athāto'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī
kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānamucyate|
rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate, tathā'nantarameva vakṣyati|
tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ
prāgrasāyanavājīkaraṇayormahāphalatvenādāvabhidhānam| tayorapi ca rasāyanameva
varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalamiti tadabhidhīyate, tatrāpi
cābhayāmalakīyaścikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayā'gre'bhidhīyate||1-2||
cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṃ praśamanaṃ
prakṛtisthāpanaṃ hitam||3||
vidyādbheṣajanāmāni, ...|4|
tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha-
cikitsitamityādi| karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ, yathā-
nidāne heturūpādiparyāyakathanam| etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena
catuṣpādasyaiva bheṣajasya, yaduktaṃ- “catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti
bhiṣajo bhāṣante” (sū.a.10) iti| evambhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu
sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ
jñeyam| prāyaścittamiti bheṣajasañjñā
prāyaścittavadbheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena||3||-
... bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat| svasthasyorjaskaraṃ kiñcit kiñcidārtasya
roganut||4||
dvaividhyaṃ vivṛṇoti- svasthasyetyādi| kiñciditi na sarvam| svasthatvena
vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena
tathā'praharṣavyayāyakṣayitvānupacitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena
ūrjaḥ praśastaṃ bhāvamādadhātīti svasthasyorjaskaram| ārtasya roganuditi
viśeṣaṇena jvarādinā''rtasya jvarādiharam| roganuditi
vacanenaivārtaviśeṣatāyāṃ
1
labdhāyāṃ yat ‘ārtasya’ iti karoti, tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍāmanudvejikāṃ
parityajya jvarādinā'svābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati||4||
abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam|5|
bheṣajaprasaṅgādabheṣajadvaividhyamāha- abheṣajamityādi| bādhanamiha
tadātvamātrabādhakaṃ, yathā- svalpamapathyam| sānubādhanaṃ ca
dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri||-
svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam||5||
prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam| prāyaḥśabdo viśeṣārtho
hyubhayaṃ hyubhayārthakṛt||6||
dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate- svasthasyetyādi| tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ
prāya iti cchedaḥ| yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati, tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati,
ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena, tat svasthorjaskaramucyate; yattu
dvitīyamārtarogaharaṃ, tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca
bhavati; yathā- kṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati, tathā
pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ, tathā kāsādhikāre'gastyaharītakī
rasāyanatvenoktetyādyanusaraṇīyam| rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvamatra
suvyaktameva rasāyanagrantheṣu| anye tu bruvate- yadvyādhimātraharaṃ na
tadrasāyanaṃ, kintu
śarīrasaṃyogadārḍhyāddīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogādupacaritavyādhiharaṃ
rasāyanamihocyata iti| nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ, vyādhiharaṃ
ca svasthorjaskaraṃ tat kiṃ kiñciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena
kriyate? brūmaḥ- bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca
vyavasthāpyate, na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti
pratijñāyate, yena pāṭhāsaptaparṇādīnāmapi rasāyanatvaṃ
sādhanīyaśaktitvādārttarogaharatvena
2
yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ
kriyate, tat svasthārtayorubhayārthakartṛtvam| prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti-
prāya ityādi| viśeṣārtha iti bāhulyārtha ityarthaḥ||5-6||
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ
dehendriyabalaṃ param||7|| vāksiddhiṃ
praṇatiṃ
3
kāntiṃ labhate nā rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||8||
rasāyanakāryamāha- dīrghamityādi| prabhādīnāṃ trayāṇāmaudāryaṃ yojanīyam|
vāksiddhiḥ yaducyate tadavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| praṇatiḥ lokavandyatā|
kathametadrasāyanena kriyata ityāha- lābhetyādi| rasādigrahaṇena smṛtyādayo'pi
gṛhyante||7-8||
apatyasantānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalo yena
yātyapratihataḥ striyaḥ||9||
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| jīryato'pyakṣayaṃ śukraṃ
phalavadyena dṛśyate||10|| prabhūtaśākhaḥ
śākhīva yena caityo yathā mahān| bhavatyarcyo
4
bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ||11||
santānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute| yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ
vājīkaraṇameva tat||12||
vājīkaraṇakāryamāha- apatyetyādi| apatyasantānaḥ apatyaparamparā, tena
putrapautrakaramityarthaḥ; vājīkaraṇajanitācchukrājjātaḥ putraḥ
putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ| atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā
nirantaravyavāyakartṛtvāt; yaduktaṃ- “virūpamapi yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti
pārthivāḥ| vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ” iti| upacīyata
iti puṣṭiṃ prāpnoti| akṣayamivākṣayam| phalavaditi garbhajanakam| caityo
devatāyatanam| arcyaḥ arcanīyaḥ
5| ānantyamivānantyaṃ; dīrghasantānatāmityarthaḥ||9-12||
svasthasyorjaskaraṃ tvetaddvividhaṃ proktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṃ
vakṣyate taccikitsite||13|| cikitsitārtha
etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca||14||
cikitsita iti jvarādicikitsite| nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite
eva, tat kiṃ viśiṣyocyate- ‘vakṣyate taccikitsite’ ityāha- cikitsitārtha
ityādi| satyaṃ, rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca
jvarādivyādhiharatvāccikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ| atha
vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu
6
vaktavye ityāha- rasāyanetyādi| vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānamityarthaḥ
7| agre iti anantaram| vājīkaraṇaṃ cāgre ‘abhidhāsyate’ iti śeṣaḥ||13-14||
abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt| tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi
yadauṣadham||15||
abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇoti- abheṣajamityādi| viparītaṃ
rogajananalakṣaṇārthakāri||15||
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva
ca||16|| kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ
samupadekṣyate| nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām||17||
nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure| diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau
kārayet kuṭīm||18|| vistārotsedhasampannāṃ
trigarbhāṃ sūkṣmalocanām| ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām||19||
śabdādīnāmaśastānāmagamyaṃ strīvivarjitām| iṣṭopakaraṇopetāṃ
sajjavaidyauṣadhadvijām
8||20|| athodagayane śukle
tithinakṣatrapūjite| muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ||21||
dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān doṣān maitrīṃ
bhūteṣu cintayan||22|| devatāḥ pūjayitvā'gre
dvijātīṃśca pradakṣiṇam| devagobrāhmaṇān kṛtvā tatastāṃ praviśet kuṭīm||23||
tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṃ prayuñjīta
tatpravakṣyāmi
9
śodhanam||24||
kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam| vātātapasevayā'pi yat kriyate
tad vātātapikam| trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ, tasyābhyantare dvitīyam, evaṃ
trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā; trigarbhāmiti antastriprakoṣṭhām|
sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām| śukle śuklapakṣe| sajjā vaidyādayo yasyāṃ
sā tathā| tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite| kṛtavāpana
iti kṛtakṣauraḥ| mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn| saṃśodhanairiti
vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ| sukhīti arogaḥ| jātabala iti
saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punarjātabalaḥ| yadyapīha
saṃśodhanairiti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni sammatāni,
tathā'pīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ; anye tu
harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyamityāhuḥ, saṃśodhanairiti
bahuvacanaṃ punaryāvacchuddherharītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati||16-24||
harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam| vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ
viśvabheṣajam||25|| pibeduṣṇāmbunā jantuḥ
snehasvedopapāditaḥ| tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||26||
trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṃ vā purāṇasya
yāvacchuddhestu varcasaḥ||27|| śuddhakoṣṭhaṃ
tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret| vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya
yadbhavet||28||
yāvakamiti yavānnam| trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam||25-28||
harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām| doṣānulomanīṃ laghvīṃ
vidyāddīpanapācanīm||29|| āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ
dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām| sarvarogapraśamanīṃ
buddhīndriyabalapradām||30|| kuṣṭhaṃ
gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ
viṣamajvaram||31|| hṛdrogaṃ
saśirorogamatīsāramarocakam| kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānamudaraṃ navam||32||
kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn| śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ
klaibyamaṅgāvasādanam||33|| srotovibandhān
vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ| smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ
harītakī||34|| (ajīrṇino
10
rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| severannābhayāmete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāśca
ye)||35|| tān guṇāṃstāni karmāṇi
vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36||
ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ| harītakīnāṃ śasyāni
bhiṣagāmalakasya ca||37||
yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni
11
santi, tathā'pi harītakyāmalake eva
rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogādadhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete;
tatrāpi yadyapi “āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām” (sū.a.25) ityuktam, tathā'pi
rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītakyagre'bhihitā| harītakyādiṣu
pañcarasatvādyutpādo'dṛṣṭavaśādbhūtasanniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ; tena
nātropapattayaḥ kramante| śivāmiti kalyāṇakāriṇīṃ, praśastaguṇayuktatvāt|
sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā| sarvarogaharatvamabhidhāyāpi
kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham|
pravartakatve'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ;
yaduktaṃ- “stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate|
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet” iti|
buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra
viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham| vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya
śītavīryatvamuktam| śasyānīti asthirahitāni phalāni||29-37||
oṣadhīnāṃ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni
grāhayetkālajāni tu||38|| āpūrṇarasavīryāṇi
kāle kāle yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39||
yānyajagdhānyapūtīni
12
nirvraṇānyagadāni ca| teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam||40||
yadyapi “himavānauṣadhabhūmīnām” (sū.a.25) ityuktaṃ, tathā'pi rasāyane
himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti
darśayitumauṣadhīnāmityādyabhidhānam| kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ|
yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ
syāttathā'vaśyaṃ rasāyane karttavyam| agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ
phalasya darśayati||38-40||
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān| harītakīsahasraṃ ca
triguṇāmalakaṃ navam||41|| vidārigandhāṃ
bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ
gaṇam||42|| bilvāgnimanthaśyonākaṃ
kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṃ śūrpaparṇyau balāmeraṇḍameva ca||43||
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm| śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ
mūlameva ca||44|| ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ
pañcānāmupakalpayet| bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe'mbhasi||45||
daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ
sarvāṇyāmalakāni ca||46|| tāni
sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni
dāpayet||47|| maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ
śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā||48||
madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṃścatuṣpalān kṛtvā
sūkṣmailāyāstvacastathā||49||
sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṃ tatra
dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50||
sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunā'gninā| jñātvā lehyamadagdhaṃ
13
ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet||51||
kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tat sarvaṃ ghṛtabhājane| tiṣṭhetsammūrcchitaṃ tasya
mātrāṃ kāle prayojayet||52|| yā
noparundhyādāhāramekaṃ
14
mātrā jarāṃ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||53||
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| rasāyanamidaṃ prāśya
15
babhūvuramitāyuṣaḥ||54|| muktvā jīrṇaṃ
vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ
samāhitāḥ||55||
medhāsmṛtibalopetāścirarātraṃ tapodhanāḥ| brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ
ceruścātyantaniṣṭhayā||56|| rasāyanamidaṃ
brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet| dīrghamāyurvayaścāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān
samaśnute||57|| (iti brāhmarasāyanam)|
pañcānāmityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam
16, uktaṃ hi jatūkarṇe- “iti pañca pañcamūlāni, teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni”
iti| harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram| śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau|
vīrā jālandharaṃ śākam| kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi|
vinīyeti prakṣipya| plavaḥ kaivartamustakam| kanakaṃ nāgakeśaram| tvak
guḍatvak| audumbare iti tāmramaye| snehārdhamiti sarpistailārdham| ekam
anaparāhṇikamāhāram||41-57||
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā
susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ
sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā-
candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ
punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā
kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe
bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānamatharvavedavidā,
