65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātastantrayuktimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
svasthavṛttānantaraṃ svasthavidhyarthasya tantrayuktibhiḥ prasādhānāttantrayuktayadhyāyārambhaḥ- athāta ityādi| athāta iti pūrvavat vyākhyeyam| trāyate śarīramaneneti tantraṃ śāstraṃ cikitsā 1 ca, tasya yuktayo yojanāstantrayuktayaḥ, tā adhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ, tam| vedotpattivadatra taddhitalopaḥ| tāśca tantrayojanā dvividhāḥ- vākyayojanā arthayojanāśca; tatra vākyayojanā yogoddeśanirdeśādyāḥ, arthayojanā adhikaraṇapadārthādayaḥ||1-2||
dvātriṃśattantrayuktayo bhavanti śāstre | tadyathā- adhikaraṇaṃ(1), yogaḥ(2), padārthaḥ(3), hetvarthaḥ(4), uddeśaḥ(5), nirdeśaḥ(6), upadeśaḥ(7), apadeśaḥ(8), pradeśaḥ(9), atideśaḥ(10), apavarjaḥ(11), vākyaśeṣaḥ(12), arthāpattiḥ(13), viparyayaḥ(14), prasaṅgaḥ(15), ekāntaḥ(16), anekāntaḥ(17), pūrvapakṣaḥ(18), nirṇayaḥ(19), anumataṃ(20), vidhānam(21), anāgatāvekṣaṇam(22), atikrāntāvekṣaṇaṃ(23), saṃśayaḥ(24), vyākhyānaṃ(25), svasañjñā(26), nirvacanaṃ(27), nidarśanaṃ(28), niyogaḥ(29), vikalpaḥ(30), samuccayaḥ(31), ūhyam(32) iti ||3||
saṅkhyābhedena 2 tantrayuktīrnirdiśannāha- dvātriṃśadityādi| śāstre sauśrute| adhikaraṇamityādisaṅkhyeyanirdeśādeva 3 dvātriṃśat saṅkhyā labdhā, atastatkaraṇamanyatantroktāḥ ṣaṭtriṃśaccatvāriṃśadvā tantrayuktaya iti saṅkhyāniṣedhārtham| śāstre ityatrānye samāseneti paṭhitvā vyākhyānayanti- anyatra vistareṇa ṣaṭtriṃśaccatvāriṃśadvā tantrāyuktayaḥ; atra dvātriṃśaditi samāsenoktam| katamāstāstantrayuktaya ityāha- tadyathetyādi| tadyatheti nidarśanam| adhikaraṇādīni sūtrakāra eva vyākhyāsyati||3||
atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam? ucyate- vākyayojanamarthayojanaṃ ca ||4||
evaṃ tantrayuktīruddeśataḥ pratīpādya tāsāṃ tantrayuktīnāṃ prayojanamāha- atrāsāmityādi| atra cikitsāśāstre| vākyayojanamarthayojanaṃ ceti vākyasyāsambaddhasya yojanaṃ sambandhanaṃ vākyayojanaṃ, līnasyāsaṅgatasya cārthasya prakāśanaṃ saṅgatīkaraṇaṃ cārthayojanam| tatra kāsāñcittantrayuktīnāṃ yogoddeśanirdeśādīnāṃ vākyayojanaṃ, kāsāñcidadhikaraṇapadārthohyādīnāmarthayojanaṃ prayojanam||4||
bhavanti cātra ślokāḥ- asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam | svavākyasiddhirapi ca kriyate tantrayuktitaḥ 4||5|| vyaktā 5 noktāstu ye hyārthā līnā ye cāpyanirmalāḥ | leśoktā ye ca 6 kecitsyusteṣāṃ cāpi prasādhanam ||6||
atraiva pūrvācāryāpaṭhitau ślokāvadhikārthakhyāpanāyāha- asadvādiprayuktānāmityādi| asadvādino hi pratirasapākavādinaḥ pākatrayavādino guṇakartṛtvavādino vetyādayaḥ| pratiṣedhanam apadeśādibhistantrayuktibhiḥ parapakṣadūṣaṇam| svavākyasiddhiḥ svavākyasthāpanaṃ nirṇayākhyayā tantrayuktayā| yathā- pratirasaṃ pāka ityasadvādidarśanamapadeśākhyayā tantrayuktayā dravyādivijñāne nirākṛtaṃ, tatraiva dvividhaḥ pāka ityādisvamatasādhanaṃ nirṇayākhyayā tantrayuktayā kṛtam| vyaktā noktāḥ 7 spaṣṭatayā noktāḥ| līnā asamyagdarśitāḥ| anirmalā leśenoktāḥ| teṣāṃ prasādhanaṃ yogaprabhṛtibhiḥ kriyate 8||5-6||
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā | prabodhasya 9 prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ ||7||
