athāto'mānuṣopasargapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kāyacikitsāpāriśeṣyāt bhūtavidyāmārabdhukāma ādau mūtrakṛcchrānantaraṃ mūtrakṛcchre pratikṣaṇamalpālpaṃ mehato'samyagācamanenāśaucādamānuṣopasargasambhāvanāyāmamānuṣajanyavyādhipratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| atheti kāyacikitsānantaram| ata iti hetau| hetuścapātanikāyāmeva prakaṭīkṛtaḥ| amānuṣā devādigrahāḥ, teṣāmupasarga upadravaḥ, tasya pratiṣedhaḥ cikitsitaṃ, tadvividhaprakāramābhimukhyena śiṣyāṇāṃ vyākhyāsyāmaḥ| anye tu ‘amānuṣopasarga’ ityatra ‘amānuṣābādha’ iti paṭhanti; amānuṣāṇi bhūtāni, teṣāmābādhā pīḍeti vyākhyānayanti||1-2||
niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | iti yat prāgabhihitaṃ vistarastasya vakṣyate ||3||
niśācarebhya ityādi| atra niśācarā devādigrahā ucyante, niśāvihāritvādasṛgādibhojanatvācca; yadvraṇitopāsanīye ‘rakṣāṃsi’ ityuktaṃ tadrakṣasāṃ viśeṣeṇa tathāsvarūpakhyāpanāya| prāgiti dvivraṇīye| anye tu niśācaraśabdena rākṣasānevāhuḥ||3||
guhyānāgatavijñānamanavasthā'sahiṣṇutā | kriyā vā'mānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate ||4||
idānīṃ sāmānyagrahalakṣaṇamāha- guhyetyādi| guhyāṃ guptam, anāgataṃ bhāvi, tayorvijñānam| anavasthā anavasthitiḥ| asahiṣṇutā krodhanatvam| amānuṣī kriyā varadānādikā, laṅganaplavanādiketyanye, amānuṣī yā mānuṣaiḥ kartuṃ na śakyate| yasmin āture| sagraho grahasahitaḥ||4||
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ va yadi vā'kṣatam | hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi vā ||5||
yādṛśaṃ bhūtāni hiṃsanti, yādṛśaṃ vā jighṛkṣanti, tamāha- aśucimityādi| bhinnamaryādaṃ tyaktocitakramam, abhakṣyabhakṣaṇe agamyāgamane tathā hiṃsādau ca pravṛttatvāt; kṣataṃ vraṇitam, akṣataṃ vraṇarahitamapi śaucādihīnaṃ hiṃsyuḥ| hiṃsāvihāro vadhakrīḍā, tadarthaṃ; satkārārthaṃ pūjārthaṃ; anye vihāraśabdena ratiṃ manyante, tatra hiṃsāyāṃ yā ratistadartham||5||
asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye | vyajyante vividhākārā bhidyante te tathā'ṣṭadhā ||6||
grahāṇāmasaṅkhyeyatvaṃ grahādhipānāṃ cāṣṭatvaṃ darśayannāha- asaṅkhyeyā ityādi| grahādhipatayo devadaityādayaḥ| tuśabdaḥ punararthe| vyajyante pṛthak pratīyante| vividhākārā vividhalakṣaṇāḥ| te punaraṣṭadhā bhidyante| anye tu ‘grahādhipatibhistu te| vyañjanaiḥ’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- te grahagaṇā yadyapyasaṅkhyeyāstathā'pi grahādhipatibhiḥ svasvāmibhiḥ kṛtvā aṣṭadhā bhidyante aṣṭabhedabhinnā bhavantītyarthaḥ; kiṃviśiṣṭāste? vyañjanairvividhākārā vilakṣaṇāḥ||6||
devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ | rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ ||7||
teṣāmaṣṭavidhatvamāha- devatāstathetyādi| dīvyantīti devāḥ| teṣāṃ devānāṃ śatrugaṇā daityasamūhāḥ| gandharvā devagāyanā hāhāhūhūprabhṛtayaḥ| yakṣāḥ kuberādayaḥ 1| pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ| bhujaṅgā vāsukiprabhṛtayaḥ| rakṣāṃsi manuṣyabhakṣaṇakārīṇi hetiprahetikulajātāni| piśācāḥ piśitāśānāḥ, teṣāṃ jātiḥ||7||
santuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī | tejasvī sthiranayano varapradātā brahyaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ ||8||
devādigrahagṛhītānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- santuṣṭa ityādi| śuciḥ śaucayuktaḥ| iṣṭāni abhilaṣitāni gandhamālyāni yasya saḥ; gandhāḥ kuṅkumacandanādikāḥ, mālyāni puṣpāṇi| ‘śucirapi ceṣṭamālyagandha’ ityatrānye ‘śucirahateṣṭagandhamālya’ iti paṭhanti, anupahatagandhamālya iti vyākhyānayanti| avitathasaṃskṛtaprabhāṣī avitathaprabhāṣī saṃskṛtaprabhāṣī ca, avitathaṃ yathārtham sthiranayano nimeṣarahitaḥ||8||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||9||
saṃsvedītyādi| saṃsvedī prasvedayuktaḥ| jihmākṣo vakralocanaḥ| vimārgadṛṣṭiḥ vimārgadarśanaḥ, nāstika ityarthaḥ| annaṃ bhaktādi, pānaṃ jalādi, teṣāṃ jātaiḥ samūhaiḥ| duṣṭātmā duṣṭasvabhāvaḥ| devaśatrujuṣṭo daityagrahajuṣṭa ityarthaḥ||9||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||10||
hṛṣṭātmetyādi| hṛṣṭātmā harṣayuktaḥ| pulinavanāntaropasevī pulinavanamadhye krīḍanaśīlaḥ; pulinaṃ jalamadhyotthitabhūtapradeśaḥ| svācāraḥ śobhanācāraḥ| priyāṇi parigītagandhamālyāni yasya sa tathā| cāru yathā bhavati evaṃ nṛtyam alpaśabdaṃ yathā tathā prahasati īṣaddhasatītyarthaḥ| evambhūto manuṣyo gandharvagrajuṣṭo jñeyaḥ||10||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutamatiralpavāk 2 sahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||11||
tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣo raktanetraḥ| priyatanuraktavastradhārī kamanīyasūkṣmaraktavastraparidhānaśīlaḥ| gambhīro gambhīraśīlaḥ, pracurasattva ityarthaḥ drutamatiḥ 3 udbhāntamanāḥ, alpavāk alpavaktā, sahiṣṇuḥ kṣamāyuktaḥ||11||
pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto 4 bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ ||12||
pretebhya ityādi| pretebhyo mṛtebhyaḥ, visṛjati dadāti, saṃstareṣu darbhasaṃstareṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ| jalamapi ceti na paraṃ darbhasaṃstareṣu piṇḍān dadāti api tu apasavyahasto dakṣiṇahasto jalamapi dadāti cetyarthaḥ| pāyasaḥ kṣīrasiddhāḥ taṇḍulāḥ| abhikāmaḥ abhilāṣukaḥ| tadbhuktaḥ tilādibhojanaḥ||12||
bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit sṛkkiṇyau vilikhati 5 jihvayā tathaiva | nidrālurgaḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||13||
ya ityādi| yo bhūmau sarpavat prasarati urasā bhramati sa bhujaṅgamena juṣṭa iti sambandhaḥ| sṛkkiṇyau oṣṭhaprāntau| vilikhati vileḍhi, dhātunāmanekārthakatvāt| tathaiveti sarpavat| anye tu ‘tathaiva’ ityatra ‘prasaktaṃ’ iti paṭhanti, tatra prasaktaṃ santataṃ vileḍhītyarthaḥ||13||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ | krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ ||14||
māṃsāsṛgityādi| vividhāḥ surāvikārā mādhvīkādayaḥ| lipsuḥ āsvādayitumicchuḥ| śaucadviṭ śaucaṃ dveṣṭi aśucirityarthaḥ|||14||
uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno 6 bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||15||
