athāto mūtrakṛcchrapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
mūtrāghātapratiṣedhānantaraṃ bastigatatvasāmānyānmūtrakṛcchrapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi| mūtrakṛcchraṃ duḥkhena mūtrapravṛttiḥ| ‘mūtrakṛcchrapratiṣedham’ ityatra ‘mūtropaghātapratiṣedhaṃ’ ityanye paṭhanti, te'pyupaghātaśabdena kṛcchratāṃ vadanti; apare ‘mūtradoṣapratiṣedhaṃ’ iti paṭhanti, tatrāpi tādṛgevābhiprāyaḥ| nanu aśmarīmūtrāghātodāvartādiṣu mūtrakṛcchrasyoktatvāt kimartha punaratra tadabhidhānaṃ? satyaṃ, cikitsālakṣaṇakāryabhedāt tathā samānatantre'pi pṛthaṅnirdiṣṭatvācca punasteṣāmupādānam kecicca punaruktibhayādevāmumadhyāyaṃ na paṭhanti||1-2||
vātena pittena kaphena sarvaistathā'bhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām | tathā'paraḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito'ṣṭamastu ||3||
vātenetyādi| mūtropaghāto mūtrakṛcchra evetyarthaḥ| aṣṭama iti saṅkhyākaraṇaṃ nānāprakārasyāpyaśmarījasya mūtrakṛcchrasyaikatvena grahaṇamiti pratipādanārtham| keciduttarārdhamīdṛśaṃ paṭhanti,- “śuktodbhavaṃ śarkarayā ca kaṣṭaṃ mūtrasya kṛcchraṃ pravadanti tajjñāḥ” iti| sa cānārṣaḥ pāṭhaḥ||3||
alpamalpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ | phaladbhiriva kṛcchreṇa vātāghātena mehati ||4||
vātakṛcchralakṣaṇamāha- alpamalpamityādi| alpamalpaṃ stokaṃ stokaṃ, samutpīḍya arthavaśānmuṣkamehanādikameva pīḍayitvā| muṣkaḥ aṇḍaṃ, mehanaṃ liṅgaṃ, bastiḥ mūtrādhāraḥ| phaladbhiriva sphuṭadbhiriva| kṛcchreṇa duḥkhana; etat padaṃ mehatītyatra sambandhanīyam| vātāghātena vātakṛcchreṇetyarthaḥ| mehati mūtrayati| kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhāmanyathā paṭhati, sa cābhāvānna darśitaḥ||4||
hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ | agninā dahyāmānābhaiḥ pittaghātena mehati ||5||
pittakṛcchralakṣaṇamāha- hāridramuṣṇamityādi| hāridraṃ haridrāvarṇa, raktaṃ raktavarṇam etaddvayaṃ nyūnādhikapittaprakopavaśat| dahyamānābhaiḥ atyantadāhaparītaiḥ| pittāghātena pittakṛcchreṇa||5||
snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ | saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati ||6||
kaphakṛcchralakṣaṇamāha- snigdhamityādi| anuṣṇam īṣaduṣṇam| saṃhṛṣṭaromā uddharṣitaromā| gurubhiḥ bhārikaiḥ| śleṣmāghātena śleṣmakṛcchreṇa||6||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ mahurmuhuḥ | tāmyamānastu kṛcchreṇa sānnipātena mehati ||7||
sānnipātikalakṣaṇamāha- dāhaśītetyādi| āviṣṭo yuktaḥ| nānāvarṇa pītaraktaśuklādivarṇam| tāmyamāno'tyartha tamaḥ praviśan| kṛcchreṇa atikaṣṭena||7||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca | srotaḥsu mūtrāghātastu jāyate bhṛśavedanaḥ 1||8|| vātabastestu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ||9|| ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi |10|
mūtravāhiṣu śalyenetyādi||8-9||
aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtrāghāta udāhṛtaḥ ||10||
aśmarītyādi| pūrva nidānasthāne'śmarīhetuko mūtrāghāta udāhṛtaḥ||10||