kecidatra tantrayuktīnāṃ stutyartha ślokaṃ paṭhanti- yathā'mbujavanasyārka ityādi| eṣa ca ślokaṣṭīkāsu mūlatvena na varṇitaḥ||7||
tatra yamarthamadhikṛtyocyate tadadhikaraṇaṃ; yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||8||
ataḥ paramuddiṣṭānāṃ tantrayuktīnāṃ vivaraṇamāha- tatretyādi| tatra tāsu tantrayuktiṣu madhye; yamarthamadhikṛtya apare arthā abhidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ bhavati udāharaṇamāha- rasaṃ doṣaṃ veti| etenaitaduktaṃ bhavati- rasaṃ doṣaṃ vā adhikṛtya yattadullekhābhāve'pyarthajātamabhihitaṃ tat sarvaṃ tadadhikāre pratīyata 10 ityarthaḥ||8||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā- ‘tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahiṃsrābhayāvṛkṣakapippalībhiḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge’ | ityatra tailaṃ siddhaṃ pibediti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde siddhamiti prayuktaṃ, evaṃ dūrasthānāmapi padānāmekīkaraṇaṃ yogaḥ ||9||
yogākhyāṃ tantrayuktimāha- yenetyādi| yena vyatyāsoktānāṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padānāmekīkaraṇaṃ sa yoga ityarthaḥ| vyatyāsenoktaṃ padayogaṃ darśayannāha- tailamityādi| viparyayeṇoktasya padasyaikīkaraṇaṃ yoga ityarthaḥ| yenetyādi sūtraṃ, yena vyatyāsoktānāṃ ityādisūtrārthaḥ, yathetyādyudāharaṇam| evaṃ sannikṛṣṭasya viparyayoktasya padasyāpaharaṇaṃ mukhyamekīkaraṇaṃ pratipādya dūrasthānāmapyuddeśenāha- evaṃ dūrasthānāmapīti||9||
yo'rtho'bhihitaḥ sūtre pade vā 11 sa padārthaḥ padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ; aparimitāśca padārthāḥ | yathā- snehasvedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayostrayāṇāṃ vā'rthānāmupapattirdṛśyate, tatra yo'rthaḥ pūrvāparayogasiddho bhavati sa grahītavyaḥ; yathā- ‘vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma’ ityukte sandihyate buddhiḥ- katamasya vedasyotpattiṃ 12 vakṣyatīti, yataḥ ṛgvedādayastu vedāḥ; ‘vida vicāraṇe, vidlṛ lābhe,’ ityetayośca dhātvoranekārthayoḥ prayogāt, tatra pūrvāparayogamupalabhya pratipattirbhavati- āyurvedotpattimayaṃ vivakṣuriti; eṣa padārthaḥ ||10||
padārthābhidhāṃ tantrayuktimāha- yo'rtho'bhihita ityādi| padyate gamyate yenārtha iti sūtrasyāpi padatvāt sūtre yo'rthaḥ pratipāditaḥ sa padārthaḥ| padārthakhyatantrayuktipratipādakaṃ lakṣaṇamabhidhāyedānīṃ tadvyākhyātukāmaḥ prathamaṃ tadavayavasya samāsamabhidhatte- padasyetyādi| adhunā bahuṣu padārtheṣu nirdhārya viśiṣṭapadārthagrahaṇāya padārthabahutvaṃ pratipādayati- aparimitā ityādi| kathamityāha- yathetyādi| tatra snehaśabde nirdiṣṭe hi guṇapremasarpiṣāṃ trayāṇāmarthānāmupapattirdṛśyate, svedaśabdenāpi sāgniniragnikayoruṣmaṇoḥ prāptiḥ, añjanaśabdenāpi nayanāñjanābhyāṅgayoḥ prāptiḥ, teṣu padārthaṣu yādṛśaḥ padārtho gṛhyate tādṛśamāha- tatra yo'rtha ityādi| pūrvoktaparoktavākyasambandhenopapanno yo'rtho bhavati sa grahītavya ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā vedotpattimityādi| sandihyate sandehaṃ gacchatītyarthaḥ| kathaṃ sandihyata ityāha- katamasyetyādi| yataḥ ṛgvedādayo vedāstataḥ katamasyā vedasyotpattiṃ vakṣyatīti sandihyate, tasmin sandehe yathā pratyayārthaḥ svīkartavyastathā''ha- vidityādi- ‘āyurvedamicchāma ihopadiśyamānam’ ityasminnāyurvedaśabdaḥ śrūyate, ato'tra veda āyurveda ityabhiprāyaḥ 13||10||
