athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
rasabhedavikalpānantaraṃ pūrvoktakrameṇaiva svasthavṛttārambhaḥ- athāta ityādi| vṛttam ācāraḥ| kecit svastharakṣaṇīyamiti paṭhitvā svasthasya rakṣaṇaṃ yasminnadhyāye sa tathā, taṃ vyākhyāsyāma iti vyākhyānayanti||1-2||
sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ | tasya 1 yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam ||3||
idānīmatideśena svasthalakṣaṇaṃ cikitsāprayojanaṃ cāha- sūtretyādi| samuddiṣṭaḥ ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. 15) ityādinā doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāye| tādṛśasvasthasya rakṣaṇaṃ bhāvivyādhinivāraṇatvena pālanam| hi sphuṭārthaḥ| ye tu ‘sūtrasthāna’ ityādi ślokārdhaṃ na paṭhanti te ‘samadoṣaḥ’ ityādikaṃ sūtrasthānoktaṃ svasthalakṣaṇamatrāpi paṭhanti, anuvādatvena na paunaruktyamiti manyante| ‘cikitsāyāḥ’ prayojanaṃ’ ityatra ‘cikitsāyāḥ paraṃ vapuḥ’ iti kecit paṭhanti||3||
tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā''ditaḥ | tasminnarthāḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate ||4||
nanu, cānāgatabādha eva svasthavṛttasya darśitatvāt kasmāt punaratra tadabhidhānamityāśaṅkyāha- tasyetyādi| tasya svasthasya| āditaḥ anāgatabādhe| tasmin anāgatabādhoktasvasthavṛtte| samāsoktāḥ saṅkṣepeṇaivoktāḥ| iha asminnadhyāye, vakṣyate ‘svasthavṛtaṃ’ iti śeṣaḥ| kecit ‘vistarastasya vakṣyate’ iti paṭhanti, tasyeti svasthavṛttasya| apare ‘vistaraścātra vakṣyate’ iti paṭhitvā teṣāmarthānāṃ vistaro'tra vakṣyate’ iti vyākhyānayanti||4||
yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā ||5||
ṛtvāśrayaṃ svasthavṛtaṃ saṅkṣepeṇāha- yasminnityādi| dehināmityatra dehiśabdenāmedopacārāccharīramucyate; na ātmā, tasya nirvikāratvāta| teṣu teṣviti dhātuṣu| te te rasāḥ taddoṣapratyanīkā rasāḥ| atra rasaśabdena rasavanti dravyāṇi bhaṇyante, kevalarasasyopayogāsambhavāt| vijānatā vaidyena||5||
praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu 2| mande'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ 3 mārutādayaḥ ||6|| tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya 4 ca | kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam ||7|| nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca | deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ ||8|| taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam | ahni meghānilāviṣṭe'tyarthaśītāmbusaṅkule ||9|| taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā | matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret ||10|| atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet | bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi ||11|| śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe | yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ ||12|| divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ |13|
ārtavavidhiṃ saṅkṣepeṇābhidhāyedānīṃ vistareṇāha- praklinnatvādityādi| praklinnatvāt atyantārdratvāt| bhiṣajeti padaṃ ‘deyamannam’ ityatra yojyam| praklinnatvāditi agnimāndyahetuḥ, yato'mbuguṇabāhulyenāgnimāndyaṃ bhavati| nanu, varṣāsu sañcayarūpatayā pittameva kupitamasti netarau, tat kathaṃ kupyanti mārutādaya ityuktaṃ? satyaṃ, prāvṛṭprakupito vāyurupaśamahetvabhāvādvarṣāsvapi kupita evānuvartate 5, kaphaśca meghaniḥsyandādihetubhirasañcito'pi kupyati 6, ato yukta eva doṣatrayaprakopaḥ| athavā agnimāndyāddoṣatrayaprakopaḥ; tathā coktaṃ, - ‘śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau’ iti| tasmāditi yato varṣāsu śarīrakledo 7 doṣaprakopaśca bhavati tasmādityarthaḥ| doṣasaṃrakṣaṇaṃ ca sañcayādinivāraṇena jñeyam| rasairyuktamityannamityetasya viśeṣaṇam| apadrāvam