athāto'rocakapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
visūcikāpratiṣedhānantaraṃ rasadoṣajatvasāmyādagnimāndyahetutvasāmyāccārocakapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi| atra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tenāvipākasyāpi grahaṇam||1-2||
doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyayācca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍham | nānne rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti ||3||
samprāptidvāreṇa saṅkhyāmāha- doṣairityādi| doṣaiḥ pṛthagiti trayaḥ, saha ceti samastaiḥ ekaḥ, cittaviparyayāt kāmaśokabhayādibhirviluptacittatvāt, cittaviparyayāttu ekaḥ; kecit ‘cittaviparyayāt' ityatra ‘śokasamucchrayāt’ iti paṭhanti, tanmate kāmādijānāmasaṅgrahaḥ| bhaktāyaneṣu annavaheṣu srotaḥsu| bhaktāyanamiti jihvopalakṣaṇaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca- “pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca jihvāhṛdayasaṃsṛtaiḥ| jāyate'rucirāhāre dviṣṭairanyaiśca mānasaiḥ”- iti| avatate iti bhaktāyaneṣvityatrāpi vacanavipariṇāmāt sambandhanīyam| avatate vyāpte| bhaktopaghātam arocakaṃ; arocakābhaktacchandānnadveṣāḥ paryāyā boddhavyāḥ; kaiścideṣāṃ parasparaṃ bhedo'ṅgīkriyate| tathā ca vṛddhabhojaḥ- “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo, bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi bhojanam| dveṣamāyāti yajjanturbhaktadveṣaḥ 1 sa ucyate|| yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate”- ityādi| iha asmin śāstre| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ siddhāyāṃ pañcavidhamiti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena kāmādijā arocakāḥ pṛthaṅna gaṇanīyāḥ||3||
hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake tu |4|
vātikārocakalakṣaṇamāha- hṛcchūlapīḍanayutamityādi| hṛcchūlapīḍanayutamiti virasānanatvamityetasya viśeṣaṇam| apare tu hṛt hṛdayaṃ śūlapīḍanābhyāṃ yuktaṃ bhavatīti vyākhyānayanti| arocakānāṃ prāgrūpānabhidhānaṃ rūpāṇāmevāvyaktānāṃ prāgrūpatvāt|4|-
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ||4||
pittajārocakalakṣaṇamāha- hṛddāhacoṣetyādi| hṛddāhacoṣabahuteti hṛdi hṛdaye dāhacoṣayorbāhulyamityarthaḥ| coṣa ācūṣyata iva vedanā| anye ‘hṛddāhacoṣabahulaṃ’ iti paṭhitvā hṛdayaṃ dāhacoṣabahulaṃ bhavatīti vyākhyānayanti||4||
kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu |5|
kaphajārocakalakṣaṇamāha- kaṇḍūgurutvetyādi| kaphasaṃsravaḥ śleṣmasrutiḥ, sādaḥ aṅgaglāniḥ, āsyaṃ mukham| kecit ‘sādatandrā’ ityatra ‘kaṇṭhasādā’ iti paṭhitvā abhyavaharaṇādyaśaktiriti vyākhyānayanti|5|-
sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ||5||
sānnipātikārocakalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvātmake sānnipātikārocake pavanādayo doṣā bahūni rūpāṇyasya hṛdaye samudīrayanti kurvantīti piṇḍārthaḥ| yadyapi sānnipātike hṛdroge sarvajārocake ca bāhulyena samānyeva 2 liṅgāni bhavanti, tathā'pi samprāptibhedāt kiñcillakṣaṇabhedācca tayorbhedaḥ| sānnipātikārocako'sādhyaḥ, “sarvātmakaṃ cāpi vivarjayeta” iti samānatantroktatvāt||5||
saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca |6|
aviśiṣṭaṃ paccamamarocakamāha- saṃrāgaśoketyādi| saṃrāgaḥ kāmaḥ| viplutacetasaḥ vikṛtacittasya| sa arocakaḥ| aśucidarśanāt amedhyavastudarśanāt bībhatsādidarśanādityarthaḥ| cintākṛtasyārocakasya bhinnalakṣaṇanirdeśāt śeṣeṣu yathādoṣaṃ lakṣaṇāni jñātavyāni, kāmādibhiḥ sarvairvātādiprakopāt| tathā ca “kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhāt pittaṃ ca kupyati| śleṣmā tu harṣaṇāt”- iti| anye tu cintākṛtārocakasya vātādibhedena lakṣaṇāni paṭhanti; tadyathā- “vātātmake virasamāsyamarocake tu, pittena tiktakaṭukaṃ, madhuraṃ kaphena| sarvairupetamatha sarvajameva vidyāddainyaṃ bhṛśaṃ bhavati śokasamudbhave tu”- iti| anyaṃ pāṭho na paṭhanīyaḥ, anārṣatvāt|6|-
vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibecca snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇam ||6|| kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām |7|
idānīṃ vātikārocakacikitsāmāha- vāta ityādi| vāte vātaje arocake, kāraṇe kāryopacārāt| vacāmbuvamanaṃ kṛtavāniti vacākvāthena kṛtavamano naraḥ| kecit elaśabdena elavālukaṃ manyante, pade'pi padaikadeśapravṛtteḥ| ‘elajalena’ ityatra ‘uṣṇajalena’ iti pāṭhāntaram| lavaṇottamaṃ saindhavam| idaṃ cūrṇaṃ vamanaiḥ śuddhāśayasya deyam| kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ||6||-
pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ ||7||
pittajārocakacikitsāmāha- pitte ityādi| pitte pittajārocake, upacārāt| madhuraṃ kākolyādi| atrāpi pūrvavadavacāraṇam||7||
nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakaṃ syāt |8|
kaphārocakacikitsāmāha- nimbāmbuvāmitavata ityādi| nimbāmbu nimbakvāthaḥ, nimbāmbunā vāmitavataḥ puṃsaḥ girimālakakvāthaḥ samadhuḥ sājamodaścānupānaṃ syāt; ‘kṛtabhojanasya’ iti śeṣaḥ; samānatantradarśanāt| keciddīpyakaśabdena yavānīmāhuḥ|8|-
cūrṇaṃ yaduktamathavā'nilaje tadeva... |8|
kaphajārocake'tideśena cikitsāmāha- cūrṇamityādi| cūrṇaṃ yaduktamiti ‘kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasma’ ityādikam| taccūrṇaṃ kaphaje vātānubandhe sati deyam|8|-
...sarvaiśca sarvakṛtamevamupakrameta ||8||
sānnipātikārocakacikitsāmāha- sarvairityādi| sarvairitivātādijārocakaharaiḥ pūrvoktaireva| sarvakṛtaṃ sānnipātikamarocakam| evamiti pūrvavat, vamanādi kārayitveti yāvat| upakrameta ‘pratyākhyāya’ iti śeṣaḥ, asādhyatvāttasya||8||
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣaiḥ | bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭairlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||9|| mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha nirdahanīṃ ca piṣṭvā | mūtre'vije dviradamūtrayute pacedvā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām ||10|| maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā | etānna santi caturo lihatastu lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca ||11||