yadanyaduktamanyārthasādhakaṃ 14 bhavati sa hetvarthaḥ | yathā- mṛtpiṇḍo'dbhiḥ praklighate tathā māṣadugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ praklighata iti ||11||
hetvarthatantrayukterlakṣaṇamāha- yadanyadityādi| udāharaṇamāha- yathā mṛdityādi| atra bāhyena mṛtpiṇḍadṛṣṭāntena māṣadugdhayogādibhirābhyantaro vraṇaprakledaḥ sādhyate||11||
samāsavacanamuddeśaḥ | yathā- śalyamiti ||12||
uddeśalakṣaṇamāha- samāsetyādi| saṅkṣepeṇa bhaṇanamuddeśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śalyamiti| sarvamevābādhajananaṃ saṅkṣepeṇa śalyamucyate, natu śārīrāgantubhedena prapañcanāt||12||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ | yathā- śārīramāgantukaṃ ceti ||13||
nirdeśalakṣaṇamāha- vistaretyādi| vistareṇa bhāṣaṇaṃ nirdeśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śārīramāgantukaṃ ceti| śārīraśalyamāgantukaṃ ca śalyamiti śalyaṃ dvividhamucyate||13||
evamityupadeśaḥ | yathā- ‘tathā na jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet’ iti ||14||
upadeśalakṣaṇamāha- evamityādi| evaṃ kuryādityupadeśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathetyādi| nanu, upadeśaniyogayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, prāyika upadeśaḥ, yathā- rātrau na jāgṛyāditi prāyikatvenopanyastaṃ, kaphādyabhibhūte tu tatra rātrijāgaraṇasyāpi śastatvāt divā na svāpaṃ kuryādityapi prāyikaṃ, grīṣme tṛṣṇādyanvaye ca divāsvāpasyocitatvāt; niyogaścāprāyikaḥ, yathā- pathyameva bhoktavyamiti; yadyapi ‘jvarito'hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet’ ityādinā'pathyabhojanasyāpyavakāśaḥ, tathā'pi tadānīmapathyasyaiva pathyatvamiti niyogasya vyabhicāro nāsti||14||
anena kāraṇenetyapadeśaḥ, yathā'padiśyate- madhuraḥ śleṣmāṇamabhivardhayatīti ||15||
apadeśalakṣaṇamāha- anenetyādi| anena kāraṇeneti kārya prati hetukathanamapadeśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathāpadiśyata ityādi| yathāpadiśyata iti udāharaṇopakrame| dravyaviśeṣo madhuraḥ kutaḥ śleṣmāṇaṃ vardhayati? atra madhuraḥ śleṣmāṇaṃ vardhayati arthānnijabhāvena madhuratvena vardhayati||15||
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ | yathā- devadattasyānena śalyamuddhṛtaṃ tathā 15 yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti ||16||
pradeśamāha- prakṛtasyetyādi| udāharaṇamāha- yathā devadattasyetyādi| atra yajñadattasya śalyoddharaṇaṃ prastutaṃ, taddevadattasya śalyoddharaṇenātikrāntena sādhyate||16||
prakṛtasyānāgatasya 16 sādhanamatideśaḥ | yathā- yato'sya vāyururdhvamuttiṣṭhate tenodāvartī syāditi ||17||
atideśamāha- prakṛtasyetyādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ| udāharaṇamāha- yathā yata ityādi| atra vāyorurdhvamutthānaṃ prakṛtam| tena prastutena anāgataṃ bhaviṣyadudāvartitvaṃ sādhyate| udāvartī syāt udāvartī sambhāvyeta||17||
abhivyāpyāpakarṣaṇamapavargaḥ | yathā- asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ, anyatra kīṭaviṣāditi ||18||