apagatadravaṃ, dravahīnamityarthaḥ; anye ‘athādravaṃ’ iti paṭhanti, īṣaddravamiti ca vyākhyānayanti| nātisnigdhaṃ nātirūkṣaṃ sādhāraṇamityarthaḥ| nṛpatigrahaṇam īśvaropalakṣaṇārtham| yajjalaṃ coktamādita iti ‘varṣāsvantarikṣaṃ’ ityādinā pānīyavarge kathitam| taptāvarataṃ śṛtaśītaṃ, tat sañcitapittopaśamanārtham| madhusamāyutaṃ samadhu, etaccānubalasya kaphasyopaśamanārtham| nanu, ‘varṣāsu na pibettoyaṃ’ ityanena saha kathametanna virudhyate? ucyate,- na pibedityasyālpapāne vyavasthiteḥ| taruṇatvāt abhinavatvāt| vidāham amlapākam| tadā varṣākāle, tannimittaṃ vidāhakāraṇāt 8| nātivyāyāmamācaredityanena mṛduvyāyāmamācaredityuktaṃ; sa ca śarīrakledopaśoṣārthaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca| avaśyāyo vinā meghaṃ 9 sūkṣmajalakaṇānipātaḥ| grāmyadharmo maithunam| ātapo gharmaḥ| tatheti nācaredityarthaḥ| vihāyaḥśabdenātra dhavalagṛhopraribhūrabhipretā, anye mañcādikaṃ manyante| śīte sāgninivātagṛhe śayanaṃ vātakopopaśamanāya| guruprāvaraṇo guruvastrāvṛtāṅgaḥ puruṣaḥ| gṛhe ityatrāpi śayīta iti yojyam| yāyād gacchet| nāgavadhūbhiriti hastinīgamanaṃ ca kardamāmbunoḥ 10 parihārārtham| praśastāgurubhūṣita iti aguruṇaḥ, śaityanivārakatvāt 11| ajīrṇaṃ ceti cakārāt pūrvānilamudamanthaṃ ca varjayet| sarijjalamavihitatvenaiva varjyam| tatreti varṣāsu| ativyāyāmāderniṣedhyagaṇatvāddivāsvapnājīrṇayoḥ pṛthagupādānamatyantaniṣedhārtham||6-12||-
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ ||13|| kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ | śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram ||14|| salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam | saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu ||15|| pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam | tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ ||16|| varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ | nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā''tapam ||17|| rātrau jāgaraṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet | (svāduśītajalaṃ 12 medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam ||18|| śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam | prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam ||19|| sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu | bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ ||20|| pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret) |21|
vārṣikaṃ vidhimabhidhāya śāradamāha- sevyā ityādi| kṣīrekṣuvikṛtītyatra vikṛtiśabdaḥ kṣīrekṣubhyāṃ sambadhyate; kṣīravikṛtiḥ, ikṣuvikṛtiriti| kṣaudraṃ madhu| śālayo vividhāḥ| mudgādīnāmityādiśabdājjīrṇā yavagodhūmādayo gṛhyante| jāṅgalā iti eṇādyā lāvādyāśca| śvetasrajaḥ śuklapuṣpamālāḥ| candrapādāḥ candraraśmayaḥ| pradoṣe rātriprathamapraharārdhe| laghu cāmbaraṃ sūkṣmavastram| salilaṃ ca prasannatvāditi| yadyapi ‘śaradisarvaṃ prasannatvāt’ ityanenaiva sarvaṃ jalaṃ prāptaṃ, tathā'pi prakaraṇāntaratvādupādānam| saraḥsu divyakhāteṣu| āplavanaṃ prataraṇam| kamalotpalaśāliṣu kamalotpalabhrājiṣu 13, śāliṣvityatra śobhiṣviti kecit paṭhanti; kamalādiyuktāyā viśeṣeṇa pittaharatvam| pradoṣe śaśinaḥ pādā iti punarabhidhānaṃ pradoṣe evāvaśyaṃ candrapādasevā kāryā natu sarvarātraṃ, anubalakaphasyābhiṣyandabhayāt| pittasaṃśamanamabhidhāyedānīṃ saṃśodhanamāha- tiktasyetyādi| tiktaghṛtapānaṃ kapharaktapratyanīkatvāt| asṛṅbhokṣaṇaṃ ca raktasya praduṣṭatvāt| yuktita iti yogataḥ, aturabalādikaṃ vīkṣyetyarthaḥ| sevyamabhidhāya varjyamāha- nopeyādityādi| nopeyāt na seveta| svapnaṃ diveti divāsvāpam| maithunaṃ cāpītyatra apiśabdādavaśyāyapurovātādikamapi samānatantroktaṃ varjayet||13-20||-
