athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
udāvartapratiṣedhānantaramudāvartāśritavātapratilomyakṛtamandāgnervisūcikāhetutvādvisūcikāpratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| visūciketyatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tenālasakavilambikayorgrahaṇam||1-2||
ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā ||3||
visūcyādīnāṃ kāraṇamāha- ajīrṇamāmamityādi| yadīritamiti ‘annapānavidhau’ iti śeṣaḥ| tasmāt ajīrṇāt| yadatra caturthājīrṇasya rasaśeṣasyopādānaṃ na kṛtaṃ tadapariṇāmamātratvena tasya visūcyādyārambhakatvābhāvādekīyamatatvenoktatvācca| visūcyalasakābhyāṃ yadvilambikāyāḥ pṛthagvibhaktinirdeśaḥ kṛtaḥ, tattasyā asādhyatvāvabodhanārtham, itarayośca prāyaḥ kṛcchrasādhyatvabodhanārtham||3||
sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā vaidyairucyate ti 1 visūcikā ||4||
visūcyā niruktimāha- sūcībhirityādi| vaidyaiḥ ādyairityarthaḥ| ucyate ti ‘varṇāgama-’ ityādinā ikāralopāt sādhuḥ| ‘tudan’ ityatra ‘bhindan’ iti kecit paṭhanti| yadatra visūcyādīnāṃ prāgrūpaṃ na bhaṇitaṃ tadrūpāṇyevālpānyāsāṃ prāgrūpaṃ, na tu prāgrūpāntaramastīti bodhayati||4||
na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ 2||5||
idānīmajīrṇaparivarjane yatnātiśayaḥ kārya iti pratipādanārthamāha- na tāmityādi| parimitāhārā aniṣiddhāśanaṃ bhuñjānāḥ| viditāgamā jñātabhojanopadeśāḥ| mūḍhāḥ paśutulyāḥ, sevyāsevyāhārānabhijñā ityarthaḥ| ajitātmānaḥ ajitendriyāḥ| kaluṣāśayāḥ praduṣṭāmāśayāḥ, āmāśayaduṣṭiśca duṣṭānnasamparkādvātādikopācca; kecit ‘aśanalolupāḥ’ iti paṭhanti||5||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ ||6||
visūcikālakṣaṇamāha- mūrcchātisārāvityādi| vamathuḥ chardiḥ| udveṣṭanaṃ jaṅghādīnāṃ moṭanaṃ, khallīti loke| tasyāṃ visūcikāyām| śirasaśca bhedaḥ śirovidāraṇamiva vedanā||6||
kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati | niruddho mārutaścāpi kukṣau 3 viparidhāvati ||7|| vātavarconirodhaśca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārāvarodhakau 4||8||
alasakalakṣaṇamāha- kukṣirityādi| kukṣiḥ udaram| ānahyate ādhmānayukto bhavati| atyarthamatiśayaṃ yathā tathā| tāmyati tamasi praviśatīva| vikūjati avyaktaśabdaṃ karoti| viparidhāvati viśeṣeṇa samantādgacchati||7-8||
duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate 5 śāstravidaḥ purāṇāḥ ||9||
vilambikālakṣaṇamāha- duṣṭamityādi| bhuktaṃ bhojanam| duṣṭamityatra ‘kaphamārutābhyām’ iti sambandhanīyam| yadyapi vilambikā bāhulyena vidagdhājīrṇājjāyate, vidagdhājīrṇācca pittaṃ duṣṭaṃ na vāyurduṣṭo bhavati na vā śleṣmā, tathā'pi pittaduṣṭyā 6 itarayorapi duṣṭiḥ, tasmāt kaphamārutābhyāṃ duṣṭamityuktam; evaṃ bāhulyena āmāviśiṣṭatvotthitayorvisūcyalasakayoḥ 7 kaphavātādhikayorapītaradoṣasadbhāvo jñeyaḥ| ‘duṣṭam’ ityatra ‘līnam’ iti kecit paṭhanti| iyameva vilambikā tantrāntare ‘daṇḍālasaka’ iti nāmnā kathyate||9||
yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgaistaṃ 8 lakṣayedāmasamudbhavaiśca ||10||