aśmarī śarkarā caiva tulye 2 sambhavalakṣaṇaiḥ | śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama ||11|| pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā | śleṣamaṇo'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti sañjñitāḥ ||12|| hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau 3 vahniḥ sudurbalaḥ | tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ ||13|| mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā | yāvadanyā 4 punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||14|| śarkarāsambhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam |15|
yadyapi śarkarākṛcchramaśmarījakṛcchraṃ ca tulyaṃ tathā'pi kiñcidbhedamāśritya śarkarākṛcchraṃ bhinnamāha- aśmarītyādi| pacyamānasyeti pakvasyetyarthaḥ, arthavaśāt śleṣmaṇa eva; bhidyamānasyeti bhinnasyetyarthaḥ, bhāvini bhūtavadupacārāt| vepathuḥ kampaḥ| sudurbalo mandaḥ| tābhiḥ śarkarābhiḥ| mūtraveganirastāsu mūtrasyādhovegena niḥsṛtāsvityarthaḥ| naiti nāgacchati| kārtikakuṇḍastvamuṃ pāṭhaṃ bahudhā vyākulīkṛtya paṭhati, sa tu granthagauravabhayāt parityaktaḥ| yadyapi aśmarīśarkarāmūtrakṛcchre nidānasthāne bhaṇite, tathā'pi prakaraṇavaśāt 5 kiñcillakṣaṇādhikyāccātrāpi bhaṇite||11-14||
cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānāmapi vakṣyate ||15||
idānīṃ mūtrakṛcchracikitsāmāha- cikitsitamityādi| eteṣāṃ mūtrakṛcchrāṇām||15||
aśmarīṃ ca samāśritya yaduktaṃ prasamīkṣya tat | yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādimapi ca kramam ||16||
tadaiva cikitsitamatideśenāha- aśmarītyādi| aśmarīmāśritya yat prāk cikitsitamuktaṃ snehādiktamaśca, tadyathādoṣaṃ prasamīkṣya prayuñjīta kuryāt| etenaitaduktam- aśmarīcikitsite vātādibhedena yo vidhiruktastaṃ tathā snehādimapi ca kramaṃ prayuñjīta kuryāt| cakārāt prāguktamūtrāghātacikitsitamapi||16||
śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ kaṇṭakārikām | balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām ||17|| tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet | tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vā'pyanuvāsanam ||18|| dadyāduttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye |19|
idānīṃ vātakṛcchracikitsitamāha- śvadaṃṣṭretyādi| śvadaṃṣṭrāgokṣurakaḥ| aśmabhit pāṣāṇabhedaḥ| kumbhī sthalakumbhī yasyāstvak vakrā 6 bhavati| girikarṇikā aparājitābhedaḥ 7| vidārigandhādiḥ prathamo gaṇaḥ saṃhṛtya ekīkṛtya| traivṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ veti tatra tribhirghṛtavasāmajjabhirvṛtaṃ tailaṃ, tailavasāmajjabhirvṛtaṃ ghṛtaṃ vā traivṛtam| tailaṃ ghṛtaṃ veti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā vātādibalāpekṣayā vā jñeyaḥ||17-18||
śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram ||19|| paktvā tat pūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham |20|
aparamapi vātakṛcchracikitsitamāha- śvadaṃṣṭretyādi| kalkadravyamadhye paṭhitamapi kṣīraṃ dravatvena boddhavyam| yojyaṃ pānānuvāsanottarabastiṣu| anilarujāpahaṃ vātotthakṛcchranāśanamityarthaḥ||19||-
tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛ(śṛ)tam ||20|| pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayeta kṣīrameva vā |21|
