tanna, bubhukṣodbhavādiṣvapi caturṣūdāvarteṣu vāyoḥ sadbhāvādvātaharī kriyā kriyata 9 iti| pṛthaktvena kriyāmityādi| pṛthaktvena pratyekam||19||
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate ||20||
āsthāpanamityādi| āsthāpanaṃ nirūhaḥ, taccānulomikavātaharadravyakṛtam| snigdhasvinne ‘āture’ iti śeṣaḥ| viśiṣyate viśiṣṭaṃ bhavati, viśeṣeṇa kriyata iti tātparyārthaḥ||20||
purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet |21|
purīṣaja ityādi| ānāhiko vidhiḥ phalavartyādiko vātavyādhyukto visūcyāṃ vakṣyamāṇo vā| tuśabdāt anuktamanyadapi parīṣānulomanaṃ kartavyam|21|-
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet ||21|| elāṃ vā'pyatha madyena kṣīraṃ vā'pi pibennaraṃ | dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham ||22|| rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet | māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam ||23|| bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā | kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā ||24|| duḥsparśāsvarasaṃ vā'pi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca | ervārubījaṃ toyena pibedvā'lavaṇīkṛtam ||25|| pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā |26|
sauvarcalāḍhyāmityādi| sauvarcalāḍhyāṃ sauvarcalotkaṭām| madirāṃ madyam| tuśabdāt sarpiṣo'vapīḍanādikaṃ samānatantroktaṃ grāhyam| kiṃ madirāmeva pibedathavā'nyadapītyāha- elāmityādi| dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ veti na kevalaṃ dugdhaṃ pibedāmalakarasaṃ sodakaṃ pibedityarthaḥ| ‘gardabhasya’ ityatrāpi ‘purīṣarasam’ iti sambadhyate| māṃsopadaṃśaṃ māṃsabhakṣaṇasahitaṃ, madhu madyam| tacca drākṣodbhavaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca tadvacaḥ,- “drākṣodbhavaṃ cāpi pibenmadyaṃ māṃsopadaṃśakam”- iti| gauḍikaṃ sīdhu guḍakṛtaṃ sasyakam; atrāpi māṃsopadaṃśamiti sambadhyate| bhadradārvityādi| bhadradāru devadāru| ghanaṃ mustā| mūrvā corasnāyuḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhu| kolapramāṇāni ardhakarṣapramāṇāni| duḥsparśā durālabhā| ervāruḥ grīṣmakarkaṭikā| alavaṇīkṛtam īṣatsaindhavayuktam| pañcamūlī laghupañcamūlaṃ, samānatantrasaṃvādāt; tathā coktam- “laghunā pañcamūlena śṛtaṃ kṣīraṃ pibennaraḥ”- iti||21-25||-
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ ||26|| mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ | bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye ||27||
idānīṃ mūtrajodāvarte aśmarīmūtrakṛcchramūtrāghātacikitsitānyatidiśannāha- yogāṃśca vitaredityādi| vitaret dadyāt| atra mūtrajodāvarte| pūrvoktān ‘kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ’ ityādinā'śmarīcikitsitoktān| bhūyaḥ atiśayena| ‘vakṣyāmi yān yogān' ityatrāpi ‘tān kuryāt’ iti sambadhyate||26-27||
snaihaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret |28|
jṛmbhaṇajodāvartacikitsitamāha- snehairityādi| snehaiḥ svedairiti padadvaye'pi bahuvacanāccaturbhiḥ snehaiścaturbhiśca svedairityarthaḥ|28|-
aśrumokṣo'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ ||28||
aśrujodāvartacikitsāmāha- aśrumokṣa ityādi| aśrumokṣaḥ aśruniḥsāraṇam| atra luptacakāranirdeśāttīkṣṇabhañjanādikaṃ vakṣyamāṇamatrāpi sambandhanīyam||28||
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ | vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet ||29|| (tīkṣṇauṣadhapradhamanairathavā''dityaraśmibhiḥ||) |