apavargamāha- abhivyāpyetyādi| (guṇakriyādibhiḥ sarvato vā abhivyāpta kasyacit padārthasya tebhyo guṇakriyādibhyaḥ pṛthakkaraṇam apavargaḥ)| udāharaṇamāha- yathā asvedyā ityādi| utsargarūpatayā viṣopasṛṣṭānasvedyān pratipādyāpavādamāha- anyetretyādi||18||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa vākyaśeṣaḥ | yathā- śiraḥ pāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasāmityukte puruṣagrahaṇaṃ vinā'pi gamyate puruṣasyeti ||19||
vākyaśeṣamāha- yenetyādi| udāharaṇamāha- yathā śira ityādi| gamyate jñāyata ityarthaḥ||19||
yadakīrtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ | yathā- odanaṃ bhokṣye ityukte'rthādāpannaṃ bhavati- nāyaṃ pipāsuryavāgūmiti ||20||
arthāpattimāha- yadakīrtitamityādi| akīrtitam apratipāditam tadudāharaṇamāha- yathaudanamityādi| nāyaṃ pātumicchuryavāgūmityartha||20||
yadyatrābhihitaṃ 17 tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ | yathā- kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ityukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||21||
viparyayamāha- yadyatrābhihitamityādi| prātilomyaṃ viparītam| udāharaṇamāha- yathā kṛśālpetyādi| viparyayeṇa viparītameva gamyate, arthāpattyā aviparīta evārthaḥ pratīyata ityanayorbhedaḥ||21||
prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ 18 prasaṅgaḥ, yadvā prakaraṇāntarito yo'rtho'sakṛduktaḥ 19 samāpyate sa prasaṅgaḥ | yathā- pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasmin kriyā so'dhiṣṭhānamiti vedotpattāvabhidhāya, bhūtacintāyāṃ punaruktaṃ- yato'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ purūṣa iti, sa khalveṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta iti ||22||
prasaṅgamāha- prakaraṇāntareṇetyādi| prakaraṇāntareṇeti prakaraṇāntaroktenārthenetyarthaḥ| samānaṃ tulyam| udāharaṇamāha- yathetyādi| prakaraṇāntareṣu asakṛduktaḥ punaḥ punaruktaḥ| samāpyate samāptiṃ nīyate| tadeva kathyate- yathetyādi| apare tu ‘adhikaraṇāntarito yo'rtho'sakṛdukta’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- snehavirekādhikārayornavajvarī niṣiddhaḥ, punarjvarādhikāre taruṇajvariṇaḥ snehaśodhane niṣiddhe iti adhikaraṇe'ntaritasyarthasyāsakṛduktiḥ||22||
(sarvatra 20 )yadavadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ | yathā- trivṛdvirecayati, madanaphalaṃ vāmayati(eva) ||23||
ekāntalakṣaṇamāha- sarvatretyādi| avadhāraṇena avikalpena, niyamenetyarthaḥ; udāharaṇe'vadhāraṇavācina evakārasya nirdeśāt udāharaṇamāha- yathā trivṛdvirecayatīyi||23||
kvacittathā kvacidanyatheti yaḥ so'nekāntaḥ | yathā- kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ, kecidrasaṃ, kecidvīryaṃ kecidvipākamiti ||24||
anekāntamāha- kvacittathetyādi| udāharaṇamāha- yathā kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānamityādi| spaṣṭārthaḥ||24||
ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ | yathā- kathaṃ vātanimittāścatvāraḥ prameha asādhyā bhavantīti ||25||
pūrvapakṣamāha- ākṣepetyādi| udāharaṇamāha- yathetyādi| atraiva doṣajānāṃ sādhyatvenopalabdheriti hetoḥ pūrvapakṣāvatāraḥ| nirṇayāṅgatvenārthasādhanatvameva saṃśayasyāpi||25||