idānīṃ pūrvoktalakṣaṇaviśeṣamatideśenāha- yatrasthamāmamityādi| yatrasthaṃ yasmin deśe sthitaṃ, yena ca doṣeṇāvatataṃ vyāptamāmaṃ syāt, tameva deśaṃ yasmādviśeṣeṇa rujet tasmāt kāraṇāttaṃ deśaṃ taddoṣalakṣaṇairvikārajātaistodādibhirāmasamudbhavaiśca liṅgaiḥ stambhādhmānādibhirlakṣayediti piṇḍārthaḥ| nanu, yatrasthamityanena āmasthānakathanena kiṃ prayojanaṃ? yasmādyatra sthito vikṛto doṣo bhaviṣyati tatraiva rujaṃ kariṣyati? satyaṃ, naivaṃ sarvatra, yathā gaṇḍamālādau piṇḍikāsthitasyāpi doṣasya grīvādau vikārakartṛtvadarśanāt| āmapīḍitadeśāvabodhaścātra sukhacikitsākaraṇārthamuktaḥ| arthāt yatra yasmin sthāne sthitamāmamajīrṇaṃ virujedviśiṣṭaṃ rujaṃ kuryāt tameva deśaṃ lakṣayedvaidyaḥ, kairvikārajātaiḥ? āmasamudbhavaiḥ stambhagauravādibhiḥ| brahmadevastu yena doṣeṇa vātādyanyatamenānugatamāmajaṃ doṣaṃ svaliṅgairvātādyanyatamadoṣaliṅgairlakṣayediti vyākhyānayati| apare'nyathā paṭhitvā vyākhyānayanti, tacca śiṣyabuddhivyākulakartutvādgranthagauravabhayācca parihṛtam||10||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjñaśchardyardito'bhyantarayātanetraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya ||11||
asādhyalakṣaṇamāha- ya ityādi| śyāvaśabdo dantādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| alpasañjño mandacetanaḥ| abhyantarayātanetraḥ kṣīṇadṛṣṭiḥ| apunarāgamāya apunarāvṛttaye||11||
sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam | pakve tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt sampācanaṃ cāpi virecanaṃ ca ||12||
idānīṃ cikitsitamāha- sādhyāsvityādi| sādhyāsu visūcikāsu| pārṣṇidahanamatra sañjñāprabodhanārthamadho'tipravṛttivāraṇārthaṃ ca| agnipratāpanam āmapācanārtham| tīkṣṇaṃ ca vamanamannaśalyanirharaṇārtham| sādhyāsviti padamasādhyaparihārārthaṃ, sādhyajñāne yatnātiśayapratipādanārthaṃ ca| pākābhimukhe'nne doṣaśeṣanirharaṇārthamāha 9 - pakva ityādi| pakve pākābhimukhe| vilaṅghanaṃ vividhalaṅghanaṃ, tacca yathāvasthaṃ yojyaṃ; anye viśiṣṭaṃ laṅghanamāhuḥ, taccopavāsaḥ| sampācanamatra svedādibhiḥ| virecanamatra phalavartyādibhiḥ| yadyapi virecanamatra sāmānyenoktaṃ, tathā'pi viṣṭambhe 10 sati jñātavyam| anye tu paṭhanti ‘vānte tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt sampācanaṃ recanadīpane ca’ iti| te ca visūcyāṃ vamane prayukte paścādvilaṅghanādikaṃ yojyamiti manyante| pācanamatīsāroktaṃ ‘devadārvabhayā’ ityādikaṃ, dīpanaṃ pippalyādikaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| anye ‘pakṣe tato'nye tu’ iti paṭhanti, te ca pakṣādvirecanaṃ deyamiti kecinmanyanta iti vyākhyānayanti; tatra ṭīkākṛdbhirbahu 11 vyāhṛtaṃ tacca granthagauravabhayāt parityaktam||12||
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim |13|
kasmādvisūcyāṃ vamanavirecane prayoktavye ityāha- viśuddhadehasyetyādi| hi yasmāt| upaiti gacchati|13|-
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha ||13||
