66. doṣabhedavikalpādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
tantrayuttayanantaraṃ pariśiṣṭatvāddoṣabhedādhyāyārambhaḥ- athāta ityādi| athetyādikaṃ pūrvavahyākhyeyam| dhātūn dūṣayantīti doṣā vātādayaḥ, teṣāṃ bhedaḥ pṛthaksaṃsargasannipātabhedena, tasya vikalpanamekaikadyanugamanena nānātvakaraṇaṃ prapañcanaṃ doṣabhedavikalpaḥ, tamadhikṛtya kṛtaḥ, tam||1-2||
aṣṭāṅgavedavidvāṃsaṃ 1 divodāsaṃ mahaujasam | chinnaśastrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim ||3|| viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati |4|
aṣṭāṅgetyādi| aṣṭāṅgāni śalyādīni vājīkaraṇāntāni, tānyeva veda āyurvedaḥ, tena tatra vā vidvān yastam| mahaujasaṃ mahāprabhāvam| sūkṣmā līnārthāḥ 2, agādhā duravagāhā ye āgamā evodadhayaste santyasminniti| śrīmāniti rājaśriyā brāhvayā vā alaṅkṛtaḥ| nanu, viśvāmitro gādhirājaḥ, tatsutatvena rājaśriyā yogo yuktaḥ, kathaṃ brāhmyā śriyeti? satyaṃ, viśvāmitrasya brāhmaṇyaṃ tapasā, tato brāhmyā śriyā yogo yukta eva| anye tu kṣatriyāṇāṃ brahmarṣijātatvenobhayayoga iti manyante, apare tu vidyāsamāptyā brāhmayā śriyā yoga iti manyante| tathā coktam- “vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo dvijaḥ smṛtaḥ”- iti||3||-
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ ||4|| kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā'pyathavā triśaḥ |5|
dviṣaṣṭirityādi| purastātparikīrtitāḥ iti rasabhedavikalpe| kuto dviṣaṣṭirdoṣabhedāstriṣaṣṭī rasabhedā iti? ucyate- ‘dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syū rasabhedāstriṣaṣṭidhā| svāsthyaṃ triṣaṣṭaṃ vijñeyaṃ tatra ṣaḍrasayojanam’- iti| kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā'pyathavā triśa ityāha- ‘ekaśaḥ ṣaṭ dviśastvekaviṃśatiścaturanvitā| triśo dvātriṃśadityevaṃ trayo doṣāstriṣaṣṭidhā’- ita||4||-
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ ||5|| prītātmā nṛpaśārdūlaḥ 3 suśrutāyāha tattvataḥ |6|
śiṣyapraśnamākarṇya gururāha- tasyetyādi| tasyeti suśrutasya| tat iti pūrvoktam| saṃśayacchiditi sandehacchettā| prītātmā tṛptāntaḥkaraṇaḥ| nṛpaśārdūlo rājasattamaḥ| tattvata iti yathārthabhāvena||5||-
trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtrameva ca ||6|| dehaṃ sandhārayantyete hyavyāpannā rasairhitaiḥ |7|
kimāha bhagavānityāha- traya ityādi| trayo doṣā vātādayaḥ, dhātavaḥ sapta rasādayaḥ| avyāpannā avikṛtiṅgatāḥ| rasairhitairiti madhurādirasaiḥ pathyairityarthaḥ| nanu, yathāpraśnaṃ pratyuttare vācye kimarthaṃ kati tatraikaśa ityādipraśnasyottarārthe trayo doṣā ityādyabhidhānam? ucyate- dhātūnāṃ malānāṃ ca doṣasaṃsarge doṣavyapadeśa ityādipratipādanārthaṃ; ata evāsṛjā saha purā pañcadaśa prasarā abhihitāḥ| yadyevaṃ tarhi māṃsādibhiḥ saha prasaraḥ kuto na kīrtitaḥ? ucyate- asaṅkhyeyatvāt| atha kathaṃ tadadhigantavyamiti cet, doṣaliṅgenaiva| tathā cātra vakṣyati- tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamyetyādi| nanu, doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīramityanenaiva doṣādikāryatvamabhihitaṃ; na ca śarīrāddeho bhinnārthaḥ, tayoḥ paryāyaśabdatvāt; tatkathaṃ punarucyate- ete dehaṃ dhārayantīti? ucyate- dehaśabdenātra karmapuruṣasya cikitsādhikṛtasya vivakṣitatvāt||6||-
puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye ||7|| rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca | śataṃ 4 ca pañca dravyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram ||8|| vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi... |9|
kīdṛśaḥ punarayaṃ dehaśabdābhigheyaḥ karmapuruṣa iti pūrvapratipāditasyaiva karmapuruṣasya svarūpaṃ vācyaṃ, tatprasaṅgenāparamapi prāṇādikaṃ yattatpratipādayituṃ sukhasmaraṇārthaṃ pratipādayati- puruṣa ityādi| atraike kalāśabdena pañcabhūtāni ekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśavikārā iti vyācakṣate, parametannāyurvede pramāṇīkṛtam| anye tu kalāśabdamaṅgapratyaṅgeṣvāmananti- śirogrīvāpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarāṃsītyaṣṭāṅgāni, cibukanāsauṣṭhavaṅkṣaṇāṅguṣṭhāṅgulipārṣṇigulphāḥ pratyaṅgānīti| svatantraparatantrābhiprāyānuvartibhirācāryaiḥ kalāśabdo guṇavācī paṭhitaḥ| te ca sarvabhūtacintāśārīroktasukhaduḥkhecchodvegaprayatnādīn ṣoḍaśaguṇānācakṣate 5| catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajaṃ carakācāryeṇoktaṃ; tatra ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśaguṇamiti vyākhyānayanti| prāṇāścaikādaśeti agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ| yo'sau bhūtātmā sa eva ṣoḍaśakalaḥ, saṃyogina eva prāṇavyapadeśabhājaḥ, ityekādaśatvam| rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ceti viśatyadhikaikādaśaśatāni rogāṇām| atra sauśrute tantre ṣaṭsthāneṣu proktā rogāḥ ślokairabhidhīyante|- ‘hīnātidagdhaiḥ kṣāreṇa, trayaḥ pluṣṭādayo'gninā| caturtho dhūmavihataḥ pañca śoṇitaduṣṭayaḥ||1|| doṣadhātumalādīnāṃ dvātriṃśat kṣayavṛddhitaḥ| dve sthaulyakārśye trividho visraṃsādyo balakṣayaḥ||2|| ṣaṭ śophāḥ ṣaḍ vraṇā vahnitritayaṃ viṣamādikam| āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhamajīrṇaṃ ca tathā tridhā||3|| iti ṣaṭṣaṣṭirātaṅkāḥ sūtrasthāne nidarśitāḥ| āmapakvāśaye 6 śrotre tathendriyacatuṣṭaye||4|| tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthimajjasambhavāḥ 7| śukre caikāṅgasarvāṅgagatāḥ saptādhikā daśa||5|| trayodaśāvṛtairanyairdoṣaiḥ syurmārutaiḥ khalu| caturvidhaṃ vātaraktamākṣepaścāpatānakaḥ| pakṣāghāto'patantraśca manyāstambho'rditastathā||6|| gṛdhrasī saha viśvācyā śiraḥ kroṣṭukapūrvakam| khañjaḥ paṅguḥ kalāyākhyaḥ kaṇṭakaḥ pādadāhakṛt||7|| pādaharṣo'vabāhuśca mūkaminmiṇagadgadāḥ| tūnyādhmānadvaye'ṣṭhīlādvayamarśāṃsi ṣaṭ tathā||8|| carmakīlaścatasraścāśmaryaḥ pañca bhagandarāḥ| tathā'ṣṭādaśa kuṣṭhāni kilāsāni punastridhā||9|| pramehā visṃhatiḥ proktāḥ piḍikā nava tatkṛtāḥ| udarāṇi 8 tathā'ṣṭau ca mūḍhagarbhastathā'ṣṭadhā||10|| bāhyā vidradhayaḥ ṣaṭ syustathā'ntaḥsthāḥ smṛtā daśa| visarpanāḍīstanajāstathaiva pañca pañca ca||11|| granthayaḥ sapta caikā syādapacī saptadhā'rbudam| galagaṇḍāstrayaḥ sapta vṛddhayaḥ parikīrtitāḥ||12|| upadaṃśā matāḥ pañca ślīpadaṃ ca tathā tridhā| bhagnā aṣṭādaśa jñeyāḥ śūkadoṣāstathaiva ca| catvāriṃśattathā'ṣṭau ca kṣudrarogāḥ prakīrtitāḥ||13|| aṣṭāvoṣṭhabhavā