(hemantaḥ 14 śītalo rūkṣo mandasūryo'nilākulaḥ ||21|| tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati | koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto'nalaḥ ||22|| rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam) | hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam ||23|| sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate | tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ 15||24|| tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe'vagāhanam | sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte ||25|| śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare | strīḥ śliṣṭvā'gurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ ||26|| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ | (madhuraṃ 16 tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca ||27|| annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca | tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi ||28|| prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām | audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet ||29|| madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam | kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame ||30|| divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ) | eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ ||31||
idānīṃ haimantikaṃ vidhimāha- hemanta ityādi| ahimam uṣṇam| aśanaṃ bhojanaṃ, pānāni madyādīni| agurubhūṣitaḥ 17 agurucūrṇāvaliptaḥ| vārikoṣṭhe pāṣāṇādiviracite kuśūlākāre jalapātre| sāṅgārayāne aṅgārapūrṇaśakaṭikāsahite, etadgarbhagṛhodare ityetasya viśeṣaṇam| mahati vistīrṇe| kauśeyāstaraṇāstṛte paṭṭavastrīyatūlikācchādite| kauśeyamityupalakṣaṇaṃ, tena prāvārājinādīni tantrāntaroktāni gṛhyante| taistairiti śītāpahaistantrāntaroktairvastraviśeṣaiḥ, vṛta iti ācchāditāṅgaḥ puruṣaḥ| garbhagṛhodare iti bṛhadgṛhamadhye aparaṃ yat kṣudragṛhaṃ tasyābhyantare| garbhagṛhodare ityupalakṣaṇaṃ, tena bhūgṛhamapi gṛhyate| śliṣṭvā āliṅgya| pīnaṃ māṃsalaṃ, ūru jānuvaṅkṣaṇayormadhyaṃ, jaghanaṃ kaṭhyā agrimabhāgaḥ| nanu, tantrāntare ‘gorasānikṣuvikṛtīḥ’ ityādinā yādṛśa āhāro hemante darśitastādṛśaḥ kimiti na nirdiṣṭaḥ? satyaṃ, hemante sañcīyamānasya kaphasya śaityāt prakupitasya vātasyopaśamanārthaṃ sādhāraṇa eva vidhiryasmādyuktaḥ, ataḥ sādhāraṇavidhiratra nirdiṣṭo na tādṛśa āhāraḥ| yadyevaṃ tarhi tantrāntare tādṛśa evāhāraḥ kuto nirdiṣṭa iti cet? ucyate- hemante śītānilasparśasaṃruddho balī vahniryadi tādṛśamāhāraṃ na labhate tadā dhātukṣayamāvahati, dhātukṣayācca tīvravātakopaḥ syāditi bhayāttantrāntare tādṛśa āhāro darśitaḥ| (athavā 18 yasmāddhemante prabalāgnitvādapathyakṣamo deho bhavati)| kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ| hemantaśiśirayostulyatvāddhaimantika eva vidhiḥ śiśire'pi sevyaḥ; ataḥ śiśiravidhānaṃ pṛthaṅgoktam| yatkecidatra varjyavidhānaṃ ‘...prāgvātaṃ rūkṣabhojanam| vātalāni ca dravyāṇi śītasnānaṃ ca varjayet’ iti paṭhanti; sa tvanārṣaḥ pāṭhaḥ, paramparāvicchedāsmaraṇāt samānatantrānabhidhānācca||21-31||
(hemante 19 nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām | auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn ||32|| tato'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca | varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet ||33|| ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān | lāvādiviṣkirarasairdadyādyūṣaiśca yuktitaḥ ||34|| paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye | sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān ||35|| vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham | sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame) ||36|| tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam | yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam ||37|| vyāyamo'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo hitaḥ | utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca ||38|| seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham | śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ ||39|| varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān |40|