idānīmāsthāpanasyāpi hitatvaṃ darśayitumāha- āsthāpanamityādi| yadyapi ‘tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśa-‘ ityādinā'jīrṇe āsthāpananiṣedha uktaḥ, tathā'pyatra pākābhimukhe'nne viṣṭambhanāśanāya pācanapūrvakamāsthāpanamapi śasyate| sarvāsu visūcīṣu; kecit sarvāsu visūcyalasakavilambikāsviti manyante| ‘sarvāsu’ ityatra kecit ‘sarvāṃśca’ iti paṭhanti, te vakṣyamāṇayogaviśeṣaṇaṃ kurvanti| yogānityādi| aparān vakṣyamāṇān| nibodha jānīhi| apakvasya pācanārthaṃ pakvasya cānulomanārthaṃ' iti śeṣaḥ||13||
pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam | sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ ||14||
tāneva yogānāha- pathyetyādi| kaliṅga indrayavaḥ| gṛñjano rasonabhedaḥ| ajīrṇam āmaśeṣaḥ, na tu taruṇājīrṇaṃ; tatrauṣadhaniṣedhāt| visūcīti śeṣā natu sadyotthā visūcī, tatrāpyauṣadhaniṣedhāt||14||
kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viḍaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā | amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau ||15|| kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritaṃ tu | kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibetu yaduktamādāvanilāmayeṣu ||16||
kṣārāgadamityādi| kṣārāgadaṃ ‘dhavāśvakarṇaśirīṣa-’ (ka. 6 ) ityādinā dundubhisvanīyoktam| lavaṇaṃ viḍalavaṇam| atrāpyuṣṇāmbunā pibediti sambandhanīyam| guḍapragāḍhānityādi| guḍapragāḍhān guḍāḍhyān 12| amlenetyādi| amlena kāñjikena| sabījapūrau bījapūrasahitau| saghṛtau tulyapramāṇau| trivargau triphalātrikaṭukau| 'sabījapūrau' ityatra kecit 'saśākabījau' iti paṭhitvā śākavṛkṣabījasahitāviti vyākhyānayanti| yaduktamādāviti 'gaṇḍīrapalāśa' (ci. 4 ) ityādinā vātavyādhicikitsite yaduktamityarthaḥ| 'āmeṣvanilāmayeṣu' iti kecit paṭhitvā āmavāte iti vyākhyānayanti| atrāpi amleneti sambadhyate||15-16||
kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vā'pi tulyau pibedvā magadhānikumbhau | dantīyutaṃ vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena ||17|| uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgarakalkayuktam |18|
kṛṣṇājamodetyādi| kṣavaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātre bhavati| 'kṣavakāṇi vā'pi' ityatra 'kṣavakāgnikān vā' iti kecit paṭhanti| atrāpi amleneti sambadhyate| tulyau pibedvetyādi| nikumbho dantī| atrāpyamleneti sambadhyate| magadhānikumbhapānaṃ viṣṭambhe sati virekārtham| keciduṣṇodakena pānamicchanti| dantīyutamityādi| koṣavatī ghoṣakaḥ| kecit “uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgaracūrṇayuktam” īdṛśaṃ paṭhanti||17||-
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ ||18|| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena |19|
visūcyāṃ pramīlakādiśāntyarthamañjanamāha- vyoṣamityādi| kecinmātuluṅgīṃ madhukarkaṭīmāhuḥ| visūcīśabdena visūcījanitāḥ pramīlakaśirorogādayo gṛhyante, kāraṇe kāryopacārāt; athavā visūcīmevāñjanaprabhāvāt hanyuḥ||18||-
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghitaṃ manujaṃ viditvā ||19|| peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta |20|