dantamūleṣu daśa pañca ca||14|| aṣṭau danteṣu jihvāyāṃ pañca tālugatā nava| kaṇṭhe cāṣṭādaśa jñeyāścatuḥsarvasarā gadāḥ||15|| evaṃ mukhe saptaṣaṣṭiriti sthāne dvitīyake| dvācatvāriṃśadadhikā triśatī parikīrtitā||16|| aṣṭau śukragatā rogā aṣṭāvārtavaduṣṭayaḥ| catvāro'sṛgdarāḥ proktā apātastvaparākṛtaḥ||17|| makkallalīnaśoṣāśca naigameśāhṛtastathā| nāgodaraḥ srutirgarbhe śārīre saptaviṃśatiḥ||18|| atha medonilāvegācchvayathuḥ sarujaśca yaḥ| āḍhyavātaḥ sarvasarāḥ śophāḥ pañca prakīrtitāḥ| karṇapālyāmayāḥ pañca klaibyamuktaṃ caturvidham 9||19|| vāntarecitayoḥ proktā vyāpado daśa pañca ca| ṣaṇnetrapraṇidhānasya netrasyaikādaśaiva tu||20|| pañca bastikṛtāstatra catvāraḥ pīḍane kṛtāḥ| ekādaśa dravyakṛtāḥ sapta śayyākṛtāstathā||21|| catvāriṃśaccatasraśca vaidyato vyāpadastathā| krodhāyāsādikāḥ pañca daśa cāturahetukāḥ||22|| snehasya kāraṇānyaṣṭāvapratyāgamakṛnti ca| iti netrādidoṣeṇa ṣaṣṭiḥ sapta samāsataḥ||23|| evaṃ cikitsitasthāne rujo'ṣṭānavatistathā| annādirakṣāvijñāne viṃśatirviṣahetukāḥ||24|| vegāḥ syuḥ sthāvare darvīkaramaṇḍalināṃ viṣe| rājilavaikarañjānāṃ pratyekaṃ sapta sapta ca||25|| mūṣikāstu daśāṣṭau ca sapta vegā alarkajāḥ| saptaṣaṣṭiśataṃ cātra kīṭānāṃ viṣadāyinām 10||26|| saptacatvāriṃśadyutaṃ kalpasthāne śatadvayam| nava sandhyāśrayāḥ proktā vartmajāścaikaviṃśatiḥ||27|| śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu||28|| bāhyajau dvau netrarogāviti ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ| kukūṇakaḥ śiśoreva karṇe'ṣṭāviṃśatirnṛṇām||29|| ekatriṃśadghrāṇagatāḥ sapratiśyāyapañcakāḥ| ekādaśa 11 śirorogāḥ paraṃ śālākyasañjñite||30|| ātaṅkānāṃ śataṃ proktaṃ ṣaṭcatvāriṃśatā yutam| nava bālagrahā yonivyāpado viṃśatiḥ striyāḥ||31|| evaṃ kumāratantre'sminnekonatriṃśadāmayāḥ| aṣṭau jvarā hyatīsārāḥ ṣaṭ catasraḥ pravāhikāḥ||32|| catvāro grahaṇīdoṣā yakṣmaiko gulmapañcakam| hṛdrogāḥ pañca catvāraḥ pāṇḍvākhyāḥ kāmalādvayam||33|| halīmakaḥ pānakī ca raktapitaṃ caturvidham| ṣaṭprakārā matā mūrcchā vikārāḥ sapta madyajāḥ||34|| dāhāḥ pañca tṛṣaḥ sapta chardayaḥ pañca dehinām| hikkāḥ śvāsāstathā kāsāḥ pratyekaṃ pañca pañca ca||35|| svarabhedāstathā ṣaṭ syurviśatiḥ kṛmijātayaḥ| navodāvartakā dṛṣṭā visūcyastisra eva ca||36|| ānāhau dvāvāmaviṭkau tathā'rocakapañcakam| mūtrāghātā dvādaśa syuriti kāyacikitsite||37|| āmayānāṃ śataṃ proktaṃ catvāriṃśacca sapta ca| devatā-daitya-gandharva-yakṣa-pitra-hi-rakṣasām||38|| piśacasyābhiṣaṅgeṇa gadāścāṣṭau prakīrtitāḥ| apasmārāśca catvāra unmādāḥ ṣaḍudīritāḥ||39|| aṣṭādaśagadā bhūtavidyāyāṃ sūkṣmadarśibhiḥ| evaṃ hi sauśrute tantre kāśīrājena kīrtitāḥ||40|| rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca| vyāsato vistarataḥ| hiśabdo hetvarthe, yasmāt kāraṇāt||7-8||-
... bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ | dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ ||9||