kṣavajodāvartacikitsitamāha- tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāmityādi| tīkṣṇaśabdo'ñjanāvapīḍābhyāṃ saha sambadhyate| avapīḍo nasyabhedaḥ| tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ maricādicūrṇāvaghrāṇaiḥ| vartiprayogā dhūmavartiprayogāḥ| atra luptādiśabdāt arkaraśmivilokanādayo gṛhyante| tathā ca- “tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ| pravartayet kṣutiṃ saktām”- ityādi| kṣavasaktiṃ chikkāyā apravartanam| kecittīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāmiti padamaśrujodāvarta eva manyante na kṣavaje, anaupayikatvāttantrāntaravirodhācca||29||-
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret ||30|| surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām |31|
udgāraje kramopetamityādi| kramopetaṃ dhūmanasyakavalagrahacikitsitoktakramasaṃyuktam| kimudgāraje snaihikaṃ dhūmamevācaredutānyadapītyāha- surāmityādi||30||-
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet ||31|| sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet |32|
chardyāghātamityādi| chardyāghātaṃ chardyāghātajamudāvartaṃ, kāraṇekāryopacārāt| yathādoṣaṃ doṣasyānatikrameṇa| ādiśabdāt vamanādayaḥ| sakṣāralavaṇopetam īṣadyavakṣārasaindhavasaṃyuktaṃ; yadyapi tantrāntare tailābhyaṅga uktastathā'pyatra vṛddhasampradāyāddhṛtābhyaṅgaḥ kāryaḥ| cakārāt vyāyāmopavāsādayo gṛhyante| 'vamyāghātaṃ' iti kecit paṭhanti||31||
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ ||32|| āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ | ramayeyuḥ 10 priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram ||33||
bastiśuddhikarāvāpamityādi| bastiśuddhikarāvāpaṃ kūṣmāṇḍakatṛṇapañcamūlādiprakṣepam| prakṣepadravyapramāṇaṃ kṣīrāṣṭāṃśena| payaḥ kṣīram| prakāmataḥ svecchayā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naraṃ ramayeyuḥ bhajeyuḥ| yadatra ramaṇe strīṇāṃ kartrītvenābhidhānaṃ tat śukrodāvartino harṣādhikyasañjananārtham| priyā manonukūlāḥ| luptacakārāt tāmracūḍādayastantrāntaroktā grāhyāḥ||32-33||
kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam |34|
kṣudvighāte hitamityādi| cakārāt laghvapi|34|-
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā'pi śītalām ||34||
tṛṣṇāghāte pibenmanthamityādi| manthaḥ saghṛtaśītalajalaplutāḥ saktavaḥ| yavāgūratra peyā| apiśabdāt śītalajalāvagāhapānādikaṃ grāhyam||34||
bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |35|
bhojyo rasenetyādi| bhojyo bhojayitavyaḥ rasena māṃsarasena|35|-
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā 11 naraḥ ||35||
nidrāghāte pibet kṣīramityādi| kṣīraṃ gokṣīraṃ na māhiṣaṃ, pradhānakalpanāśrayaṇāt samānatantradarśanācca| tathā ca tantrāntaram,- “nidrāghāte pibet kṣīraṃ gostanādathavā naraḥ”- iti| iṣṭakathā anukūlakathāḥ 12, ‘śṛṇuyāt’ iti śeṣaḥ| ‘iṣṭakathārataḥ’ iti pāṭhāntaram| svapyāt nidrāṃ gacchet||35||
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi | yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet ||36||
udāvartacikitsitamabhidhāyedānīṃ tadupadravacikitsitamāha- ādhmānādyeṣu rogeṣvityādi| ādhmānādyeṣu vegāvarodhajāteṣu| ādiśabdāt śūlaparikartikāpurīṣasaṅgādīnāṃ grahaṇam| yathāsvaṃ yasyādhmānāderyadātmīyamauṣadhaṃ vātavyādhyādicikitsitoktaṃ tena prayateta prayatnaṃ kurvīta| anyadapyucitaṃ cikitsitamādhmānādiṣu kāryamityāha- yaccetyādi| yadauṣadhaṃ yasmin ādhmānādau prāptaṃ yuktam||36||
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi ||37|| vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai | srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||38|| tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ ||39|| śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān | tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān ||40|| labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān |41|