tasyottaraṃ nirṇayaḥ | yathā- śarīraṃ prapīḍya paścādadho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ visṛjati vātaḥ evamasādhyā vātajā iti ||26|| tathā coktam- kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ | adhaḥ prakupyate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||27||
nirṇayamāha- tasyottaramityādi| tasya pūrvapakṣasya yaduttaraṃ sa nirṇaya ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śarīramityādi| yataḥ śarīrapīḍādikaṃ kṛtvā vasādyanvitaṃ mūtraṃ vāto visṛjati, ato majjakṣaye pūrvapūrvadhātukṣayādasādhyatvamityarthaḥ||26-27||
paramatamapratiṣiddhamanumatam | yathā- anyo brūyāt- sapta rasā iti, taccāpratiṣedhādanumanyate kathañciditi ||28||
anumatamāha- paramatamityādi| apratiṣiddham adhigatamityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathetyādi| kathañciditi kenāpi prakāreṇetyartha||28||
prakaraṇānupūrvyā'bhihitaṃ vidhānam | yathā- sakthimarmāṇyekādaśa prakaraṇānupūrvyā'bhihitāni ||29||
vidhānamāha- prakaraṇetyādi| prakaraṇānupūrvyā'bhihitamiti yathākramamuktam| candranandanena ca ‘paripāṭhyā'rthakathanaṃ vidhānam’ iti vidhānalakṣaṇaṃ kṛtam| udāharaṇamāha- yathā sakthītyādi| marmaṇāṃ prakaraṇānupūrvyā abhidhānaṃ kṣiptatalahṛdayaityādikam||29||
evaṃ vakṣyatītyanāgatāvekṣaṇam | yathā- ślokasthāne brūyāt- cikitsiteṣu vakṣyāmīti ||30||
anāgatāvekṣaṇamāha- evamityādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ avalokanaṃ kāryārthamavekṣaṇamityarthaḥ udāharaṇamāha- yathā śloketyādi||30||
yatpūrvamuktaṃ tadatikrāntāvekṣaṇam | yathā- cikitsiteṣu brūyāt- ślokasthāne yadīritamiti ||31||
atikrāntāvekṣaṇamāha- yadityādi| atikrāntasya atītasya avekṣanam| udāharaṇamāha- yathā cikitsiteṣvityādi||31||
ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ | yathā 21 - talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchedanamaprāṇaharamiti ||32||
saṃśayamāha- ubhayetyādi| ubhayorvisadṛśayorarthayorhetuḥ tasya darśanam| udāharaṇamāha- yathā taletyādi| nanu, etat saṃśayajñānārthamudāhṛtaṃ, saṃśayo'sti kutaḥ? talahṛdayābhighātasya tathā pāṇyādicchedasya prāṇaharatvāprāṇaharatvābhyāṃ pṛthagdarśitatvāt| satyaṃ, paraṃ yatra ghātacchedayordvayoḥ sadbhāvastatra kiṃ talahṛdayābhighātānmaraṇamuta pāṇipādacchedājjīvanamityevaṃ saṃśayaḥ 22||32||
tantre'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam | yathā- iha pañcaviṃśatikaḥ purūṣo vyākhyāyate, anyeṣvāyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā 23||33||
vyākhyānamāha- tantre ityādi| tantre śāstre| atiśayasya atiriktasyārthasya upavarṇanaṃ khyāpanaṃ vyākhyānam| ‘tatrātiśaya’ iti pāṭhe tatreti nirdhāraṇe| udāharaṇamāha- yathā ihetyādi| pañcaviṃśatikaḥ puruṣa iti pañcaviṃśatitama ityarthaḥ, avyaktādīnāmaṣṭānāṃ prakṛtivikāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ saha caturviśatitvāt| puruṣa iti kṣetrajñaḥ| svamatamabhidhāya paramatamāha- anyeṣvāyurvedatantreṣvityādi| bhūtādistāmaso'haṅkāraḥ 24; etena bhūtādimahaṅkāramārabhyānyāyurvedatantreṣu cintā natvavyaktamārabhyeti||33||
anyaśāstrāsāmānyā svasañjñā | yathā- mithunamiti madhusarpiṣorgragaṇaṃ; lokaprasiddhamudāharaṇaṃ vā 25||34||