bhinnā ityādi| bhinnā bhedaṅgatā dviṣaṣṭidhā bhavantītyarthaḥ| trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ| guṇā guṇamayāḥ sattvarajastamomayāḥ| tadyathā- rajobhūyiṣṭho mārutaḥ, rajo hi pravartakaṃ sarvabhāvānāṃ; pittaṃ sattvotkaṭaṃ, laghuprakāśakatvāt, rajoyuktaṃ vetyeke; kaphaḥ tamobahulaḥ, guruprāvaraṇātmakatvādityāhurbhiṣajaḥ| yadyevaṃ tat kathaṃ kaphaprakṛtike puṃsi sattvaguṇopapannatā paṭhitā? ucyate- guṇādvitayamapi kaphe jñātavyaṃ, ‘sattvatamobahulā āpaḥ’ ityuktatvāt||9||
traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ | trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ ||10|| pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ | kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ 12||11|| dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā |12|
kathamete dviṣaṣṭidhā bhavantītyāha- traya evetyādi| tatra pṛthak pratyekaṃ, doṣā vātapittaśleṣmāṇastraya eva, itarau ca dvau svasthāviti jñeyau| vṛddho vātaḥ svasthau pittaśleṣmāṇau (1), vṛddhaṃ pittaṃ svasthau vātaśleṣmāṇau (2), vṛddhaḥ śleṣmā svasthe vātapitte (3), iti| dviśo nava samādhikairiti tatra samavṛddhābhyāṃ dvābhyāṃ doṣābhyāṃ trayaḥ saṃsargā bhavanti; yathā 13 - vātapitte same vṛddhe svasthaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau samau vṛddhau svasthaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau samau vṛddhau svastho vātaḥ (3), iti| anyatarādhikavṛddhābhyāṃ ṣaṭ 14; tadyathā- vātapittayorvṛddhayorvāto'dhiko vṛddhaḥ svasthaḥ śleṣmā (1), vātapittayorvṛddhayoḥ pittamadhikavṛddhaṃ svasthaḥ śleṣmā (2), vātaśleṣmaṇorvṛddhayorvāto'dhikavṛddhaḥ svasthaṃ pittaṃ (3), vātaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ śleṣmā'dhikavṛddhaḥ svasthaṃ pittaṃ (4), pittaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ pittamadhikaṃ vṛddhaṃ svastho vātaḥ (5), pittaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ śleṣmā adhikavṛddhaḥ svastho vātaḥ (6)| triśastu vṛddhaistrayodaśa; tatra tribhiradhikairekaḥ adhikaikadoṣāstrayaḥ, adhikadvidoṣāstrayaḥ, samamadhyolbaṇadoṣāḥ ṣaṭ| tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ vāto'dhikavṛddhaḥ (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ pittamadhikavṛddhaṃ (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ śleṣmā'dhikavṛddhaḥ (3)| athādhikadvivṛddhadoṣāḥ; tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ vātapitte adhikavṛddhe (1), vātapittaśleṣmāṇāṃ vṛddhānāṃ vātaśleṣmāṇau adhikavṛddhau (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ pittaśleṣmāṇāvadhikavṛddhau (3)| kṣīṇo vātaḥ svasthau pittaśleṣmāṇau (1), kṣīṇaṃ pittaṃ svasthau vātaśleṣmāṇau (2), kṣīṇaḥ śleṣmā svasthe vātapite (3), evaṃ pṛthak traya eva| atha hīnamadhyolbaṇavṛddhāḥ ṣaḍucyante, tatra samaḥ samavṛddho hīnavṛddha ityarthaḥ; tadyathā- hīnavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddhaḥ śleṣmā (1); hīnavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaḥ śleṣmā, adhikavṛddhaṃ pittaṃ (2); hīnavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaḥ śleṣmā (3), madhyavṛddho vātaḥ, hīnavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddhoḥ śleṣmā (4); hīnavṛddhaḥ śleṣmā, adhikavṛddhaṃ pittaṃ, madhyavṛddho vātaḥ (5); adhikavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaṃ pittaṃ hīnavṛddhaḥ śleṣmā 6| sarvadoṣaiḥ samavṛddhairekaḥ| uktaṃ ca tantrāntare- ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa”- iti| pañcāśadityādi| evamanena prakāreṇa kṣayamāgataiḥ pañcaviṃśatidoṣabhedaiḥ saha pañcāśadbhavanti| tadyathā- vātapittakaphairekaikaiḥ kṣīṇaistrayo bhedā bhavanti, dviśo nava procyante| tadyathā- vātapitte samakṣīṇe svasthaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau samakṣīṇau svasthaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau samahīnau svasthe vātaḥ 3| adhikakṣīṇāḥ ṣaṭ; tadyathā- vātapittayoḥ kṣīṇayorvāto'dhikakṣīṇaḥ svasthaḥ śleṣmā (1), vātapittayoḥ kṣīṇayoḥ pittamadhikakṣīṇaṃ svasthaḥ śleṣmā (2), vātaśleṣmāṇoḥ kṣīṇayorvāto'dhikakṣīṇaḥ svasthaṃ pittaṃ (3), vātaśleṣmaṇoḥ kṣīṇayoḥ śleṣmā'dhikakṣīṇaḥ svasthaṃ pittaṃ (4), pittaśleśmaṇoḥ kṣīṇayoḥ pittamadhikakṣīṇaṃ svastho vātaḥ (5), pittaśleṣmaṇoḥ kṣīṇayoḥ śleṣma'dhikakṣīṇaḥ svastho vātaḥ (6)| atha kṣīṇadoṣatrayabhedāstrayodaśa procyante; tatra- tribhirapi samakṣīṇairekaḥ; adhikaikaikakṣīṇaiśca trayaḥ| yathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ vāto'dhikakṣīṇaḥ (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ pittamadhikakṣīṇaṃ (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ śleṣmā adhikakṣīṇaḥ (3)| athādhikakṣīṇadvidoṣāḥ; tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ vātapitte adhikakṣīṇe (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ vātaśleṣmaṇāvadhikakṣīṇau (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ pittaśleṣmāṇāvadhikakṣīṇau (3)| atha hīnamadhyolbaṇakṣīṇāḥ ṣaṭ procyante; tadyathā,- hīnakṣīṇo vātaḥ, madhyakṣīṇaṃ pittaṃ, adhikakṣīṇaḥ śleṣmā (1); madhyakṣīṇo vātaḥ, hīnakṣīṇaṃ pittaṃ, adhikakṣīṇaḥ śleṣmā (2); adhikakṣīṇo vātaḥ, madhyakṣīṇaṃ pittaṃ hīnakṣīṇaḥ śleṣmā (3); hīnakṣīṇo vātaḥ, adhikakṣīṇaṃ pittaṃ madhyakṣīṇaḥ śleṣmā (4); adhikakṣīṇo vātaḥ, hīnakṣīṇaṃ pittaṃ, madhyakṣīṇaḥ śleṣmā (5); madhyakṣīṇo vātaḥ, adhikakṣīṇaṃ pittaṃ, hīnakṣīṇaḥ śleṣmā (6)| kṣīṇetyādi atra madhyaśabdena svastho'bhidhīyate, adhikaśabdena ca vṛddhaḥ| tatra kṣīṇamadhyādhikabhedena ṣaṭ| tadyathā- kṣīṇo vātaḥ, svasthaṃ pittaṃ, vṛddhaḥ śleṣmā (1); kṣīṇo vātaḥ, vṛddhaṃ pittaṃ, svasthaḥ śleṣmā (2); svastho vātaḥ, pittam kṣīṇaṃ, vṛddhaḥ śleṣmā (3); vṛddho vātaḥ, kṣīṇaṃ pittaṃ, svasthaḥ, śleṣmā (4); svastho vātaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ, kṣīṇaḥ śleṣmā (5); vṛddho vātaḥ, svasthaṃ pittaṃ, kṣīṇaḥ śleṣmā (6)| atha dvikṣīṇaikavṛddhāstrīnāha- vātapitte kṣīṇe vṛddhaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau kṣīṇau pittaṃ vṛddhaṃ (2), pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto vṛddhaḥ (3)| atha dvivṛddhaikakṣīṇānāha- vātapitte vṛddhe kṣīṇaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau vṛddhau kṣīṇaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau vṛddhau kṣīṇo vātaḥ (3)| evamanena prakāreṇa, samākhyātāḥ kathitāḥ, trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ| svasthaistu vātapittaśleṣmabhiḥ svāsthyaṃ triṣaṣṭamiti ayamevārthaḥ ślokairucyate| tadyathā- pṛthagvṛddhairmarutpittakakairbhedatrayaṃ bhavet| saṃsarge tu bhavatyeṣāṃ bhedastulyādhikena ca||1|| vātapitte same vṛddhe samāvevaṃ marutkaphau| samau pittakaphāvevaṃ syustrayastulyavṛddhitaḥ||2|| vṛddhiṅgate marutpitte pavanastvadhikastayoḥ| anyasmin pittamadhikaṃ vṛddhayorvātapittayoḥ||3|| vṛddhau samīraṇakaphāvetayoradhiko'nilaḥ| adhike tu tayoreva bhavedbhedāntaraṃ kaphe||4|| vṛddhau pittakaphau tadvadetayoḥ pittamutkaṭam|| vṛddhayoretayoreva balāsastvadhikaḥ punaḥ||5|| ityekādhikasaṃsargadoṣabhedā bhavanti ṣaṭ| evametaiḥ samuddiṣṭā bhedāstulyādhikairnava||6|| pūrvaiḥ saha bhavantyevaṃ vikalpā dvau tathā daśa| sannipāteṣu jāyante doṣabhedāstrayodaśa| ekastatra vikalpaḥ syādvṛddhimprāptaiḥ samaistribhiḥ| vṛddhiṅgateṣu sarveṣu teṣu vṛddhatamo marut||7|| punaḥ pittaṃ punaḥ śleṣmetyekādhikatamaistrayaḥ| pravṛddhe vātapitte ca bhedo'nyasmin balāsataḥ||8|| marutkaphau tathā pittādvātaḥ pittakaphādapi| ādhikyena dvayorevaṃ doṣabhedāstrayo matāḥ||9|| hīnamadhyādhikairdoṣairvikalpāḥ sambhavanti ṣaṭ| anyonyāpekṣayā teṣāṃ hīnavṛddhaḥ samīraṇaḥ||10|| madhyavṛddhaṃ tathā pittaṃ śleṣmā tatrādhiko mataḥ| madhyaḥ samīraṇo'nyasmin hīnaṃ pittaṃ kapho'dhikaḥ||11|| madhyaṃ pittaṃ maruttīvraḥ svalpaḥ śleṣmā'paratra tu| madhyaḥ śleṣmolbaṇaṃ pittaṃ hīno vātastathā sthitaḥ 15||12|| madhyaḥ śleṣmolbaṇo vāyuḥ pittaṃ hīnaṃ tathā sthitam||13|| madhyavāto'dhikaṃ pittaṃ hīnavṛddhastathā kaphaḥ| evamete bhavantyatra sannipātāstrayodaśa||14|| pūrvairdvādaśabhiḥ sārdhaṃ vikalpāḥ pañcaviṃśatiḥ| yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣaiḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ 16||15|| kṣīṇasvasthādhikairebhirdoṣabhedā bhavanti ṣaṭ| kṣīṇaḥ samīraṇastatra svasthaṃ pittaṃ kapho'dhikaḥ||16|| kṣīṇo vāyuḥ kaphaḥ svasthaḥ pittamatrādhikaṃ tathā| kṣīṇaṃ pittaṃ marut svastho bhedo'nyasmin balī kaphaḥ||17|| kṣīṇaṃ pittaṃ kaphaḥ svasthaḥ pravṛddhastvadhiko marut| śleṣmā kṣīṇo'nilaḥ svasthaḥ pittamatra tatholbaṇam||18|| kaphaḥ kṣīṇaḥ samaṃ pittaṃ pravṛddhastu samīraṇaḥ| kṣīṇasvasthādhikairevaṃ bhedāḥ ṣaṭ parikīrtitā||19|| kṣayaṅgate marutpitte prāpto vṛddhiṃ tathā kaphaḥ| kṣīṇau samīraṇakaphau tathā syāt pittamutkaṭam||20|| kṣīṇau pittakaphau tadvannabhasvān syāttu vṛddhimān| dvau kṣīṇāvekavṛddhaśca 17 bhedatrayamiti smṛtam||21|| vātapitte gate vṛddhiṃ samprāptaśca kṣayaṃ kaphaḥ| vṛddhau vātakaphau tadvat pittaṃ cātha kṣayaṃ gatam||22|| tadvat pittakaphau vṛddhau prakṣīṇaḥ pavanaḥ punaḥ| ekakṣīṇadvivṛddhaiśca trayo bhedā bhavantyamī||23|| kṣīṇamadhyādhikaistvevaṃ bhedā dvādaśa kīrtitāḥ| prakṛtisthaiḥ samīrādyaistathaikaḥ parikīrtitaḥ||24|| triṣaṣṭirdoṣabhedānāmiti samyaṅnirūpitā|| iti| eteṣāṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhakṣīṇānāṃ lakṣaṇānyucyante- tadyathā- vātavṛddhau vāgbāhulyaṃ 18 kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamūṣmakāmitā nidrānāśo'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ceti, pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti, śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhyasthiviśleṣaśca| vātakṣaye