vasantavidhimāha- auṣṇyādityādi| koṣṇam īṣaduṣṇam| adravaṃ dravarahitam| yavamudgamadhuprāyaṃ yavādibahulam| vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| atra vasante| niyuddhādikaṃ vyāyāma ityetasya vivaraṇam| niyuddhaṃ bāhuyuddham, adhvā mārgagamanaṃ, śilānirghātaḥ pāṣāṇāsphālanam| utsādanam udvartanam| vanitāḥ striyaḥ| saṃśamanamabhidhāya saṃśodhanamāha- nirhareccāpītyādi| śirovirekaḥ nasyam| yadyapi bāhulyena vāte nirūho'bhihitaḥ, tathā'pi sarvadoṣaharatvāt kaphe'pi yojyaḥ| tathā ca, - “bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate” ityādi| kavalo gaṇḍūṣabhedaḥ| varjyamāha- varjayedityādi| madhurādivarjanam utkleśaparihārārtham| kecidatra ‘hemante nicitaḥ śleṣmā’ ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca granthagauravabhayāt parityaktaḥ||32-39||-
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca ||40|| rasāṃścāgniguṇodriktān nidāghe parivarjayet |41|
yasmādgrīṣme 20 vyāyāmādisevanāttīvratarā rogā bhavantyato vyāyāmādisevāṃ tyajediti pratipādanārthaṃ graiṣmaṃ vidhiṃ vivakṣurādau varjanīyānāha- vyāyāmamityādi| tatrāyāsasyālpakleśatayā vyayāmato bhedaḥ| uṣṇam ātapādikam| maithunamiti yadyapi pūrvamanāgatābādhe grīṣmakāle pakṣānmaithunamuktaṃ, tathā'pyatra yattasya sarvathā niṣedhābhidhānaṃ tadgrīṣmasyātirūkṣatāpratipādanārtham| pariśoṣi śoṣaṇātmakam 21| agniguṇodriktā rasāḥ kaṭvamlalavaṇāḥ||40||
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca ||41|| candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ | tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca ||42|| gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca | śarkarākhaṇḍadigdhāni 22 sugandhīni himāni ca ||43|| pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān | bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam ||44|| śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca | pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite ||45|| śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno'nilaiḥ sukhaiḥ |46|
ataḥparaṃ sevanīyānāha- sarāṃsītyādi| sarāṃsi amanuṣyakhātāni jalādhārāṇi, sarit nadī, vāpī pāṣāṇādibaddhā sasopānā svalpā jalādhārikā| vanāni rucirāṇīti sacchāyāni manoharāṇi kānanāni| parārdhyāni utkṛṣṭāni| tālavṛntānilān tālapatraviracitavyajanapavanān| digdhāni yuktāni| sugandhīni karpūrādivāsitāni| himāni śītalāni| pānakāni ceti cakārānmadyocitasya bahūdakaṃ madyaṃ kecidicchanti| madhuradravo rasālapānakādiryatra bhojane tanmadhuradravam| manthān jalaghṛtāktasaktūn| śṛtena payasā kvathitena dugdhena| bhojanaṃ rātrau hitamityukte divā manthādipānameveti gamyate| tathā ca tantrāntaraṃ- “divā pānāni śītāni hitaṃ rātrau ca bhojanam| sasarpiḥśarkaraṃ śītaṃ śṛtena payasā yutam” iti| pratyagrakusumākīrṇe iti nūtanapuṣpāstṛte| harmyasaṃśrite dhavalagṛhoparisthite| śayītetyatrāpi rātrāviti sambadhyate; tena rātrau harmyapṛṣṭhe śayīta, divā tu śītagṛhe| tathā ca tantrāntaram- ‘divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake’ (ca. sū. 6) iti| sukhaiḥ sukhotpādakaiḥ| atra kecidbahūni pāṭhāntarāṇi manyante; tāni tu vistarabhayānna likhitāni||41-45||-