uddhasta ityādi| uddhasto vikṛtadarśanaḥ| kṛśo durbalaḥ| paruṣaḥ karkaśaḥ| cirapralāpī cirakālaṃ bahukṣaṇaṃ vyāpya pralāpī| atilolaḥ aticapalaḥ| anye tu ‘atiloluḥ’ iti paṭhitvā aśanalolupa iti vyākhyānayanti, yathā- bhīmo bhīmasena iti| bahvāśī pracurabhoktā| vijanaṃ nirjanasthānaṃ, himāmbusevī śītāmbusevī, rātrisevī rātrivihārītyarthaḥ| vyāvigna udvignaḥ| anye tvatra ‘vyāceṣṭaṃ’ iti paṭhanti, viruddhaceṣṭaṃ yathā bhavati tathā bhramatītyevaṃ vyākhyānayanti||15||
sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo'ti | yaścādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena juṣṭaḥ ||16||
asādhyalakṣaṇamāha- sthūlākṣa ityādi| svaphenalehīti etenāsya mukhe phenāgamanamapyuktam| yo graheṇa saṃsṛṣṭaḥ sthūlākṣa ityādilakṣaṇayuktaḥ syāt sa na bhavati vinaśyatītyarthaḥ| yaśca adryādervicyutaḥ patitaḥ san graheṇa saṃsṛjyate so'pi vinaśyati| adriḥ parvataḥ, dvirado hastī, nago vṛkṣaḥ, ādiśabdāt śvabhranadītaṭādayaḥ| vārdhakena juṣṭaḥ vṛddhabhāvena gṛhīta ityarthaḥ; anye ‘vardhakena’ iti paṭhanti, vardhakena chedakena hiṃsārthinā kenacidgraheṇa juṣṭo gṛhīta iti vyākhyānayanti||16||
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha ||17|| kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca ||18||
idānīṃ devādigrahāṇāṃ grahaṇakālamāha- devagrahā ityādi| asurā asuragrahāḥ| sandhyayorapītyatra apiśabdaḥ pādapūraṇe| prāyośo'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt sandhayayorapi gandharvā viśantīti labhyate| pitaraḥ pitṛgrahāḥ| kṛṣṇakṣaye kṛṣṇapakṣakṣaye, amāvasyāyāmityarthaḥ| pañcamyāmapīti apiśabdāt kṛṣṇapakṣakṣaye'pi| uragā nāgagrahāḥ||17-18||
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||19||
nanu, dehaṃ viśanto grāhāḥ kuto na lakṣyanta ityāha- darpaṇādīnityādi| darpaṇa ādarśaḥ, ādiśabdāt jalasnehakhaṅgādigrahaṇam| svamaṇiṃ sūryakāntaṃ, bhāskarayosrāḥ sūryaraśmayaḥ| dehaṃ garbhaśarīraṃ, dehadhṛk jīvaḥ, anye dehadhṛkśabdena manaḥ pratipādayanti| nanu, bhūtaiḥ śarīre'nupraveśaḥ kriyate na tu śarīriṇi, tat kathaṃ śarīriṇamiti? ucyate- atra śarīriśabdena śarīramabhipretaṃ, sthānini sthānopacārāt| yathā chāyāśītoṣṇādayo darpaṇaprāṇiprabhṛtīn viśanto na dṛśyante tadvadgrahā apītyarthaḥ| atra chāyādidṛṣṭāntacatuṣṭayena ādyairhetubhiḥ śarīraṃ kṣobhayitvaivānupraviśya liṅgairātmānaṃ darśayantītyarthaḥ| yathā dehaṃ ca dehadhṛgityanena svamūrtimantarnidhāya viśantīti pradarśitam||19||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||20||
idānīṃ grahāṇāṃ tīvrataponiyamādiyuktatvaṃ prabhāvavattāṃ ca darśayitumāha- tapāṃsi tīvrāṇītyādi| tapaḥ tapanalakṣaṇam upavāsādi| vratāni śāstroditavidhinā bhojanādiniyamanādi| dharmaḥ kāyavāṅmanasāṃ sucaritam| guṇāḥ tathā'ṣṭāviti aṇimā, laghimā, mahimā, garimā, prāptiḥ, prākāmyaṃ īśitvaṃ, vaśitvaṃ, ityaṣṭau; anye tu- “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ 7 kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam”- ityaṣṭavidhamaiścaryamāhuḥ| teṣu graheṣvete guṇā nityā na kādācitkāḥ| vyastā dvitricaturāḥ| samastāḥ sarve| yo yasya prabhāva iti yathāprabhāvam| tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṃ, samastā devagrahāṇām||20||
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||21||