śuddhasya sulaṅghitasya pathyadānārthamāha- suvāmitamityādi| kecidatra “kuṣṭhaṃ cāguru patraṃ ca rāsnāśigruvacātvacam| piṣṭamamlena tacchreṣṭhaṃ visūcyāmaṅgamardanam||citrakaṃ pūtipiṇyākaṃ kuṣṭhaṃ bhallātakāni ca| dvau kṣārau saindhavaṃ caiva śuklaṃ tailaṃ vipācayet|| etadudvartanaṃ kuryāt pradehaṃ vā vicakṣaṇaḥ|” iti yogadvayaṃ paṭhanti; tanna paṭhitavyaṃ, samānatantrādarśanāt||19||-
āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena ||20|| pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti |21|
idānīṃ visūcikātulyacikitsitatvādvisūcikopadravatvāccānuktamapyānāhamāha- āmamityādi| āmam apakvānnarasaḥ, śakṛt purīṣaṃ, nicitaṃ vṛddhigataṃ, vibaddham avaruddhaṃ, viguṇānilena unmārgavāyunā, na pravartamānamiti nādhaḥpravartamānamityarthaḥ, yathāsvaṃ yathāmārgamityarthaḥ; evam āmaṃ nicitaṃ viguṇānilena vibaddhaṃ sat svamārge'pravartamānaṃ śakṛdvā evambhūtamānāhaṃ vikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ| kecidāmamiti śakṛdviśeṣaṇaṃ manyante; tanna, samānatantre āmādapyānāhasya darśitatvāt| tathā ca tadvacaḥ- “ānāhe tvāmasambhūte viḍudbhūte'pi vā bhiṣak”- ityādi||20||-
tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ ||21|| āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca |22|
āmajānāhalakṣaṇamāha- tasminnityādi| tasmin ānāhe| gurutvamapi āmāśaye āmajānāhe prāyaśo bhavati| kecit ‘hṛllāsa’ ityatra ‘hṛtstambha’ iti paṭhitvā hṛdayasya vibandhatvamiti vyākhyānayanti| udgāravighātanam udgārasyāsamyakpravṛttiḥ| kecidāmasamudbhave āmāśayasamudbhave iti vyākhyānayanti, padeṣvapi padaikadeśaprayogāt; te ca āmāśayasamudbhavamāmādevecchanti; tatrāpi 13 sa eva tātparyārthaḥ||21||-
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā sa 14 śakṛdvamecca ||22|| śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |23|
purīṣajānāhalakṣaṇamāha- stambha ityādi| stambhaśabdaḥ kaṭyādibhirmūtrāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śūlo'pyatra kaṭyādiṣveva| sa puruṣaḥ| pakvāśayaje ānāhe ityarthaḥ| ‘mañcāḥ krośanti’ itivadupacārāt pakvāśayaśabdenātra purīṣamabhipretaṃ, atha ca bāhulyena pakvāśaye bhavati| kecit pakvāśayaje pakvāśayasthe ānāhe iti vyākhyānayanti| te ca pakvāśayodbhūta ānāhaḥ purīṣādbhavati itīcchanti; tathā'pi sa pūrvokta eva pariphalitārthaḥ||22||-
āmodbhave vāntamupakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ ||23||
sampratyāmotthānāhacikitsāmāha- āmodbhava ityādi| āmodbhave avipakvarasaje ānāhe| kecidāmodbhave āmāśayodbhave, padeṣvapi padaikadeśaprayogāt| eṣa pakṣaścānantarameva vivṛtaḥ| vāntaṃ kṛtavamanaṃ naram| saṃsargabhaktakramaḥ peyādikramaḥ| dīpanīyāni pipalyādisādhitāni||23||
athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayet svedanapācanaiśca |24|
purīṣajānāhacikitsāmāha- athetaramityādi| yaḥ pumān śakṛt purīṣaṃ na vamet , tasya puṃsastamānāhamitaraṃ purīṣajam āmānvitaṃ svedanādibhirjayediti sambandhaḥ| yastu śakṛdvamettasya āmaṃ na jayet, tathā satyasādhyatvāditi bhāvaḥ| kārtikakuṇḍastu itaraṃ pakvāśayajānāhavantaṃ naraṃ, matvarthīyapratyayāntatvāt|| asāvapi pakṣo'nantaraṃ vivṛtaḥ| 'svedanapācanīyaiḥ' ityatra ca kārtikakuṇḍaḥ 'svedya yathāvidhānaṃ' iti paṭhitvā vyākhyānayati- svedya svedayitvā, upasargalopāt sādhu; yathāvidhānamiti viṇmūtrānulomanavidhānena|24|-