mandaceṣṭatā alpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśirasāṃ śūnyatā sandhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ ca| evametairlakṣaṇaiḥ prakṛtisamasamavetānāṃ vṛddhānāṃ kṣīṇānāṃ ca vātapittaśleṣmaṇāmavagamo miśraiśca lakṣaṇaiḥ saṃsargasannipātāvagama iti| kṣīṇamadhyādhikadvyekakṣīṇavṛddhānāṃ keṣāñcillakṣaṇāni likhyante| tadyathā- eko vṛddhaḥ samaścaikaḥ kṣīṇastveko yadā bhavet| kṣīṇa ekaḥ pravṛddhau dvau kṣīṇau dvau vṛddhimāṃstathā||25|| eka eva sthitastatra 19 vyaktarūpeṇa dehini| pravṛddho mārutaḥ pittaṃ prakṛtisthaṃ kaphakṣaye||26|| gṛhītvā sthānato yatra yatrāṅgeṣu visarpati| tatra tatrāsthiro dāhaḥ śramaḥ 20 svedo balakṣayaḥ||27|| kṣīṇe pitte yadā vāyurvṛddhāvasthaḥ 21 samaṃ kapham| vikarṣati tadā śūlaṃ śaityamatyantagauravam||28|| vṛddhaṃ kaphakṣaye pittaṃ prakṛtisthaṃ prabhañjanam|| yadā ruṇaddhyasya tadā dāhaḥ śūlaḥ prajāyate||29|| vṛddhaṃ vātakṣaye pittaṃ prakṛtisthaṃ yadā kapham| niruṇaddhi tadā tasya syustandrāgauravajvarāḥ||30|| śleṣmā vṛddho yadā vāyuḥ samaḥ pittaparikṣaye| niruṇaddhi tadā tasya gauravaṃ śītakajvaram||31|| kapho'nilakṣaye pittaṃ prakṛtisthaṃ yadā balī| niruṇaddhi tadā tasya mṛdvagnitvaṃ śirovyathā||32|| pralāpo gurutā tandrā nidrā syāttu suhṛdrujā| ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatā||33|| kaphaḥ pittena saṃyukto 22 balahāniṃ bhṛśaṃ kṣayam| karotyapākamaruciṃ gauravaṃ gātrasādatām||34|| mārutena yutaḥ śleṣmā hīnapittaḥ samācaran| karoti mṛdutāṃ vahnerbhakte nānnābhilāṣitām||35|| vepanaṃ gauravaṃ stambhaśaityatodāṃstathā'cirāt| śuklatvaṃ ca nakhādīnāṃ pāruṣyaṃ vapuṣo'pi ca||36|| kupitau pittapavanau parikṣīṇakaphe yadā| udveṣṭanaṃ śramaṃ todaṃ kurute sphoṭanaṃ tathā||37|| tathā'ṅgamardadāhau ca coṣaṃ dūyanadhūpane| śleṣmā'pidhatte srotāṃsi yadā pittānilakṣaye||38|| ceṣṭānāśaṃ tadā kuryānmūrcchāṃ vāgbhaṅgameva ca| dehaujaḥ sraṃsayat pittaṃ vātaśleṣmakṣye tṛṣām||39|| kuryādindriyadaurbalyaṃ mūrcchāṃ glāniṃ kriyākṣayam| marmāṇi pīḍayan vāyuḥ śleṣmapittaparikṣaye||40|| sañjñāpraṇāśaṃ kurute prakampaṃ vidadhāti ca| darśayanti pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ doṣā hi kevalam||41|| kṣīṇā jahati liṅga svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate| samaṃ rakṣañjayan vṛddhaṃ kṣīṇaṃ doṣaṃ ca vardhayan||42|| vidhinā'nena viṣamaṃ sannipātaṃ jayedbhiṣak| iti||10-11||-
miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṅkhyeyatāṃ punaḥ ||12|| tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ | rogaṃ viditvopacaredrasabhedairyathairitaiḥ ||13|| bhiṣak kartā'tha karaṇaṃ rasā doṣāstu kāraṇam | kāryamārogyamevaikamanārogyamato'nyathā ||14||