taponiyamādiyuktā hi devādigrahāḥ kathañcidapyaśuciṃ dehaṃ nāviśantītyāha- na te manuṣyairityādi| te devayonayo manuṣyaiḥ saha na saṃviśanti ekatra na bhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadehān kvacidāviśanti anupraviśantītyarthaḥ| ye punarvaidyā āviśantīti mohādajñānāt pravadanti te vaidyā bhūtavidyāviṣayādapohyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| ‘apohyā’ ityatra ‘apetā’ ityanye paṭhanti, tatra grahajñānādbāhyā ityarthaḥ||21||
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapahmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti ||22||
ke tarhi gṛhṇantītyāha- teṣāmityādi| teṣāṃ devādīnāṃ, paricārakāḥ preṣyāḥ karmakarā ityarthaḥ| koṭī śatalakṣapramāṇaṃ, ayutaṃ daśasahasraṃ, etena koṭyāḥ śatalakṣaparimitāyā yat sahasraṃ tādṛśairdaśabhiḥ sahasrairatrāyutaṃ boddhavyaṃ, teṣāṃ padmaṃ caturdaśapramāṇaṃ tadeva saṅkhyā yeṣāṃ te tathā| prāk ‘asaṅkhyeyā grahagaṇā’ ityabhidhāya atra koṭyādisaṅkhyāyā abhidhānaṃ grahagaṇānāmanyonyasādṛśyakhyāpanārtham| subhīmā atyarthaṃ bhayaṅkarāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||22||
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ | te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu tadañjanāḥ ||23||
devādyanucarāṇāṃ svaprabhūṇāmivānukāro bhavatītyāha- niśācarāṇāmityādi| teṣāṃ niśācarāṇāmanucarāṇāṃ madhye ya anucarā yaṃ devagaṇamāśritāste tadañjanāḥ tallkṣaṇā vijñeyā iti sambandhaḥ| kuta ityāha- tatsatvasaṃsargāt devādisattvasamyogādityarthaḥ||23||
devagrahā iti punaḥ procyante'śucayaśca 8 ye | devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat ||24||
devagrahā ityādi| ye punaranucarāḥ śucayaste devagrahā iti procyante| kutaḥ? yataḥ śucayaḥ, śucitvaṃ punastatsaṃsargādeva| devavacca namasyante devavannamaskriyante| pratyarthyante devavadityarthaḥ| anye tu vyākhyānayanti- tadañjanāstaddevākārāstathāvidhā eva bhavantītyāha- aśucayastu te; te punaraśucayo mohāndhatvādaśuddhāḥ, ata eva gṛhṇanti| devavannamaskāraḥ pūjā ca tadañjanatvādeva||24||
svāmiśīlakriyācārāḥ 9 krama eṣa surādiṣu | niṛuteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ ||25||
svāmiśīlakriyācārā ityādi| śīlaṃ svabhāvaḥ| kramaścāyaṃ pūrvoktadevagrahaśucitvādikaḥ| surādiṣu, devagraheṣu, yataste'pi svāmiśīlakriyācārāḥ| devagrahā ityādikaṃ ca ślokaṃ kārtikakuṇḍo na paṭhati| tadañjanatvenaivāsyārthasya labdhatvāt| nanu, yadi ‘tatsattvasaṃsargācchucayaḥ’ tat kathaṃ māṃsādibhuja ityāha- niṛuteryā duhitara ityādi| niṛutī rakṣasāṃ pitāmahaḥ, tasya yā duhitaraḥ putryastāsāṃ sa devādyanucaragaṇaḥ prasavaḥ, ataḥ prasūtibhāvaṃ na tyajati||25||
satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā |26|
teṣāṃ vṛttiviṣayamāha- satyatvādityādi| satyatvāt śāstroktānuṣṭhānāt| apavṛtteṣu viparitānuṣṭhānapareṣu| gaṇaiḥ grahagaṇaiḥ| teṣāmanucarāṇāṃ vṛttiḥ kṛtā| kecit ‘gaṇaiḥ’ ityatra ‘grahaiḥ’ iti paṭhitvā grahaiḥ kṛtā vṛttiriti ca vyākhyānayanti|26|-
hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvamupāśritāḥ 10||26|| bhūtānīti kṛtā sañjñā teṣāṃ sañjñāpravaktṛbhiḥ |27|
ato grahāṇāṃ bhūtasañjñatvaṃ darśayannāha- hiṃsāvihārā ityādi| hiṃsāvihārā vadhakrīḍanāḥ| devabhāvaṃ devarūpam| teṣāṃ hiṃsāvihārāṇāṃ bhūtānīti sañjñā kṛtā||26||-
grahasañjñāni bhūtāni yasmadvettyanayā bhiṣak ||27|| vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate |28|
bhūtavidyāyā niruktimāha- grahasañjñānītyādi||27||-
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyastu susamāhitaḥ ||28|| japaiḥ saniyamairhomairārabheta cikitsitum |29|
idānīṃ cikitsitamāha- teṣāmityādi| teṣāṃ devādyanucarāṇām| susamāhitaḥ suṣṭhu sāvadhānaḥ, ātmānaṃ parirakṣannityarthaḥ| japairityādi| japaiḥ oṅkārapūrvakagāyatryādyāvartanairayutalakṣakoṭiprayutopalakṣitaiḥ| etena daivavyapāśrayaṃ cikitsitamuktam||28||-
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī ||29|| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate |30|
sarvagrahāṇāṃ sāmānyacikitsāmāha- raktānītyādi| raktānigandhamālyāni kuṅkumaraktakaravīrādīni| bījāni sarṣapayavaprabhṛtīni 11| bhakṣyāśca sarve laṅḍukaphenakaguḍādayaḥ||29||-
vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni 12 rudhirāṇi ca yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet ||30||
sarveṣāṃ devādigrahāṇāṃ viśeṣacikitsitamāha- vastrāṇītyādi| yāni vastrādīni yeṣāṃ devādyanucarāṇāṃ yathā yādṛśāni iṣṭāni tāni vastrādīni tebhyaḥ pradāpayediti sambandhaḥ| iṣṭatvaṃ ca vastrādivastūnāṃ vividhānāṃ 'santuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyaḥ' ityādigrahalakṣaṇato'pi jñātavyam| 'vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi' iti kvacit pāṭhaḥ||30||
hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu ||31|| dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye |32|
vastrādipradānakālamāha- hiṃsanti manujānityādi| deyāni vastrādīni||31||-
devagrahe devagṛhe hutvā'gniṃ prā(dā) payedvalim ||32|| kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasambhṛtam |33|
balipradānāya vyākhyānamāha- devetyādi| devagṛhe devāyatane, kuśā darbhāḥ, svastiko yavādicūrṇaiḥ kṛto'dhobhāge vistīrṇa ūrdhvabhāge tīkṣṇo madhye valitrayamudrāṅkito bhakṣyaviśeṣaḥ, pūpaḥ pūpalikā, ājyaṃ ghṛtam; etaiḥ sambhṛtaṃ baliṃ dāpayedityarthaḥ||32||-
asurāya yathākālaṃ vidadhyāccatvarādiṣu ||33||
asurāya yathākālamityādi| asurāya asuragrahāya| yathākālamiti sandhyākāle| vidadhyāt dadyāt, balimityarthaḥ| catvarādiṣu catuṣpathyādiṣu||33||
gandharvasya gavāṃ madhye madyamāṃsāmbujāṅgalam 13|34|
gandharvasyetyādi| ambu pānīyaṃ, jāṅgalaṃ māṃsaṃ, tacca māṃsopadānāllabdham, ataḥ pṛthagupādānaṃ tasya viśeṣaparigrahārtham; anye ‘madyamāṃsāmbujākulaṃ’ iti paṭhanti, madyamāṃsāmbujākulaṃ madyādyākulaṃ sammṛtaṃ balimityarthaḥ| puṣpapriyatvāt gandharvāṇāmambujaṃ kamalotpalādi|34|-
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ ||34|| atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiśca vitaredvalim |35|
hṛdye ityādi| kulmāṣāsṛksurādibhiḥ kulmāṣā yavapiṣṭakṛtāḥ śṛṅgāṭakādayaḥ, asṛk raktam, ādiśabdāt bhakṣyādayaḥ| atimuktakakundābjairiti atimuktako mādhavīlatā ‘avetaka’ iti loke, ambujāni utpalādīni| kulmāṣādibhiratimuktakādipuṣpaiśca manojñe gṛhe yakṣasya baliṃ dadyādityarthaḥ||34||
nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam ||35||