‘apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ’ iti yaduktaṃ tasyāvasaraḥ- vāyurityādi| koṣṭhānugo vāyuratra apānaḥ, samānatantradarśanāt| tasya lakṣaṇamāha- vātetyādi| udāvartayati ūrdhvāmāvartayati, adhovahāni srotāṃsyūrdhvavahāni karotītyarthaḥ| purīṣaṃ cātivartayediti, uṣṭrādipurīṣavat kaṭhinaṃ kuryādityarthaḥ| tataḥ tasmāddhetoḥ| vibhramo vyāpadviśeṣaḥ| anyān ādhmānapratyādhmānādīn||37-40||-
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet ||41|| doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet |42|
tasya cikitsitamāha- taṃ tailetyādi| tam udāvartinam| doṣata ityādi| bhinnavarcaskaṃ nirūhabhinnapurīṣaṃ puruṣaṃ doṣamapekṣya bhuktavantamanuvāsayediti sambandhaḥ| kecidatrānuvāsanaṃ niruhātiyogavyāpatpraśamanārthaṃ manyante; tanna, samānatantravirodhāt; tathā ca,- “udāvarte tvapathyotthe sunirūḍhaṃ tato bhiṣak| yathādoṣaṃ bhuktavantamāśu caivānuvāsayet”- iti| kecit ‘bhinnavarcaskaṃ’ ityatra ‘bhinnavarcāṃsi’ iti paṭhitvā anulomanīyāni bhuktavantamiti vyākhyānayanti||41||-
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ ||42|| athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |43|
nirūhānuvāsanābhyāmapyapraśāmyatyudāvarte cikitsitamāha- na cecchāntimityādi| evaṃ pūrvoktavidhinā| enam udāvartinam| svinnaṃ snigdhasvinnam, ādilopāt| snehavirecanaireraṇḍatailādibhiḥ||42||-
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ ||43|| hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram | yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ 13 hataḥ ||44||
apathyajodāvarte yogadvayamāha- pāyayetetyādi| pīluḥ uṣṭrapriyo guḍaphalaḥ, bhādānake ‘pīlu’ iti prasiddhaḥ| amlapācanaiḥ amlaṃ kāñjikaṃ, pācanāni citrakādīni, taiḥ saha pāyayedityarthaḥ| trivṛdādiḥ eko yogaḥ, hiṅgvādistu dvitīyaḥ| svarjī svarjikākṣāraḥ| dviruttaramiti ādyācca dravyāduttarottaraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ grāhyam| dviruttaramiti padaṃ na pūrvayoge sambandhanīyaṃ, ‘dviruttarā hiṅguvacā sakuṣṭhā’ ityādinā tantrāntare darśitatvāt| yavānīrityatra yavāgūmiti kecit paṭhanti| apare ‘amlapācanaiḥ’ ityatra 'amlapānakaiḥ' iti paṭhitvā amladravairiti vyākhyānayanti||43-44||
devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ 14 pathyāṃ palaṅkaṣām | pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet ||45|| pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati |46|
devadārvagnikāvityādi| agnikaḥ ajamodā| pathyā harītakī| palaṅkaṣā gugguluḥ| ardhāḍhakaṃ dvātriṃśatpalāni, pādāvaśiṣṭam aṣṭapalapramitaṃ, vṛddhavaidyavyavahārāttantrāntaradarśanācca| tathā ca tantrāntare uktam,- "kuṣṭhaṃ palaṅkaṣāṃ pathyāṃ śuṇṭhīṃ dārvagnipuṣkaram| dvātriṃśatā toyapalaiḥ paktvā pādāvaśeṣitam| pāyayet"- ityādi| yadyapi ‘kvāthasyāñjaliriṣyate’ iti paribhāṣā vidyate, tathā'pi mānānuktau paribhāṣāśrayaṇaṃ na punarukte māne| kecidardhāḍhakaṃ catuḥṣaṣṭipalāni manyante, te ca ṣoḍaśapalonmitaṃ kvāthaṃ pāyayanti; apare kvāthabāhulyāt kramaśaḥ kvāthapānamicchanti na punarekasminneva divase; tanna, samānatantravirodhāt||45||-
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam ||46|| ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet | tat pīyamānaṃ śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ 15||47||
udāvarte pānārthaṃ ghṛtamāha- mūlakamityādi| śuṣkamiti mūlārdrakayorviśeṣaṇam| varṣābhūḥ punarnavā| pañcamūlakaṃ bilvādipañcamūlam| ārevataphalaṃ girimālakaphalam| paktveti kvāthapākaparibhāṣayā| tena kvāthena| śāsti hantītyarthaḥ||46-47||
vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm | kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā ||48||
vacāmativiṣāmityādi| nirdahanī agnimanthaḥ, gaṇikāriketyanye||48||
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām | kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat ||49|| mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet |50|
ikṣvākumūlamityādi| ikṣvākuḥ kaṭutumbī| viśalyā kāṣṭhapāṭalā, indravāruṇītyanye| kiṇvaṃ surābījaṃ; agnikaḥ ajamodā| pūrvavaditi uṣṇodakenetyarthaḥ| mūtreṇa gomūtreṇa| agniḥ citrakaḥ||49||
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake ||50|| paktvā'rdhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam |51|
yavaprasthamityādi| kaṇṭakārīphalayavayoḥ samuditena samabhāgena prasthaṃ ṣoḍaśapalāni| jalāḍhakaṃ toyasya catuḥṣaṣṭipalāni, vṛddhavaidyavyavahārādatra toyadvaiguṇyaparibhāṣā nādriyate| ardhaprasthaśeṣam aṣṭau palāni| atra kvāthasyāṣṭau palāni bahutvāt kathaṃ pātavyānīti nāśaṅkanīyaṃ, "ṛṣayastveva jānanti drvyasaṃyogajaṃ 16 phalam"- ityukteḥ| ye tu pūrvoktadevadārvādipānavadatrāpi toyasya mānādhikyamicchanti, te kaṇṭakāriphalānyapi prasthapramitāni gṛhṇanti| kecit ‘yavaprasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā’ iti paṭhanti||50||-
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām ||51|| sañcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam |52|
madanālābubījānītyādi| madanaṃ madanaphalaṃ, tasya bījāni vaitaraṇasaṃvādāt| tathā ca tadvacaḥ,- "madanālābunorbījaṃ kaṇṭakārīkaṇānvitam"- ityādi| nidigdhikā kaṇṭakārī| etāni sañcūrṇya nāḍyā pradhamet mukhādivāyunā kṛtvā gude prerayet||51||-
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam ||52|| kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet | gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ | sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasammatau ||53||
cūrṇamityādi| nikumbho dantīvṛkṣaḥ, kampillaḥ rocanikā, śyāmā aruṇamūlā trivṛt, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, agnikaḥ ajamodā, kṛtavedhanaṃ kośātakībhedaḥ, māgadhī pippalī, lavaṇāni saindhavādīni, gudānugā gudapraveśayogyapramāṇā| śarmakarau sukhakarau| etau yogāviti madanādicūrṇapradhamanayogavartiyogau| amṛtasammitau amṛtatulyau, jīvanīyātmakatvāt| vartikalpanāṃ kathayati- nikumbhādīnāṃ cūrṇaṃ gomūtreṇa paktvā ghane śītībhūte ca sati vartīḥ kārayet||52-53||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātentre udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||55||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre udāvartapratiṣedho nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ||55||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `prāptagrahaṇamadhikaṃ sat keṣāñcit' iti pā. ↩
- 2 `jitendriyaḥ' iti pā. ↩
- 3 vaṅkṣaṇamuṣkayośca' iti pā. ↩
- 4 `ānaddhabasteḥ' iti pā. ↩
- 5 `viddhaśarīrasya' iti pā. ↩
- 6 `vā gudamuṣkayośca' iti pā. ↩
- 7 `tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca' iti pā. ↩
- 8 `dhāvanādinā' iti pā. ↩
- 9 `vidhātavyā' iti pā. ↩
- 10 ramayeran' iti pā. ↩
- 11 `svapyācceṣṭakathārataḥ' iti pā. ↩
- 12 `anuraktajanakathāḥ' iti pā. ↩
- 13 `cāpi niyacchataḥ' iti pā. ↩
- 14 `vacāṃ' iti pā. ↩
- 15 `śamayedudāvartamaśeṣataḥ' iti pā. ↩
- 16 `yogasaṃyogajaṃ' iti pā. ↩