dhātubhirasṛgādibhirmiśrā malaiścāsaṅkhyeyatāṃ yānti| tatra vātasya dhātumalamiśrasya lakṣaṇaṃ vātavyādhinidāne proktam| pittaśleṣmaṇostu vṛddhavāgbhaṭaḥ prāha- pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ| rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃsāvakothanam||1|| sadāhān medasi granthīn svedatṛḍvamanaṃ bhṛśam| asthidāhaṃ bhṛśaṃ majjñi hāridranakhanetratām||2|| pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam| sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāyugaṃ tṛṣām||3|| koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino'nyāṃśca yakṣmaṇaḥ| śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām||4|| pāṇḍvāmayaṃ śoṇitago māṃsasthaścārbudāpacīḥ| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ tvaci gauravam||5|| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ| majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam||6|| vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām snāyugaḥ sandhiśūnatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim||7|| arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphajān gadān| viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadiśyate||8|| upatāpopaghātau ca svāśrayendriyagairmalaiḥ ||iti 23||12-14||
adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam | evametadaśeṣeṇa tantramuttaramṛddhimat ||15|| spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacetasām | yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam ||16|| sahottaraṃ tvetadadhītya sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena | na hīyate'rthānmanaso'bhyupetādetadvaco brāhmamatīva satyam ||17||
nibandhān bahuśo vīkṣya vaidyaḥ śrībharatātmajaḥ| uttarasthānamakarot suspaṣṭaṃ ḍalhaṇo bhiṣak||15-17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||66|| iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantraṃ samāptam | samāpteyaṃ suśrutasaṃhitā |
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||66||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ' iti pā.
  2. 2 `nānārthatvāt' iti pā.
  3. 3 `naraśārdūlaḥ' iti pā.
  4. 4 `śatāni pañca dravyṇāṃ trisaptatyadhikāni ca' iti pā.
  5. 5 `tasya puruṣasya, sukhaduḥkhecchādayo bhūtacintāśārīroktāḥ ṣoḍaśa guṇāḥ' iti pā.
  6. 6 `āmapakvāśayaśrotreṣvindriyādhiṣṭhiteṣu ca' iti pā.
  7. 7 `...sandhikīkasamajjasu' iti pā.
  8. 8 `jaṭharā mṛḍhagarbhāḥ syuraṣṭāvaṣṭau tathaikaśaḥ' iti pā.
  9. 9 `klībāḥ pañcavidhāstathā' iti pā.
  10. 10 `saṣāṣṭaṃ tu śataṃ cātra kīṭānāṃ viṣadarpiṇām' iti pā.
  11. 11 `daśa dṛṣṭāḥ śirorogāḥ' iti pā.
  12. 12 `kṣīṇamadhyādhikadvyekakṣīṇavṛddhāstathā'pare' iti pā.
  13. 13 `dviśo nava, tatra samaistrayaḥ, tadyathā|' iti pā.
  14. 14 `adhikaistu ṣaḍbhedāḥ' iti pā.
  15. 15 `mando'nyatra tu mārutaḥ' iti pā.
  16. 16 `kṣayādapyevamevaite bhaveyuḥ pañcaviṃśatiḥ' iti pā.
  17. 17 `dvikṣīṇairekavṛddhaiśca' iti pā.
  18. 18 `vākpāruṣyaṃ' iti pā.
  19. 19 `sthito yatra tatra yatsyādvravīmi tat' iti pā.
  20. 20 `śramo bhedo balakṣayaḥ' iti pā.
  21. 21 `vṛddhaḥ karṣetsamaṃ kapham| vidadhāti' iti pā.
  22. 22 `saṃyuktaścaran hīnabalasvaram' iti pā.
  23. 23 `asyāgre 'rājamṛgāṅkābhidhānena bahavo rogāḥ pradarśitāḥ| anyaistu munibhiragniveśameḍajātukarṇaparāśarahārītakṣārapāṇinimikāṅkāyanagārgyagālavaprabhṛtibhirbahavo rogāḥ kathitāḥ| tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya parityajya hitamevācaraṇīyam'| ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake