62. unmādapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
apasmārapratiṣedhānantaraṃ manogatasāmyāt tulyacikitsitatvādunmādapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi| athāta ityādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam||1-2||
madayantyuddha(dga)tā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ 1| mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ 2||3||
idānīmunmādaṃ nirvakti- madayantītyādi| madayanti manobhramaṇaṃ kurvanti| uddhatā upacitāḥ| anye ‘udgatā’ iti paṭhanti; tatra udgtā udvṛttā unmārgamāgatā manovahāni srotāṃsi prāptāḥ| yaddhṛdayapradūṣaṇaṃ cetomohanaṃ ca tantrāntare proktaṃ, tadatra unmārgamāgatā ityanena tathā madayantītyanena ca saṅgṛhītamiti pṛthaṅnoktam| apasmāroktadoṣaprakopahetava unmāde'pi sānnidhyādboddhavyā iti śrījejjaṭācāryaḥ| unmādahetavastantrāntare yathā- “viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pragharṣaṇaṃ devagurudvijānām| unmādaheturbhayaharṣapūrvo manobhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ” (ca. ci. 1) iti| pravṛddhā doṣā manovahasrotāṃsi prāptāḥ santo yasmānmano bhramayanti, ato'yaṃ mānaso vyādhiriti sambandhaḥ||3||
ekaikaśaḥ 3 samastaiśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ | mānasenā ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate ||4|| viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca ||5||
doṣairmanoduḥkhena ca pañcavidhamunmādamāha- ekaikaśaḥ samastaiścetyādi| ekaikaśo doṣaiḥ trayaḥ, samastairdoṣaiḥ ekaḥ, mānasadoṣaduḥkhena caikaḥ, evaṃ sa unmādaḥ pañcavidha ucyate| nanu, viṣajo'pi ṣaṣṭho'sti tat kimiti so'pi sa pañcavidha ityatraiva na nirdiṣṭaḥ? ucyate- tasya bhinnacikitsitatvāt pṛthaṅnirdeśaḥ| ata evāha- yathāsvaṃ tatra bheṣajamiti| sa cāpravṛddha ityādi|- sa unmādaḥ, apravṛddhaḥ alpaliṅgaḥ, taruṇaḥ alpamātraḥ| kaiścinmadaśabdena madyasya prathamo vega ucyate 4, te tu rogameva rogakāraṇaṃ manyante| atra tūtpannamātrasyālpaliṅgasya conmādasya madasañjñā||4-5||
mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam | atyutsāho'ruciścānne svapne kaluṣabhojanam 5||6|| vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaścakragatasya 6 vā | yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so'dhigacchati ||7||
idānīṃ pūrvarūpamāha- mohodvegāvityādi| moho manaso vaicittyam| svanaḥ śrotre karṇayoḥ śabdaḥ| gātrāṇāmapakarṣaṇaṃ durbalībhavanam| kaluṣabhojanaṃ 7 samalabhojanam| vāyunonmathanam ākulīkaraṇaṃ, ‘hṛdayasya’ iti śeṣaḥ| cakragatasya vetyatra vāśabda ivārthe, tena kulālacakrasthitasyeva bhrama ityarthaḥ| yasya puruṣasya mohodvegādikaṃ syāt, so'cireṇaiva unmādamadhigacchati prāpnotīti sambandhaḥ| acireṇaiva unmādamityatra chandobhaṅgabhayādasaṃhitānirdeśaḥ||6-7||
rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā śītāturaḥ 8 kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ | āsphoṭayatyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpyanilaprakopāt ||8||