idānīṃ caturṇāmapyarocakānāṃ yathāsaṅkhyena caturo lehānāha- drākṣāpaṭoletyādi| drākṣādiḥ surabhimūtrayutaṃ yathāvadityanta eko lehaḥ| mustādiḥ mūtre'vije itiparyanto dvitīyaḥ| dviradamūtrādī rajanīṃ ca mukhyāmityantaḥ tṛtīyaḥ| maṇḍūkītyādiḥ caturthaḥ| karīro gūḍhapatro marudeśe'tiprasiddhaḥ kaṇṭakivṛkṣaḥ; mūrvā corasnāyuḥ; abhayā harītakī, kecidabhayaṃ manyante, tanmate uśīraṃ, akṣaṃ bibhītakaṃ; indravṛkṣaḥ kuṭajaḥ; nṛpavṛkṣaḥ girimālakaḥ| surabhimūtrayutaṃ kalkacaturguṇagomūtrayutaṃ, “mūtreṇa caturguṇena” ityādikāśyapīyasaṃvādāt| yathāvaditi lehaṃ pacedityatra yojyaṃ, tena yathāvallehaṃ pacet ; ko'rthaḥ? yāvallehapākalakṣaṇaṃ tantumudrādi jāyate tāvat pacedityarthaḥ| nirdahanī citrakaḥ, ajamodā ityanye| avije meṣotthe| asāvapi pūrvavallehavat paktavyaḥ| dviradamūtraṃ hastimūtram| tugā vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyamāhuḥ| rajanīṃ ca mukhyāṃ piṇḍaharidrām| ayamapi pūrvavidhinaiva paktavyaḥ| maṇḍūkī brāhmī, amṛtā guḍūcī, lāṅgalī kalikārikā| asāvapi pūrvavat paktavyaḥ| “etānna santi caturo'bhyasataśca” iti kecit paṭhanti| “etān vadanti bhiṣajaścaturaśca lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu” ityapare paṭhanti||9-11||
sātmyān svadeśaracitān 3 vividhāṃśca bhakṣyān pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān | adyādrasāṃśca vividhān vividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||12||
sātmyānityādi| sātmyān sukhakarān| “sātmyān svadeśaracitān vividhaiḥ prakārairbhuñjīta vā'pi laghurūkṣamanāḥ sukhena” ityanye paṭhanti| svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyāniti yasmin deśe ye bhakṣyā bāhulyenopayujyante tānityarthaḥ| pānānītyatrāpi vividhānīti yojyaṃ, tena yathāruci phalāni śarkarānvitāni karpūracaturjātakasugandhīni gṛhyante| mūlaṃ pippalīmūlādi| phalaṃ dāḍimādi| ṣāḍavā rasālādyāḥ| rāgāḥ kapittharāgādayaḥ| kecit “sitārucakasindhūtthaiḥ savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā kṛtaḥ|| madhurāmlakaṭūnāṃ tu saṃskārāḥ ṣāḍavā matāḥ” ityāhuḥ; apare tu ṣāḍavaśabdena yavānīṣāḍavamāhuḥ, tantrāntarasaṃvādāt ; rāgaśabdena ca rāgaṣāḍavaṃ matvā drākṣādāḍimādyanvitaṃ mudgayūṣamiti ca vyākhyānayanti| rasān vividhān māṃsarasān madhurādirasān vā| laghurūkṣabhojanaṃ śleṣmasthānagatatvādarocakasya| manaḥsukhaṃ manonukūlam| kecit sātmyāniti sātmyadeśarogartuprakṛtyādīnyavekṣya bhakṣyādi kuryāditi manyante||12||
āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryānmṛdūni śirasaśca virecanāni |13|
niṣiddhasyāpi nirūhasyārocake prayogamāha- āsthāpanamityādi| āsthāpanaṃ nirūhaḥ| vidhivat yathāvidhi| atra arocake| yadyapi ‘tatronmādabhayaśoka’ ityādinā'rocake āsthāpananiṣedhaḥ; tathā'pi vamanādikramottarakālaṃ vātānubandhe sati deyaṃ, na tvādau|13|-
trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||13|| kṣaudrāyutāni vitarenmukhabodhanārtha 4... |14|
trīṇyūṣaṇānītyādi| trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukam| yavaśūkoyavakṣāraḥ| vitaret dadyāt| mukhabodhanārthamiti mukhabodhe satyarocakahānirityarthaḥ| avalehaprayoga eṣaḥ||13||-
... manyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni | mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ ||14|| mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathā tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ |15|
anuktasaṅgrahārthamāha- anyānītyādi| mustādiḥ mustākuṣṭhaharidretyādiḥ, rājataruvargaḥ āragvadhamadanagopaghoṇṭetyādiḥ, daśāṅgaṃ daśamūlam| jayet ‘arocakaṃ’ iti śeṣaḥ| madhuyutā lehā mustādyādikṛtā eva grāhyāḥ| kecit ‘vividhaiśca yogaiḥ’ iti paṭhitvā vātaśleṣmaharairiti vyākhyānayanti| mūtrāsavairityādi mūtreṇa āsūyanta iti mūtrāsavāḥ| taiśca kimbhūtaiḥ? guḍakṛtaiḥ kuṣṭhacikitsitoktavidhinā guḍamadhvādikṛtairityarthaḥ| ariṣṭaiḥ abhayāriṣṭādibhiḥ| kṣārāsavairiti madhvādibhiḥ palāśakṣārapānīyena saha niṣpāditairmahākuṣṭhābhihitaiḥ| madhumādhavatulyagandhairiti madhu kṣaudraṃ, mādhavaṃ madhukṛtaṃ madyaṃ, tayostulyagandhairityarthaḥ||14||-
syādeṣa eva kaphavātahate vidhiśca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||15||
pūrvoktameva vidhimavipāke'tidiśannāha- syādeṣa ityādi| eṣa eva vidhiranantarokta eva| yadatra kaphavātayorupādānaṃ na pittanimittasya tat pittādavipāko na bhavatīti darśayati| śāntiṃ gate hutabhuji avipāke ityarthaḥ, kāraṇe kāryopacārāt; upacāreṇa yadatrāvipākagrahaṇaṃ kṛtaṃ, na sākṣāttadapyagnimāndyamavipākasya kāraṇamiti sūcayati| śāntiṃ gate mandatāṃ prāpte, hutabhuji jāṭharāgnau| tasyetyatra cakāro lupto draṣṭavyaḥ, tena tasya ca praśamanāya; ko'rthaḥ? arocakasyāpi 5| kārtika īdṛśaṃ vyākhyānaṃ na manyate, tasyāvipākasyaiva praśamāyeti pratipādayati| ye cāgnimāndya evainaṃ vidhimicchanti na tvarocakāvipāke, tanmate'sminnadhyāye'vipāko na vaktavyaḥ||15||
icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān | artheṣu cāpyapaciteṣu 6 punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam 7||16|| dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu ||17||
idānīṃ pañcamārocakacikitsāmāha- icchābhighātetyādi| icchābhighāto vāñchitasyāprāptiḥ| bhāvān padārthān| bhavāya arthavaśāt rucyutpādanāya| vitaret dadyāt| kīdṛśān bhāvān? śakyarūpān prāpyānityarthaḥ| ye tāvat prāpyā bhāvāstān icchāvighātādyarocake vitaret| ye punaraprāpyāstadviṣaye kiṃ kuryādityāha- artheṣvityādi| artheṣu padārtheṣu, apaciteṣu naṣṭeṣu aprāpteṣvityarthaḥ punariti apaciteṣvityatra yojyam| bhavāya rucyutpādanāyetyarthaḥ| paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayediti nalarāmādyupākhyānairanyaiśca tathāvidhairanumānayet prabodhayedityarthaḥ| kecit paurāṇikaiḥ śrutipathairiti paṭhanti; paurāṇikaiḥ purāṇoktaiḥ, śrutipathaiḥ vākyaiḥ, śrutiḥ śravaṇaṃ saiva panthā mārgo yeṣāṃ tāni tathoktānīti vyākhyānayanti| dainyaṃ gate manasi kliṣṭacetasītyarthaḥ| bodhanam āśvāsanairhitopadeśaiśca| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||16-17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'rocakapratiṣedho nāma (ekonaviṃśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||57||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'rocakapratiṣedho nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ||57||