svasañjñāmāha- anyaśāstrāsāmānyā svasañjñetyādi| anyāni śāstrāṇi āyurvedādaparāṇi vyākaraṇādīni teṣu, asāmānyā asādhāraṇā, tatrānanugatā svaśāstreṣveva prayojanavatītyarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā mithunamityādi| nanu, svasañjñāpraṇayanaṃ vyavahārārtha kriyate, na cātra mithunasañjñayā yanmadhusarpiṣorgrahaṇaṃ tadvāreṇa vyavahāro dṛśyate? ucyate- udāharaṇamātrametadyathākathañciditi| ata eva pakṣāntaramāha- loke prasiddhamudāharaṇaṃ vā| svasañjñāyā grāhyāmityarthaḥ- yathā caturṣu sneheṣu mahāsnehasañjñā| ataḥ paraṃ kecidadhīyate- yathoṣṇabhayāt chāyāmanusaratīti| te tūdāharaṇamapi tantrayuktiṣvicchanti| tanna yuktaṃ, uddeśasūtre udāharaṇakhyatantrayukteranukteḥ, saṅkhyādhikyaprasakteśca, tasmādyathoṣṇetyādiko'papāṭha eveti||34||
niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam | yathā- āyurvidyate'sminnanena vā āyurvindatītyāyurvedaḥ ||35||
nirvacanamāha- niścitamityādi| udāharaṇamāha- yathā āyurvidyate'smin ityādi||35||
dṛṣṭāntavyaktirnidarśanam 26| yathā- agnirvāyunā sahitaḥ kakṣe 27 vṛrddhi gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti ||36||
nidarśanamāha- dṛṣṭāntavyaktirityādi| dṛṣṭāntena vyaktiryasmin vākye tattathā| etenaitaduktaṃ bhavati- dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanamiti| ata eva ca nidarśanāt hetvartho bhidyate, hetvarthasya dṛṣṭāntamātratvāt 28| udāharaṇamāha- yathā agnirityādi| tatheti abhivṛddhiṃ gacchatītyarthaḥ||36||
idameva kartavyamiti niyogaḥ | yathā- pathyameva bhoktavyamiti ||37||
niyogamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā pathyamityādi| (kvacinniyogo 29 vyabhicarati, yathā- jvaritasyārucau satyāmapathyamapi dīyate; taduktaṃ- ‘jvarito'hitamaśnīyādyadyasya hyarucirbhavet| annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'thavā’ iti| tantrāntare'pyuktaṃ- ‘utpadyate hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakārya syādvarjitaṃ kāryameva ca’- iti 30 )||37||
idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ | yathā- māṃsavarge eṇahariṇādayo lāvatittiriśāraṅgaśca pradhānānīti ||38||
samuccayamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā māṃsetyādi| eṇādayaḥ pradhānāni lāvādayaśca pradhānānīti samuccayaśca||38||
idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ | yathā- rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūrvā (bhavatviti) ||39||
vikalpamāha- idaṃ vetyādi| pratyekaṃ vāśabdopādānamatrodāharaṇe yanna kṛtaṃ tadekenāpi vāśabdena bahuṣu vikalpatādarśanārtha; kvacid vāśabdaṃ vinā'pi vikalpo bhavati, yathaikaṃ rogaṃ prati bahuṣu yogeṣu vāśabdaṃ vinā'pyanyatamo yogo yojya iti vikalpaḥ| udāharaṇamāha- yathā rasaudana ityādi||39||
yadanirdiṣṭaṃ buddhayā'vagamyate 31 tadūhyam | yathā- abhihitamannapānavidhau caturvidhaṃ cānnamupadiśyate- bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti, evaṃ caturvidhe vaktavye dvividhamabhihitam; idamatrohyam- annapāne viśiṣṭayordvayorgrahaṇe kṛte caturṇāmapi grahaṇaṃ bhavatīti; caturvidhaścāhāraḥ 32 praviralaḥ, prāyeṇa dvividha eva; ato dvitvaṃ prasiddhamiti | kiñcānyat- annena bhakṣyamavaruddhaṃ, ghanasādharmyāt; peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt ||40||