pittatthakṛcchrabheṣajamāha- tṛṇotpalādītyādi| ghṛtaṃ tṛṇādisaṃskṛtaṃ grāhyāṃ; kṣīrameva veti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā'gnibalāpekṣayā ca bhavati||20||-
dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye ||21||
anyadapi pittakṛcchrabheṣajamāha- dadyādityādi| dadyāduttarabastimiti ‘tṛṇādisaṃskṛtasnehena’ iti śeṣaḥ| yadyapi vakṣyamāṇatrividhabastigrahaṇenottarabastirgṛhītaḥ, tathā'pi pittakṛcchre uttarabastiratyantaṃ hita iti jñāpānārtha pṛthagapyuttarabastitarnirdiṣṭaḥ||21||
ebhireva kṛtaḥ snehastrividheṣvapi bastiṣu | hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasairyutam ||22||
aparamapi pittakṛcchravidhimāha- ebhirityādi| ebhireva anantaroktaistṛṇotpalādiprabhṛtibhireva| trividheṣu bastiṣu niruhānuvāsanottarabastiṣu| anye niruhasthāne śirobastiṃ manyante; tanna, samānatantravirodhāt| rasaśabda ikṣāvapi sambandhanīyaḥ||22||
kaphakṛcchracikitsitamāha- surasoṣaketyādi| surasādau ūṣakādau mustādau varuṇādau ca yat kṛtaṃ tailaṃ, tathā yavāgvādi, tat kaphāghāte praśasyate| yavāgvādirityatra ādiśabdādvilepyādayaḥ; te ca surasādisaṃskṛtā eva bodvavyāḥ| kaphāghāte kaphakṛcchre||23||
yathādoṣocchryaṃ kuryādetāneva ca sarvaje |24|
sannipātotthamūtrakṛcchracikitsāmāha- yathādoṣocchryamityādi|- yathādoṣādhikyam| etāneveti anantaroktavātādikṛcchraharayogān| sarvaje sānnipātike kṛcchre| etenaitaduktaṃ bhavati- sānnipātike kṛcchre yasya doṣasyādhikyaṃ ddaśyate taddoṣoktakṛcchraharayogotkaṭān pūrvoktavātādikṛcchrayogānekīkṛtya kuryāditi|24|-
phalguvṛścīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā ||24|| surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham |25|
aparamapi sānnipātikakṛcchrayogamāha- phalguvṛścīretyādi| phalguvṛścīrādīnāṃ cūrṇa vāriṇā pītaṃ yathādoṣaṃ surekṣurasādibhiśca pītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ, arthavaśāt sānnipātikakṛcchrarujāpahaṃ bhavatīti piṇḍārthaḥ| phalguḥ kākodumbarikā| vṛścīraḥ śuklapunarnavā| aśmasāraṃ śilājatu 10||24||-
tathā'bhighātaje kuryāt sadyovraṇacikitsitam ||25||
abhighātajakṛcchrasyātideśena cikitsitamāha- tathetyādi| abhighātaje abhighātajamūtrakṛcchre, sadyovraṇacikitsitamityatra luptacakāranirdeśāt vātakṛcchraśāntikriyā kāryā||25||
mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā | svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā ||26||
parīṣakṛcchre'tideśena cikitsitamāha- mūtretyādi| śakṛjje tāmeva vātaharīṃ kriyāṃ vivṛṇoti- svedāvagāhāvityādi| svedādayaścātra vātavyādhyuktā grāhyāḥ||26||
ye tvanye tu tathā kṛcchre tayo proktaḥ kriyāvidhiḥ ||27||
aśmarīśarkarotpannayoḥ kṛcchrayościkitsāmāha- ye ityādi| ye dve anye kṛcchre aśmarīśarkarotthe tayoḥ kriyāvidhiḥ proktaḥ aśmarīśarkarācikitsite| apare ‘dvau tathā'nyau tu yau kṛcchrau’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||27||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma (ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonaṣaṣṭhatamo'dhyāyaḥ ||59||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ekonaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ||59||