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ ||46|| payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca | bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca ||47|| nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam | nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ ||48|| nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā''tapam | vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet ||49|| navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet | yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā ||50|| harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām | saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ ||51|| samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam | vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam ||52|| taddhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet | ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ ||53|| pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet | nirūhairbastibhiścānyaistabhā'nyairmārutāpahaiḥ ||54|| kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim |55|
evaṃ naidāghaṃ vidhimupadiśyādhunā prāvṛṣeṇyaṃ bravīti- tāpātyaya ityādi| guravastrayo rasā madhurāmlalavaṇāḥ| bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ceti ādānakarśitasyapyāyanārtham| yadyapi madhuratvenaiva payaḥprabhṛtikaṃ prāptaṃ tathā'pi teṣāmupādānamatyantahitatvāpādanārtham| bṛṃhaṇaṃ cātyarthakarśitasyopacayārtham| yat kiñciditi tṛptijanakam| nidāghopacitaṃ grīṣmakālasañcitaṃ, prakupyantaṃ prakopaṃ gacchantaṃ, samīraṇaṃ vātam| anilaghnena vidhinā snehasvedādinā| vidhikovido vidhānapaṇḍitaḥ| atrāpi kecit pāṭhāntaraṃ paṭhanti, tadapi 23 granthagauravabhayāttyaktam| nanu, varṣāhemantagrīṣmeṣu doṣasañcaya eva vamanādinā saṃśodhanaṃ niṣevataḥ śaradvasantaprāvṛṭsu doṣaprakopa eva nāsti, kutastatrokto vidhiḥ sārthakaḥ, tathā cānyatrāpyuktaṃ, - ‘sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ’- iti| naivaṃ, hetvantaravaśādyatra sañcayapūrvakaḥ prakopastatra pratidoṣaprakopaṃ sañcaya eva vidhiḥ saṃśodhanākhya uktaḥ; yastu sañcayo yathartuvidhisevinaḥ, tatra svasthavṛttavidhinā saṃśamanaṃ kāryam||46-54||-
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ ||55|| ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana |56|
evamārtavavidhimabhidhāyedānīṃ tamanusarato 24 mānavasya svāsthyalābhamāha- ṛtāvṛtāvityādi| etena anantaroktena| ṛtukṛtāniti ṛtukṛtaśītoṣṇādibhiḥ 25 kṛtān| rogān jvarādikān| kārtikasta ‘doṣān’ iti paṭhitvā doṣān vātādīn vikṛtāniti vyākhyānayati| anye tu vyākhyānayanti- ṛtakṛtāniti kṛtaśabdasyādau viśabdau lupto draṣṭavyaḥ, tena ṛtuvikṛtikṛtān vātādidoṣānnāpnuyādityarthaḥ||55|-
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmḥ | tatra śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ ||56||
ataḥ paramaśanapravicārān vivakṣurāha- ata ūrdhvamityādi| aśanaṃ bhojanaṃ, vicāro'tra pṛthagbhāvaḥ| nanu 26, dvādaśāśanapravicārasya rogaviṣayatvāt svasthavṛtte'śanapravibhāgavidhānamayuktaṃ? ucyate- svasthe'pi vayaḥprakṛtibhedena 27 sātmyāsātmyatayā cāhārapravicārasyaucityāt| tāneva dvādaśāśanapravibhāgānāha- tatretyadi| tatra teṣu dvādaśāśanapravibhāgeṣu, śītādayo dvādaśavidhā āhārā api vṛttyarthāḥ||56||
tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān | mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret ||57||
svasthavṛttādhikāre śītādīnāmāhārāṇāṃ krameṇa viṣayānāha- (śītāhāraviṣayamāha)- tṛṣṇetyādi| śītairiti tṛṣṇādikṣīṇāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate; tṛṣṇādipīḍitān narān śītasparśaiḥ śītavīryaiścānnapānairupācaredityarthaḥ| mado madyaśoṇitottho vikāraḥ| annairiti bahuvacanena pānasyāpi svīkāraḥ||57||
kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ | aklinnakāyāṃśca 28 narānuṣṇairannairupācaret ||58||
aṣṇāhāraviṣayamāha- kaphetyādi| kaphavātāmayāviṣṭāniti kaphavātarogākrāntān| aklinnakāyāniti 29 kledarahitaśarīrān||58||
vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā | vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret ||59||
snigdhāhāraviṣayamāha- vātikānityādi| vātikāniti vātaprakṛtīn| vātikānāmeva rūkṣadehatvād vātikānityetāvataiva rūkṣadehāniti siddhaṃ, viśeṣeṇābhidhānamavātikānāmapi nimittato rūkṣadehatāpannānāṃ snigdhānnenopacaraṇārtham||59||
medasā'bhiparītāṃstu snigdhānmehāturānapi 30| kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret ||60||
rūkṣabhojanaviṣayamāha- medasā'bhiparītānityādi| medasā'bhiparītāniti medovyāptaśarīrānityarthaḥ| kaphābhipannadehān kaphavyāptaśarīrān| snigdhāniti snigdhaśarīrān| kārtikasta snigdhānityatra sthūlāniti paṭhitvā vyākhyānayati- medasā'bhiparītānityukte sthūlāniti labdhe tadabhidhānaṃ medoduṣṭibhyo viśeṣeṇa sthālye rūkṣabhojanapratipādanārtham||60||
śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ |61|
dravabhojanaviṣayamāha- śuṣkadehānityādi| śuṣkadehādikān dravabahulairannairupācaret|61|-
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca ||61||
śuṣkāhāraviṣayamāha- praklinnetyādi| praklinnakāyāniti kuṣṭhiprabhṛtīn 31 kuthitaśarīran| vraṇina iti klinnavraṇayuktān| vraṇitopāsanīye vraṇino dravottaramaśanamuktaṃ, tadaklinnaśuddhavraṇaviṣayam| yadā praklinnakāyāniti vraṇina ityasya viśeṣaṇaṃ tada avraṇānāṃ klinnakāyānāṃ śuṣkānnairupacaraṇaṃ na syāt, na ca tatheṣyate, tasmānnaivaṃ viśeṣaṇam; atra tu 32 sakledatvācchuṣkaṃ vyavasthitamiti||61||
ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |62|
ekakālamityādi| ekakālamapi hīnamātra eva āhāro dātavyaḥ, vakṣyamāṇavākyāt| ‘durbalāgnivivṛddhaye’ ityatra ‘durbalāyāgnivṛddhaye’ iti kecit paṭhanti| tatra durbalaśabdenaiva dehadaurbalyādagnidaurbalyamicchanti|62|-
samāgnaye tathā''hāro dvikālamapi 33 pūjitaḥ ||62||
samāgnaya ityādi| na kevalaṃ dvikālamapi tu ‘annena kukṣerdvāvaṃśau’ ityādyuktamātrānvito'pītyaśabdena samuccīyate||62||
auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ |63|
auṣadhadveṣiṇa ityādi| auṣadhasamāyutaḥ ‘āhāra’ iti śeṣaḥ|63|-
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||63||
hīnamātrasya bhojanasya viṣayamāha- mandāgnaya ityādi| mandānalāya rogayuktāya ca mātrāhīna āhāro deyaḥ; paramekakālameva, pūrvavākyāt||63||
yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |64|
yathārtvityādi| yathartudatta iti ṛtuṃ ṛtuṃ prati yathābhihito yathāpravṛtta āhāro doṣapraśamanaḥ kathita ityarthaḥ|64|-
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca | pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet 34||64||
ata ityādi| ataḥ paramiti anantaroktāddoṣapramanāhārāt paramūrdhvam| vṛttyarthamiti śarīradhāraṇārtham| svasthānāmiti samadhātūnāṃ samadoṣaprakṛtīnāṃ ca| sarva eveti samasarvarasa āhāraḥ smṛta ityarthaḥ||64||
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṃ 35 prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ ||65||
ato daśauṣadhakālānnirdiśannāha 36 - ata ūrdhvamityādi| teṣvauṣadhakāleṣvabhaktādikaṃ daśaprakāramauṣadhaṃ yojyam| auṣadhakālān pratyekaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| ‘abhaktam’ ityasya sthāne ‘nirbhaktam’ ityante paṭhanti||65||
tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate ||66||
tatrābhaktamityāderauṣadhakāloddeśasya prapañcamāha- tatrābhaktamityādi| tatra teṣvabhaktādiṣu madhye yat kevalamannarahitamauṣadhamupayujyate tadabhaktam||66||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā''mayamasaṃśayamāśu 37 caiva | tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu 38 pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca ||67||
abhaktasya svarūpamabhidhāya guṇaṃ viṣayaṃ ca pratipādayannāha- vīryādhikamityādi| vanitā strī, mṛdavaḥ sukumārāḥ| balādīnāmabhaktauṣadhaniṣedhamabhidadhadbālādibhya itaraṃ tu abhaktaviṣayaṃ bodhayati| tatrābhaktaṃ tvityādikaṃ bhāṣyaṃ, vīryādhikamityādikā guṇāḥ, balavṛddhavanitāmṛduviparyayo viṣayaḥ| kārtikastu sarveṣāmabhaktādīnāṃ prāgeva svarūpamabhidhāya paścāt sarveṣāṃ guṇān viṣayāṃśca pratipādayati||67||
prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate ||68||
prāgbhaktasyeti bhaktasyādāvityarthaḥ||68||
śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti | prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ ||69||
prāgbhaktasya guṇaṃ viṣayaṃ cāha śīghramityādi| āhārāvṛtatvānmuhurmuhurvāraṃvāraṃ vaktrādbahirna nireti| vipākaṃ sukhapariṇāmam| na ceti niretītyatra sambadhyate| vadanāt mukhakuharāt| nireti nirgacchati| auṣadhametadeveti prāgbhaktākhyamauṣadham||69||
adhobhaktaṃ nāma- yadadho 39 bhaktasyeti ||70||
adhobhaktasya svarūpamāha- adhobhaktamityādi| adhobhaktasyeti bhojanānta ityarthaḥ||70||
madhyebhaktaṃ nāma- yanmadhye bhaktasya pīyate ||71||
madhyebhaktamāha- mādhyebhaktamityādi||71||
pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti | madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ ||72||
adhobhaktamadhyebhaktayorguṇamāha- pītamityādi| balaṃ dadātīti ūrdhvakāya eva| madhye tu pītaṃ ‘bhaktasya’ iti śeṣaḥ| avisāribhāvāt aviprasaraṇasvabhāvāt| madhyadeśaṃ koṣṭham| abhibhūya vyāpya||72||
antarābhaktaṃ nāma 40 - yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ ||73||
antarābhaktamāha antarābhaktamityādi| antarābhaktaṃ yat pūrvāparayorbhaktayorantarā madhye pīyate, pūrvāparayoriti prātaḥsāyantanayorbhejanayorityarthaḥ||73||
sabhaktaṃ nāma 41 - yat saha bhaktena ||74||
sabhaktamāha- sabhaktamityādi| sabhaktaṃ bhaktena saha sādhitaṃ, bhaktayuktaṃ vā||74||
pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca | hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat ||75||
antarābhaktasabhaktayorguṇaviṣayāvāha- hṛdyamityādi| hṛdyaṃ hṛdayāya hitam| manobalakaramiti manobalaṃ manaḥsāmarthyaṃ, tatkarotītyarthaḥ| abalābalayoriti strīdurbalayorityarthaḥ| taddveṣiṇāmiti bheṣajadveṣiṇāmityarthaḥ||75||
sāmudgaṃ nāma 42 - yadbhaktasyādāvante ca pīyate ||76|| doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasañjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu ||77||
sāmudgamāha- sāmudgamityādi| dvidhā pravisṛte ūrdhvādhaḥprasṛte ityarthaḥ| doṣe samudgasañjñaṃ niṣevyate iti sambandhaḥ| nanu, sāmudgavivaraṇe bhaktasyādāvante cetyupādānāt ‘ādyantayoryadaśanasya’ iti gatārtham? ucyate- cūrṇakalkādīnāmapi samudgasañjñārthaṃ punaruktiḥ, anyathā'nantaroktasya ‘pītaṃ’ ityasyānuvartanāt pānasyaiva samudgasañjñā syāt||76-77||
muhurmuhurnāma 43 - sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate ||78|| śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat ||79||
muhurmuhurauṣadhamāha- muhurmuhurityādi| muhurmuhuḥ bhaktasahitaṃ bhaktarahitaṃ vā yadauṣadhaṃ vāraṃ vāraṃ prayujyate tanmuhurmuhurityarthaḥ| muhurmuhurityetacchvāsakāsādiṣūpayojyam||78-79||
grāsaṃ tu- yatpiṇḍavyāmiśram ||80||
grāsamāha- piṇḍavyāmiśramiti kavalavyāmiśramityarthaḥ| tantrāntaradarśanāt grāsaṃ grāsamiti boddhavyam||80||
grāsāntaraṃ 44 tu yadgrāsāntareṣu ||81||
grāsāntaramāha- grāsāntareṣviti kavalāntareṣvityarthaḥ||81||
grāseṣu 45 cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta | grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān ||82||
anayorviṣayamāha- grāseṣvityādi| abalāgniṣu durbalāgniṣu| vamanīyadhūmāniti snāyucarmakhuraprabhṛtibhiḥ kṛtān||82||
evamete daśauṣadhakālāḥ ||83||
sāmprataṃ saṅgrahamāha- evamityādi||83||
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati | tathā'nnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ ||84||
evamauṣadhakālān pradarśyā'dhunā''hārasya śreyaskaratvāttatkālamāha- visṛṣṭe ityādi| (pratyartuvihitāhāro hi kālopayuktaḥ sukhatvāya sampadyate, atastatkālaṃ niyamayannāha visṛṣṭe ityādi|) visṛṣṭe viṇmūtre iti pravṛte viṇmūtre| viśadakaraṇe iti viśadāni karaṇāni yasmin dehe sa viśadakaraṇaḥ tasmin, viśadendriye ityarthaḥ| dehe sulaghāviti śarīre gurutvarahite ityarthaḥ| viśuddhe codgāre iti madhurāmladhūmagandhiviyukte ityarthaḥ| hṛdi suvimale iti nirākule hṛdaye ityarthaḥ| vāte saratīti adhaḥ pravahati vāte ityarthaḥ| annaśraddhāyāṃ bhaktākāṅkṣāyāmityarthaḥ| klamaparigame iti anāyāsaśramarahite ityarthaḥ| kukṣau ca śithile iti bubhukṣodayāt sraste kukṣau stabdhatārahite ityarthaḥ| āhāro dātavyo bhavati bhiṣajā vaidyena, yataḥ kālaḥ sa tu mataḥ sa eva mata ityarthaḥ| tu śabdo'tra avadhāraṇārthaḥ| bhiṣaggrahaṇaṃ vaidyapratyavekṣitasyāhārasya bhojyatvapratipādanārtham||84||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma(dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||64||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāmuttaratantre catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||64||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tasyādito rakṣaṇaṃ hi cikitsāyāṃ mayoditam' iti pā. ↩
- 2 varṣāsu khalu dehinām' iti pā. ↩
- 3 `saṅgha(ha)rṣāt' iti pā. ↩
- 4 `doṣasaṃrakṣaṇāya ca' iti pā. ↩
- 5 `eva vartate' iti pā. ↩
- 6 `kupyati manāk’ iti pā. ↩
- 7 `śarīre'gnimāndyaṃ' iti pā. ↩
- 8 `vidāhakāraṇam' iti pā. ↩
- 9 `rātrinipātinaḥ sūkṣmajalakaṇāḥ' ‘usa’ iti loke iti pā. ↩
- 10 `duṣṭakardamaskhalanayoḥ' iti pā. ↩
- 11 `śītaśamakatvāt' iti pā. ↩
- 12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 13 `kamalotpalaślādhiṣu' iti pā. ↩
- 14 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 15 pibedagururūpitaḥ' iti pā. ↩
- 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 17 `agururūṣitaḥ agurucūrṇāvaguṇṭhitaḥ' iti pā. ↩
- 18 ayaṃ pāṭhaḥ kvacit pustake na paṭhyate ↩
- 19 ayaṃ pāṭhaḥ kvacit pustake na paṭhyate ↩
- 20 `ataḥ paraṃ graiṣmaṃ vidhiṃ vivakṣurvarjyasevātastīvrarogaprādurbhūterā dau varjanīyānāha' iti pā. ↩
- 21 dvidalānnakṛtaṃ bhakṣyam' iti pā. ↩
- 22 `śarkarākhaṇḍadugdhāni' iti pā. ↩
- 23 `tacca jejjaṭaṭīkāyāṃ na dṛśyate' iti pā. ↩
- 24 `tamanubhavato guṇalābhamāha' iti pā. ↩
- 25 ṛtūpādhibhiḥ śītoṣṇādibhiḥ' iti pā. ↩
- 26 `aśanasya bhojanasya pravicārān prakuṣṭān vicāraṇān avacāraṇarūpān kathayiṣyāmaḥ| nanu cāmayāprastutatvāt svasthavṛtte'śanapravibhāgābhidhānaṃ kathamaupayikaṃ? iti pā. ↩
- 27 `vayasi aśanapravicārasyocitatvāt' iti pā. ↩
- 28 `praklinnadehāṃśca' iti pā. ↩
- 29 `praklinnakāyāniti kledādisahitaśarīrān' iti, ‘kāraṇāntareṇārdratāmāpannān’ iti ca pā. ↩
- 30 `sthūlān' iti pā. ↩
- 31 `dhātuvṛddhyā ārdībhūtaśarīrān' iti pā. ↩
- 32 `anyatra' iti pā. ↩
- 33 `deyaḥ kālamathobhayam' iti pā. ↩
- 34 `dvādaśānnapravicārānetāneva pracakṣate' iti pā. ↩
- 35 `tatranirbhaktaṃ' iti pā. ↩
- 36 `idānīṃ daśauṣadhakālārambhaḥ, tānuddeśato nirdiśannāha' iti pā. ↩
- 37 `tadāmayama...' iti pā. ↩
- 38 `tadvālavṛddhayuvatīmṛdavo'tha pītvā' iti pā. ↩
- 39 `yadbhuktvā pīyate' iti pā. ↩
- 40 `tu yat pūrvāparayorbhaktayorantare' iti pā. ↩
- 41 ‘sabhaktaṃ nāma auṣadheṣu yat sādhyate bhaktam' iti pā. ↩
- 42 `tu' iti pā. ↩
- 43 `muhurmuhuryat sabhaktamabhaktaṃ vā tanmuhurmuhuḥ' iti pā. ↩
- 44 `grāsāntaraṃ nāma yadubhayorgrāsayormadhye prayujyate' iti pā. ↩
- 45 `grāseṣu pītamupayāti vipakvamāśu vṛddhe'baleṣu ca hitaṃ pravadanti santaḥ' iti pā. ↩