sāmpratamūhyākhyāṃ tantrayuktimāha- yadityādi| anirdiṣṭamiti sākṣādityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā'mihitamityādi| kathamatrohyaṃ bhavatīti kathanāyāha- bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti caturdhā vaktavye dvividhamamihitamatrohyaṃ bhavati cāturvidhyamatrohyaṃ bhavatītyarthaḥ| buddhigamyamūhyaṃ prāk pratipāditaṃ tat kīdṛśyā buddhyā gamyata ityāha- annapāne ityādi| annapānayorviśiṣṭayorabhyavahāryayorgrahaṇe 33 caturṇāmabhyavahāryaviśeṣāṇāṃ bhakṣyabhojyalehyapeyānāṃ grahaṇaṃ bhavatīti| cāturvidhyameva kimiti noktamityāśaṅkayāha- caturvidha ityādi| pravirala iti prakarṣeṇa viralaḥ kvacitkathañcidbhāvāt| prakārāntareṇāpi caturvidhatvamāha- kiñcānyadityādi| anna kecitpūrvapakṣaṃ kurvanti vākyārthasyāspaṣṭāvidyamānasya yojanādūhyaṃ na tantrayuktiriti, līnasyānirdiṣṭasya cārthasya vākyādevohanenobhayarūpasya yojanādūhyaṃ tantrayuktereva||40||
bhavanti cātra- sāmānyadarśanenāsāṃ 34 vyavasthā sampradarśitā | viśeṣastu yathāyogamupadhāryo vipaścitā ||41|| dvātriṃśadyuktayo hyetāstantrasāragaveṣaṇe | mayā samyagvinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ 35||42|| yo hyotā vidhivadvetti dīpībhūtāstu buddhimān | sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarermatam ||43||
evaṃ tantrayuktīrabhidhāyopasaṃharan pratipāditatantrayuktiviśeṣapratipattaye ślokamāha- bhavanti cātretyādi| tantrayuktīnāṃ viśeṣo yathāsambandhaṃ viduṣā upadhāraṇīya ityarthaḥ| kārtikastu dvātriṃśadyuktaya ityādikaṃ ślokadvayaṃ paṭhati||41-43||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktirnāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcaṣaṣṭimo'dhyāyaḥ ||65||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||65||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `cikitsitam' iti pā.
  2. 2 `kiyatyastantrayuktaya ityāha'- iti pā.
  3. 3 `samāsenetyarthaḥ| vyāsataśca ṣaṭtriṃśattantrayuktayaḥ kaiścit pratipāditāḥ| atra saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyālābhe sati saṅkhyopādānaṃ niyamārthaṃ kṛtam' iti pā.
  4. 4 `tantrayuktibhiḥ' iti pā.
  5. 5 `vyatyāsoktāśca' iti pā.
  6. 6 `kvacittantre’ iti pā.
  7. 7 `vyatyāsoktā viparyayeṇoktāḥ' iti pā.
  8. 8 `asadvādiprayuktānāṃ vacanānāṃ pratiṣedhanaṃ paramataṃ nirākṛtya svamatayojanā, asadvādivkyapratiṣedhayuktayo dravyādivijñāne darśitāḥ| svavākyaṃ madhurakaṭukāvityādikaṃ svamatasthāpanaṃ, idamapi tatraiva daśitam| vyatyāsoktā viparyayeṇoktāḥ, te viparyayākhyatantrayuktyā vyākhyāyante| līnā asamyagdaśintā viśeṣā dvitryādivācakāḥ, te prakaraṇādibhiḥ spaṣṭīkriyante| amarmopahate deśe sirāsandhyasthivarjite' ityādikā hyarthā anirmalāḥ, te vyākhyānādibhirūhādibhirvyajyante| teṣāṃ cāpi prasādhanaṃ tantrayuktibhiḥ kriyate' iti pā.
  9. 9 `pravodhyasya' iti pā.
  10. 10 `asyāyamarthaḥ- yamarthamadhikṛtya ye'rthā abhidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ sarvasyābhidheyasyeti| tamevārthamāha- yathā- rasaṃ doṣaṃ ceti, rasavijñāne rasamadhikṛtya doṣavijñāne doṣamadhikṛtya cocyata iti' iti pā.