pūrvarūpānantaraṃ vātajamunmādamāha- rūkṣacchavirityādi| paruṣavāk karkaśavacanaḥ| dhamanītataḥ sirāvyāptaḥ| śītāturaḥ śītapīḍita ityarthaḥ| ‘śvāsātura’ ityanye paṭhanti| vikrośati roditi| bhramati kampate, aṭatītyanena calanasyoktatvāt| kecit rūkṣacchavirityādiślokārdhaṃ na paṭhanti; jejjaṭācāryāstu rūkṣacchavirityādi ślokārdhaṃ paṭhanti, anilāditi siddhe anilaprakopāditi prakopagrahaṇāt pāruṣyakārkaśyāruṇavarṇatā jīrṇe balavattvaṃ ca gṛhyate iti vyākhyānayanti||8||
tṛṭsvedadāhabahulo bahubhugvinidraśchāyāhimānilajalāntavihārasevī | tīkṣṇo himāmbunicaye'pi sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca ||9||
pittonmādamāha- tṛṭsvedetyādi| tṛṭsvedadāhabahula iti bahulaśabdaḥ tṛḍādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sevīśabdaḥ chāyādibhiḥ sambadhyate| jalāntavihārasevīti pānīyasamīpavicaraṇaśīla ityarthaḥ| tīkṣṇaḥ kopanaḥ| api ceti cakārāt pītanayanatvādi vijñeyam| divā dine| nabhasi ākāśe||9||
chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ | nidrāparo'lpakathano'lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt ||10||
kaphonmādamāha- chardyagnītyādi| agnisādaḥ agnimāndyam| sadanam aṅgānāmanutsāhaḥ| yoṣitsu vivikte ekānte ca ratiryasya sa yoṣidviviktaratiḥ| alpamatipracāra iti alpamatiralpapracāraśca| alpakathanaḥ alpabhāṣaṇaḥ| rātrau bhṛśaṃ bhavati ceti cakāro rātrau ityasyāgre draṣṭavyaḥ, tena rātrau bhukte ca bhṛśaṃ bhavatīti siddham| apiśabdācca nakhādiśauklyādikaṃ jñeyam||10||
sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti ||11||
sānnipātikamāha- sarvātmake ityādi| sarvātmake sānnipātike unmāde pavanapittakaphāḥ saṃharṣitā iva yathāsvaṃ liṅgamudīrayantīti sambandhaḥ| saṃharṣitā iveti spardhāvanta iva sarve'pyatiśayena kupitā ityarthaḥ| ayaṃ pāṭho nibandhakāraiḥ paṭhito vyākhyātaśca| anye tvevaṃ paṭhanti,- ‘sarvātmake tribhirapi vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt| sampūrṇalakṣaṇamasādhyamudāharanti sarvātmakaṃ kvacidapi pravadanti sādhyam’ iti| ayaṃ ca śrījejjaṭena ekīyamatena darśito na tu vyākhyātaḥ, tasmādekīyamatenaivāsya sambandhaḥ kathyate| pratyekaṃ vātādikṛtāni rūpāṇi vyatimiśritāni sarvātmake unmāde vidyāditi sambandhaḥ| evaṃ sambandhe tribhirapītyanena kiṃ prayojanam? ucyate- tribhirapi svahetubhiḥ kupitairiti jñāpanārtham| asyāgre ta evaṃ paṭhanti ‘sampūrṇalakṣaṇamasādhyamudāharanti sarvātmakaṃ kvacidapi pradiśanti sādhyam’ iti||11||
caurairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ ||12||
manoduḥkhajamunmādaṃ pratipādayitukāmaḥ pūrvaṃ manaso duḥkhakarān hetūn vikārotpattisahitānāha- caurairityādi| aribhiḥ śatrubhiḥ tathā'nyairiti atiśayaraudraiḥ akāraṇavairibhiḥ śārdūlādibhirvā| gāḍham atyarthaṃ, kṣate pīḍite, priyayā riraṃsoḥ priyayā saha rantumicchoḥ; ‘tasyā aprāptau’ ityadhyāhāryam| manasi gāḍhaṃ kṣate iti bodhyam| manaso vikāro mānasa unmādaḥ||12||
citraṃ sa jalpati manonugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi mūḍhasañjñaḥ 9|13|
tasya lakṣaṇamāha- citramityādi| citraṃ nānāprakāram| manonugatamiti yadevāsya manasi sthitaṃ tadabuddhipūrvakaṃ yatkiñcideva jalpati| manonugataṃ visañjño gāyati udbhrāntasmṛtitvādvisañjño gāyati; visañjño viparītasañjñaḥ, natu vigatasañjñaḥ, bhāṣaṇagānādikaraṇāt| mūḍhasañjña iti ca padaṃ hetuphalabhāvena samarthanīyam 10|13|
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha 11 bhavet parāsuḥ ||13||
viṣonmādamāha- raktekṣaṇa ityādi| hatabalendriyabhā iti balam utsāhopacayalakṣaṇam, indriyāṇi cakṣurādīni, bhāḥ kāntiḥ| anye tu ‘hatabalendriyavāk’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- vāgityupādānam atyarthaṃ vāgupaghātasūcanārtham, anyathendrigrahaṇenaiva siddheḥ| sudīnaḥ suṣṭhu glānaḥ| śyāvānana iti dhavalakapilakṛṣṇamiśravarṇamukhaḥ| atha bhavet parāsuriti upekṣaṇānmriyata ityarthaḥ| anye ‘viṣakṛtena bhavedvisañjñaḥ’ iti paṭhanti; tatra visañjño viparītasañjñaḥ; viṣamatra dūṣīviṣam||13||
snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet | tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ ||14|| vividhairavapīḍaiśca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ | yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya 12 prayojayet ||15||
nidānaṃ nirdiśya cikitsāmāha- snigdhamityādi| tīkṣṇairubhayatobhāgairiti viṣāṇikādevadālikākāravellikādibhiḥ| śirasaśca virecanairiti viḍaṅgataṇḍulādibhiḥ| vividhaiḥ nānāprakāraiḥ| avapīḍaiḥ nasyabhedaiḥ| cetovikāraśamanaiḥ amānuṣopasargapratiṣedhoktaiḥ| sarṣapasnehasaṃyutaiḥ avapīḍairityarthaḥ| yojayitveti unmādārte| tu punaḥ| taccūrṇaṃ sarṣapasnehasaṃyuktam| unmādārtasya vamanādinā hṛdayakoṣṭhendriyaśiraḥśuddhau manaḥprasādāt smṛtisañjñālābhādunmādopaśama iti vyapadeśaḥ||14-15||
satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ | sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā ||16||
dhūpanasyābhyaṅgānāha- satatamityādi| enam unmādārtam| supūtibhiḥ suṣṭhu śaṭitaiḥ| śaṭitaiścāpi dhūpanena manaḥ prakṛtimāyāti, prabhāvāt||16||
darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā | bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ ||17|| bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhirvā'tha tāḍayet | yantrayitvā suguptaṃ vāṃ trāsayettaṃ tṛṇāgninā ||18|| jalena tarjayedvā'pi rajjughātairvibhāvayet | balavāṃścāpi saṃrakṣet jale'ntaḥ parivāsayet | pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet | veśmano'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃstadveśma dīpayet ||19|| sāpidhāne jaratkūpe 13 satataṃ vā nivāsayet |20|
darśayedityādi| adbhutāni adṛṣṭapūrvāṇi bhīṣaṇāni| asya unmādārtasya| nāśaṃ vināśaṃ priyasya vastuno vadet| bhīmākārai raudrarūpaiḥ| nāgaiḥ hastibhiḥ| dāntaiḥ śikṣāvadbhiḥ| vyālaiḥ sarpaiḥ| nirviṣaiḥ gonasādibhiḥ| bhīṣayet bhayamutpādayet| pāśaiḥ nigaḍādibhiḥ| saṃyataṃ baddham| kaśābhiḥ carmayaṣṭibhiḥ| nigaḍādibandhanaṃ bhrāntamanasaḥ kūpāgnyādipraveśanirāsārthaṃ kriyāsukhakaratvārthaṃ ca| pratudet vyathayet| ārayā tīkṣṇāgrayā śalākayā| enam unmādinaṃ, veśmano gṛhasya, antaḥ madhye, praveśya rakṣan, tadveśma dīpayet prajvālayet| kūpe nirjale jalena varjite| jalena tarjayedvā'pīti tapteneti draṣṭavyaṃ, taptamapi viśeṣavṛtteḥ; yata uktaṃ tantrāntare- “kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet|” (vā. u. 6) iti||17-19||
tryahāttryahādyavāgūśca tarpaṇān 14 vā pradāpayet ||20|| kevalānambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ | hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyaṃ tasya bho(yo)jayet | (viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ | śyāmailavālukailābhiścandanāmaradārubhiḥ ||22|| barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ | hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ ||23|| dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha | gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam ||24|| etadeva hi sampakvaṃ jīvanīyopasambhṛtam | caturguṇena dugdhena mahākalyāṇamucyate ||25|| apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyamabījatām | ghṛtametannihantyāśu ye cādau gaditā gadāḥ ||26|| barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ | tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ ||27|| vacā'jamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ | saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam ||28|| bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsā duṣṭālparetasām | khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam) ||29||
āhāraṃ nirdiśannāha- tryahādityādi| tryahādekāntareṇetyarthaḥ| tarpaṇān kevalān saktūnambunā yuktān dadyāditi 15 sambandhaḥ| anye tarpaṇamiti paṭhitvā tarpaṇaṃ lājā iti vyākhyānayanti| kulmāṣān veti yavapiṣṭamayān bhakṣyān| atra yavāgvādyupadeśo madhyamandabalavagnisātmyādyapekṣayā| bahuśruto bahuvicakṣaṇo bhiṣak| hṛdyaṃ hṛdayahitaṃ yat tat srotaḥśuddhyarthaṃ deyam| asyāgre kecit kalyāṇakaṃ paṭhanti; tanna, jvarapratiṣedhe tasya paṭhitatvāt; tatra tvatikāntāvekṣaṇatantrayuktyā'tideṣṭavyaṃ phalaghṛtamiti kecit paṭhanti; tacca na paṭhanīyaṃ, sarvanibandhakārairniṣaddhatvāt||20-29||
brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭām | viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām ||30|| jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ 16 ca anantāmabhayāṃ tathā | saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa 17 peṣayet ||31|| chāyāviśuṣkāstadvartīryojayedvidhikovidaḥ | avapīḍe'ñjane'bhyaṅge nasye dhūme pralepane ||32||
brāhmītyādi| brāhmī maṇḍūkaparṇī, anye lavaṇikāmāhuḥ| aindrī indravāruṇī, anye matsyākṣakabhedamāhuḥ| surā surāhvaṃ, antalopāt; anye tu indrasurā indravāruṇī, indraśabdalopāt| jaṭā jaṭāmāṃsī| viṣaghnī haridrā, anye nirviṣāmāhuḥ| viśalyā guḍūcī| surasā tulasī| jyotiṣmatī kākamardanī| nāgaraṃ śuṇṭhī| atrānye ‘nāgavinnām’ iti paṭhanti, nāgavinnā indravāruṇībhedaḥ, vṛścikapatriketyapare| anantā utpalasārivā| abhayā harītakī| saurāṣṭrī tuvarikā| vidhikovido vidhijño vaidyaḥ||30-32||
uropāṅgalalāṭeṣu sirāścāsya vimokṣayet |33|
uropāṅgetyādi| uraḥ stanayorantarālam| atrāpāṅgaśabdaḥ śaṅkhe vartate, sāmīpyāt; na tvapāṅgaḥ śaṅkhasandhiḥ; kutaḥ? tatraikasyā eva vyadhyasirāyā nirdiṣṭatvāt| asya unmādinaḥ| bhūtavidyāsiddhāntāduraḥprabhṛtiṣu sirāvyadhanasuktaṃ, sirāvyadhavidhitaśca śaṅkhasandhau 18; ato'tra unmāde ubhayatrāpi sirāvyadhanamiṣṭam|33|-
apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet ||33||
idānīmatideśacikitsitamāha- apasmāretyādi| atrāpasmārakriyāyā atideśena vātādijonmādacikitsitaṃ prāptaṃ, ato'tra cikitsādau pṛthagdoṣajacikitsitaṃ noktam| evamanyadapyanuktaṃ pūraṇīyam||33||
śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhirācaret |34|
śāntadoṣamityādi| śāntadoṣaṃ śāntonmādaṃ, viśuddhaṃ vamanādinā, snehabastibhirācarediti punarunmādodgamaniṣedhārtham|34|-
unmādeṣu ca sarveṣu kuryāccittaprasādanam | mṛdupūrvāṃ made'pyevaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayeta ||34|| śokaśalyaṃ vyapanayedunmāde pañcame bhiṣak | viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet kriyām ||35||
unmādeṣvityādi| mṛdupūrvāṃ mṛdusaṃśodhanapūrvāṃ, kiyāṃ mṛdvīṃ mṛdvañjanābhyañjanādikāṃ, prayojayediti sambandhaḥ| evaṃ pūrvaprakāreṇetyarthaḥ| śokaśalyaṃ vyapanayedityādi vyapanayediti iṣṭaprāpaṇasāntvanāśvāsanādibhiḥ| pañcame manoduḥkhaje| viṣaje mṛdupūrvāmityādi| mṛdupūrvāṃ mṛduśodhanapūrvāṃ, viṣaghnīṃ kriyāṃ kalpopadiṣṭāṃ, kārayediti||34-35||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||62||
nibandhān nikhilān dṛṣṭvā vaidyaḥ 19 śrībharatātmajaḥ| bhūtavidyāspadaṃ spaṣṭaṃ cakre śrīḍalhaṇaḥ sudhīḥ||1|| iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre unmādapratiṣedho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||62||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `unmārgamāśritāḥ' iti pā.
  2. 2 `kīrtyate' iti pā.
  3. 3 `ekaśo'tha' iti pā.
  4. 4 yaistu madaḥ pṛthagrogaḥ kathitaḥ' iti pā.
  5. 5 `kaluṣamajjanam' iti pā.
  6. 6 `bhramaśca kramatastathā' iti pā.
  7. 7 `kaluṣamajjanaṃ samalajalamajjanaṃ' iti pā.
  8. 8 `śvāsāturaḥ' iti pā.
  9. 9 `cāpi mūḍhaḥ' iti pā.
  10. 10 `sambandhanīyam' iti pā.
  11. 11 `viṣakṛte ca bhavedvisañjñaḥ' iti pā.
  12. 12 `nasyaṃ' iti pā.
  13. 13 `kūpe cakrapidhāne vā' iti pā.
  14. 14 `dadyātsaktūñjalena vā' iti pā.
  15. 15 `ahaḥ ahaḥ sthitvā yavānūṃ saktūn vā kevalānambunā''ktān dadyāt' iti pā.
  16. 16 `nāgavinnāṃ' iti pā.
  17. 17 `ajāmūtreṇa' iti pā.
  18. 18 `bhūtavidyāpratipādite uraḥprabhṛtiṣvityatrāpāṅgaśabdena sāmīpyācchaṅkhe sirāvyadhanamuktaṃ, na tu netrānte eva, tatra sirāvyadhaniṣedhāt| sirāvyadhavidhitaścāpāṅgasamīpe' iti pā.
  19. 19 `vaidyaśrībharatāṅgabhūḥ' iti pā.