nadyāmityādi| iṣṭaṃ baliṃ tilaguḍapāyasādikam||35||
tatraivopahareccāpi nāgāya vividhaṃ balim |36|
tatraivatyādi| tatraiva nadyām| vividhaṃ guḍamadhvāsavapāyasairnānāprakāram|36|-
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā ||36||
catuṣpatha ityādi| atrāpi ‘vitaredvaliṃ’ iti sambadhyate| vividhaṃ māṃsāsṛksurāvikārairanekaprakāram| kiṃ catuṣpathe eva baliṃ dadyādityāha- bhīmeṣu gahaneṣu vā; ‘sthāneṣu’ ityadhyāhāryam||36||
śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet |37|
śūnyāgāra ityādi| tīvraṃ baliṃ āmamāṃsapaśūpahāramadyotkaṭam|37|-
pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ ||37|| na śakyā balibhirjetuṃ yogaistān samupācaret |38|
pūrvoktavidhānena jetumaśakyānāṃ viśeṣavidhānamāha- pūrvamityādi||37||-
ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayostathā ||38|| hiṅgu mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya prayojayet | etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ ||39||
prāgyogairityuktamatastāneva yogānāha- ajetyādi| ajaḥ chagalaḥ||38-39||
gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān | godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān 14||40|| nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyādyogatattvavit |41|
gajāhvetyādi| gajāhvā gajapippalī| mārjāro biḍālaḥ, ṛṣyo nīlāṇḍo mṛgabhedaḥ, pittaśabdo godhādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| tena gajāhvādīn godhādipittapeṣitānnasyādiṣu dadyāditi sambandhaḥ| anye ṛṣyasthāne matsyeti paṭhanti; tanna, ādyapustake ṛṣyasya pāṭho dṛśyate na matsyasya| nasyādiṣu pittapiṣṭena kathaṃ sekaḥ kartuṃ pāryata ityataḥ kiñcittoyamāloḍanārthaṃ deyam| ata eva yogatattvavidityuktam| anye tu ‘nasyābhyañjanayogeṣu’ iti paṭhanti, abhyañjanamatra añjanamabhipretaṃ nasyasāhacaryāditi ca vyākhyānayanti| mārjāraṛṣya(kṣa)pittaprapeṣitānityatrāsaṃhitānirdeśaśchandobhaṅgabhīteḥ||40||-
kharāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam ||41|| purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ 15 varāhasya ca peṣayet | bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam ||42||
kharāśvetyādi| kharāśvādīnāṃ purīṣaṃ bastamūtreṇa peṣayet, tatastena kalkena chāgamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ pūrvavaddhitaṃ syāditi sambandhaḥ| kharo gardabhaḥ, aśvataro vesaraḥ, karabha uṣṭraḥ, śvā kukkuro māṃsavarge 16 proktalakṣaṇaḥ| varāhasya ceti cakāreṇa purīṣaṃ samuccīyate| tat tailaṃ pūrvavannasyābhyañjasekeṣu vidadhyādityarthaḥ||41-42||
śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet ||43|| vartyaśchāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam |44|
śirīṣabījamityādi| siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ| kṛṣṇā pippalī| sapittā gopittānvitā, pradhānakalpanayā; anye śrutatvādgodhādyanyatamapittaṃ gṛhṇanti| śirīṣabījādīni bastamūtreṇa peṣayet, tato vartyaḥ, sagopittā chāyāśuṣkāḥ, tābhirnayanāñjanaṃ kāryamityarthaḥ||43||
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ ||44|| haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñajanam |45|
naktamālaphalamityādi| kṛtā vartyaḥ pūrvavaditi bastamūtraniṣpiṣṭāḥ chāyāviśuṣkāśca sapittāḥ kāryāḥ||44||-
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅgaṃ vayaḥsthāṃ ca vacāmapi | bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat ||45|| ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ nayanāñjanam |46|
ye ye grahā ityādi| vayaḥsthā guḍucī| bastamūtreṇetyatra vāśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena bastamūtreṇa vā piṣṭaṃ matsyapittena veti labhyate| pūrvavat chāyāśuṣkamañjanaṃ kāryamityarthaḥ||45||-
purāṇasarpirlaśunaṃ hiṅga siddhārthakaṃ vacā ||46|| golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā | kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike ||47|| vajraproktā 17 vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā | arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojamañjanam ||48|| naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ | siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā ||49|| śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca | viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ 18||50|| asmin varge bhiṣak kuryāttailāni ca ghṛtāni ca | pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā ||51|| avapīḍe'ñjane caiva vidadhyādguṭikīkṛtam | vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ, cūrṇitaṃ tathā ||52|| uddhūlane, ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet | eṣa sarvavikārāṃstu mānasānaparājitaḥ ||53|| hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ 19|54|
purāṇasarpirityādi| laśati bhinatti rogāniti laśunam| siddhārthakaḥ siddhaprayogārambhakatvāt śvetasarṣapaḥ| golomī dūrvā| ajalomī śvetadūrvā| bhūtakeśī māṃsī| jaṭā gandhamāṃsī| kukkuṭā kukkuṭaśimbī, vartamānapratiṣu kukkaṭīti dṛśyate, kukkaṭī kukkaṭasadṛśakandā mahauṣadhiḥ| sarpagandhā varṣāsu chatrākārā| kāṇavikāṇike kākolīkṣīrakākolyau| tathaityatra tikteti, ‘vikāṇike’ ityatra ‘viṣāṇike’ iti ca kecit paṭhanti| tiktā kaṭutumbī, viṣāṇikā meṣaśṛṅgī| vajraproktā vajrakandaḥ, snuhītyanye; ‘vajraproktā’ ityatrānye ‘ṛṣyaproktā’ iti paṭhanti; vayaḥsthā guḍūcī| śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī| mohanavallikā vaṭapatrikā| latā priyaṅguḥ| srotoñjanaṃ parṇasānadyāṃ sindhunade vā bhavati| tallakṣaṇam,- “valmīkaśikharākāraṃ rūpe nīlotpaladyuti| srotoñjanaṃ praśaṃsanti tacca pratyañjane hitam”- iti| naipālī manaḥśilā| rakṣoghnā ye prakīrtitā iti śvatesarṣapāḥ| ‘rakṣoghnaṃ yacca kīrtitaṃ’ ityanye, tatra rudrākṣaṃ; apare tu ‘yadyadrakṣoghnamīritaṃ’ iti paṭhanti, gugguluprabhṛtīniti ca vyākhyānayanti| ṛkṣo bhallūkaḥ| dvīpī citrakaḥ| mārjāro biḍālaḥ| vājī ghoṭakaḥ| śvāvit sehi(ḍhi)keti loke| śalyako godhānukārī vajraśalyakaḥ| viṭ purīṣam| nakhatvacaḥ śastreṇa tanūkṛutanakhasya tanūni khaṇḍāni| asmin varge purāṇasarpirityādike yāvadraktamūtratvagante, tailāni ghṛtāni ca bhiṣak kuryāt; tāni ca pānādiṣu jānatā vaidyena yojyānīti sambandhaḥ| ‘asmin varge’ iti vargagrahaṇāt asamastenāpyanena tailādikaṃ kartavyamityarthaḥ| avapīḍo nasyabhedaḥ| guṭikīkṛtaṃ vartīkṛtam| asmin varga iti avapīḍa ityādiṣvanuvartya sambadhyate| tenāsmin varge yat kvathitaṃ kvāthastat pariṣeke vidadhīta, tathā curṇitamuddhūlane vidadhīta, ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe avacārayedityarthaḥ| eṣa gaṇo'parājito nāma sarvavikārān mānasān grahakṛtāṃśconmādādīnalpena kālena nihanyāditi sambandhaḥ; anye aparājitāniti paṭhanti, tatra aparaiḥ prayogairajitān mānasān vikārāniti vyākhyeyam| kimeṣa eva gaṇaḥ parametān vikārān hanyādityāha- snehādirapi ca kramaḥ| ādiśabdāt svedavamanavirekādi||46-53||-
na cācaukṣaṃ 20 prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe ||54||
na cācaukṣamityādi| acaukṣamapavitraṃ prayogaṃ devatāgrahe devādigrahe na prayuñjītetyarthaḥ| anye na cāyuktamiti paṭhanti||54||
ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret |55|
devatāgraha ityatra sāmānyavacanāt sarveṣvapi graheṣu niṣedhaḥ prāpta ityata āha- ṛte piśācādityādi| ṛte piśācāt piśācagrahaṃ vihāya, anyeṣu graheṣu, pratikūlaṃ niṣiddham; anyatretyatrāpi ṛte piśācāditi sambadhyate; tena piśācādanyatra pratikūlaṃ na ca ācaret; etena piśācagrahe acaukṣaṃ pratikūlaṃ cocitamityuktam|55|-
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ ||55||
piśācādanyatra pratikūlācaraṇe kiṃ syādityāha- vaidyāturau nihanyurityādi| te devādigrahā dhruvamavaśyamanucitācaraṇāt kruddhāḥ santo vaidyāturau nihanyurityarthaḥ| mahaujasaḥ mahāprabhāvāḥ||55||
hitāhitīye yaccoktaṃ nityameva samācaret |56|
hitāhārādikaṃ nirdiśannāha- hitāhitīye yadityādi| yaccoktaṃ raktaśālyādikaṃ tannityameva ācaredityarthaḥ| ‘hitāhitīye’ ityatra ‘hitāhitaṃ ca’ ityanye paṭhatvā vyākhyānayanti- vraṇitopāsanīyoktaṃ hitāhitīyoktaṃ ca hitavidhānaṃ nityaṃ samācaredahitaṃ ca pariharedityarthaḥ|56|-
tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaśca vipulaṃ bhiṣak ||56||
hitācaraṇaphalamāha- tata ityādi| tato hitāhitapratipāditakriyācaraṇāt grahamuktilakṣaṇaṃ siddhimāturaḥ prāpsyati, bhiṣak vipulaṃ yaśaśca prāpsyatīti| kārtikakuṇḍastvamuṃ pāṭhaṃ na paṭhati||56||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||60||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||60||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `vimadādikāḥ' iti pā. ↩
- 2 `drutagatiḥ' iti pā. ↩
- 3 `drutagatiḥ uttālagamanaḥ' iti pā. ↩
- 4 `tadbhaktaḥ' iti pā. ↩
- 5 `vilihati' iti pā. ↩
- 6 ‘vyāceṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 7 `ca svataḥ kriyā' iti pā. ↩
- 8 śucayaśca ye' iti pā. ↩
- 9 `svāmiśīlakriyācārakramā eva surādīṣu| niṛuteryā duhitarastāsāṃ saprasavāḥ smṛtāḥ' iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 10 `divyaṃ bhāvamupāśritāḥ' iti pā. ↩
- 11 `bījāni yattralikhitāni bījākṣarāṇi' iti pā. ↩
- 12 `vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi iti pā. ↩
- 13 `madyaṃ māsaṃ ca jāṅgalam' iti pā. ↩
- 14 `ṛṣyapittaprabhāvitān' iti pā. ↩
- 15 `gṛdhrajaṃ ka(nya)ṅkorvarāhasya' iti pā. ↩
- 16 `ka(nya)ṅkurmāṃsavarge proktalakṣaṇaḥ' iti pā. ↩
- 17 ṛṣyaproktā' iti pā. ↩
- 18 `viṭtvagromavasāmajjaraktamūtranakhatvacaḥ' iti pā. ↩
- 19 `kramāt' iti pā. ↩
- 20 ‘na cāyuktaṃ’ iti pā. ↩