  11. 11 `asyāyamarthaḥ- yamarthamadhikṛtya ye'rthā amidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ sarvasyāmidheyasyeti| tamevārthamāha- yathā- rasaṃ doṣaṃ ceti, rasavijñāne rasamadhikṛtya dauṣavijñāne doṣamadhikṛtya cocyata iti' iti pā.
  12. 12 `vedasyāyamutpattiṃ vivakṣuriti' iti pā.
  13. 13 `padyate gamyate'nenārtho'sminniti vyutpattyā sūtrasyāpi padatvaṃ, ataḥ sūtroktārthasyāpi padārthatā anye tu sūtrapade iti paṭhitvā vyākhānayanti- sūtrasya padaṃ sūtrapadaṃ tasmin yo'rthaḥ sa padārthaḥ| pade ityekatvanirdeśādekasyaiva padasya yo'rthaḥ sa eva paraṃ padārthaḥ syādityata āha- padasyetyādi| anekārthaṃ padaṃ darśayannāha- tatra snehetyādi| snehaśabdo maitryāṃ rasadhātau sarpirādau ca vartate| svedaśabdo'gnisvedoṣmasvedādiṣūktaḥ, añjanaśabdo netrāñjanābhyaṅgayoḥ pūrvāparayogasiddha iti pūrvāparasambandhī yo yogaḥ prakṛtipratyayasambandhaḥ tena siddhaḥ, vṛddhavyavahārādyaḥ siddha ityanye| tameva saṃśayamāha- katamasyetdi|' iti pā.
  14. 14 `yaduktamubhayārthasādhakaṃ' iti pā.
  15. 15 ‘tasmāt’ iti pā.
  16. 16 hārāṇacandrastu `itaratra vihitasya vidheritaratra prayogāyopadeśo'tideśaḥ| yathā- `eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ' iti paṭhati, ayameva sādhupāṭhaḥ
  17. 17 `yadvihitaṃ' iti pā.
  18. 18 `samānaṃ' iti pā.
  19. 19 `yo'rthaḥ punaruktaḥ' iti pā.
  20. 20 ayaṃ pāṭhaḥ kacitpustake nopalabhyate
  21. 21 `ubhayathā darśanaṃ yathā- kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ āhosvit pittamevāgniriti' iti pā.
  22. 22 `atrāśrayaghātenāśritopaghātāt pāṇau pāde vā chinne sati talahṛdayasyāpyāhatatvamiti prāṇaharaṇamaprāṇaharaṇaṃ vā bhavatviti saṃśayaḥ syāditi' iti pā.
  23. 23 `bhūtā dimārabhya cinteti' iti, `bhūtādiprakṛtivikṛtyārabdhacintaḥ' iti ca pā.
  24. 24 `bhūtādiprabhṛtīni ahaṅkāramārabhyetyarthaḥ| etenānyatra pañcaviṃśatikaḥ puraṣaḥ' iti pā.
  25. 25 `yathā mithunībhūtayorvātapittayorvātaśleṣmaṇoḥ pittaśleṣmaṇośca dvamdvaśabdena grahaṇaṃ, tathābhūtayośca tailasarpiṣoryamakaśabdeneti' iti pā.
  26. 26 `dṛṣṭāntena darśanaṃ nidarśanam' iti, `dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanam' iti ca pā.
  27. 27 `koṣṭhe' iti pā.
  28. 28 `anyārthasādhakamātratvāt' iti pā.
  29. 29 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate
  30. 30 `asya cānaikāntikatvaṃ prāgeva parihṛtam' iti pā.
  31. 31 buddhigamyaṃ tadūhyam' iti, `buddhimatā tadūhyam' iti ca pā.
  32. 32 `kiñcānyat annena bhakṣyamavaruddhamannasādharmyāt, peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt| caturvidhaścāhāraḥ prāyeṇa dvividhaḥ prasiddha iti' iti pā.
  33. 33 `sāmānyalakṣaṇenaitā vyāsataḥ sampradarśitāḥ' iti pā.
  34. 34 `sāmānyalakṣaṇenaitā vyāsataḥ sampradarśitāḥ' iti pā.
  35. 35 `śabdanyāyārthasaṃyutāḥ' iti pā.