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni ||24|| tānyeva vartīrviracedvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ | svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā ||25||
atideśenānāhacikitsāmāha- visūcikāyāmityādi| visūcikāyāṃ parikīrtitāni kathitāni yāni vairecanikāni dravyāṇi dantyādīni, tāni vicūrṇya mahiṣyādīnāṃ mūtrairvipācya vartīrviracet 15 kuryāt| tāśca vartīḥ svinnasya narasya gude viniveśya, eṣāṃ vairecanikānāmeva cūrṇāni nāḍyā pradhamediti sambandhaḥ| ibho hastī||24-25||
mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti | kvāthena tenāśu niruhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa ||26|| tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramamācarecca |27|
ānāhe nirūhamāha- mūtreṣu saṃsādhyetyādi| yāni dravyāṇi ūrdhvamadhaśca yānti tāni mūtreṣu yathāvidhānaṃ saṃsādhya tena kvāthenārdhamūtrānvitena samākṣikeṇa tribhaṇḍiyuktalavaṇaṃ prakuñcaṃ dattvā niruhayediti piṇḍārthaḥ| mūtreṣviti anantarokteṣu mahiṣyādijeṣu| saṃsādhya paktvā| yathāvidhānaṃ kvāthapākavidhinā| dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni kośātakyādīni| āśu śīghram| mūtrārdhayutena ardhamūtrānvitena kvāthena| kārtikakuṇḍastu mātrārdhayukteneti paṭhati, vyākhyānayati ca- ardhamātrikeṇeti| mākṣikaṃ madhu| tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcamiti trivṛtsahitameva saindhavapalamityarthaḥ| viriktakramaṃ samyagviriktasya yaḥ kramastamācaredityarthaḥ; kecit ācaredityantarbhāvitakāritārthaṃ manyante; tena, ācaret vaidyenācārayedityarthaḥ| idamāsthāpanamānāhe pācanottarakālaṃ deyaṃ, na tvāmāvasthāyām||26||-
eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca ||27||
ānāhe'nuvāsanamāha- eṣvevetyādi| eṣviti anantarābhihitanirūhokteṣu kośātakyādiṣu| prāptaṃ prāptakālaṃ prāptāvasthamityarthaḥ; etena paripakvāmaṃ sunirūḍhaṃ vātakope satyanuvāsayedityarthaḥ||27||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre visūcikāpratiṣedho nāma (aṣṭādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ ) ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ ||56||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre visūcikāpratiṣedho nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ||56||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tu' iti pā. ↩
- 2 `'śanalolupāḥ' iti pā. ↩
- 3 `kukṣāvupari dhāvati' iti pā. ↩
- 4 `tṛṣṇodgārau tu yasya tu' iti pā. ↩
- 5 `tu vivarjanīyāṃ' iti pā. ↩
- 6 `pittaduṣṭāvitarayorapi' iti pā. ↩
- 7 `āmāviṣṭabdhocchritayoḥ' iti pā. ↩
- 8 `śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca' iti pā. ↩
- 9 `doṣaśeṣanivāraṇārthamāha' iti pā. ↩
- 10 `pakve viṣṭabdhe sati' iti pā. ↩
- 11 `ṭīkākudbhiryaduktaṃ' iti pā. ↩
- 12 guḍotkaṭān' iti pā. ↩
- 13 `tathā'pi' iti pā. ↩
- 14 `ca śakṛdvamiśca' iti pā. ↩
- 15 `vitaret dadyāt' iti pā. ↩