pakṣātyaye coddhṛtya
kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamardhakarṣavṛddhyā
yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇe ca
ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkamupasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti||58||
bhavanti cātra- idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam| bhavatyarogo
dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ||59|| kāntaḥ
prajānāṃ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya
pravartate||60|| dharaṇīdharasāraśca vāyunā
samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre sampadyate viṣam||61||
(iti dvitīyaṃ brāhmarasāyanam)|
piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ
toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate, tathā tat
svedanīyamityarthaḥ| svarasaparipītamiti svarasabhāvitam|
brahmasuvarcalādyauṣadhānyāyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni| yuvatiḥ
navamālikā| aṣṭamo bhāgo'ṣṭabhāgaḥ| kṣudraguḍākṛtimiti phāṇitākṛtim|
ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet| yathoktavidhineti
kuṭīprāveśikena vidhinā| yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān|
dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat; tena dharaṇīdharāḥ parvatāḥ, teṣāṃ sāro
lauhaṃ, tadvatsāra
17
ityarthaḥ| aviṣamiti viṣamavikāri||58-61||
bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ
śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam||62|| śṛṅgī tāmalakī
drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmṛtā ṛddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63||
mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam| vidārī vṛṣamūlāni kākolī
kākanāsikā||64|| eṣāṃ palonmitān
bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet||65||
jñātvā gatarasānyetānyauṣadhānyatha taṃ rasam| taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ
tailasarpiṣoḥ||66|| paladvādaśake bhṛṣṭvā
dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet||67||
ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet| catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ
pippalīdvipalaṃ tathā||68|| palamekaṃ
nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt| ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto
rasāyanaḥ||69|| kāsaśvāsaharaścaiva
viśeṣeṇopadiśyate| kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ||70||
svarakṣayamurorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| pipāsāṃ mūtraśukrasthān
doṣāṃścāpyapakarṣati||71|| asya mātrāṃ
prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam| asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt
punaryuvā||72|| medhāṃ smṛtiṃ
kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṃ
paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam||73||
rasāyanasyāsya naraḥ prayogāllabheta jīrṇo'pi kuṭīpraveśāt| jarākṛtaṃ
rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya||74||
(iti cyavanaprāśaḥ)|
parṇyaścatasra iti śālaparṇī, pṛśniparṇī, mudgaparṇī, māṣaparṇī ca| tāmalakī
bhūmyāmalakī| kākanāsā nāsāphalā, ‘kākatuṇḍaka’ ityanye| gatarasatvamiha
dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati| niṣkulamiti nirasthi| tailasarpiṣoriti
samāsanirdeśādubhābhyāmeva dvādaśapalāni, na pṛthak pṛthak| matsyaṇḍikā
khaṇḍasaṃhatiḥ| atra ṣaṭpalatvena samayorapi
madhusarpiṣordravyāntarayuktatvenāviruddhatvam||62-74||
athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṃ
harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ
mṛdā'valiptānāṃ kukūlasvinnānāmakulakānāṃ palasahasramulūkhale sampothya
dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena
vidhinā; tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam
18, abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṃ ca rasāyanaprayogaprakarṣo
dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya
19, pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṃ
yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anena prayogeṇarṣayaḥ
punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraṃ
śarīrabuddhīndriyabalasamuditāśceruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75||
(iti caturthāmalakarasāyanam)|
kukūlakaḥ karīṣāgniḥ| akulakānāmiti anasthnām| dravyādīnāmatra
20
mānaṃ noktaṃ, tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhirmilitaiḥ samānamānatvaṃ;
kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam| palalaṃ tilacūrṇam| bhakṣayediti
vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvādupapannam| anannabhugiti
sarvathā''hārāntarābhuk| tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle|
pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ; tena prayogānte yadā
annasaṃsarjanaṃ
21
kartavyaṃ, tadā yavāgvādikrameṇetyuktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata
ityarthaḥ| yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā||75||
harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhe
pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena
vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā
prayuñjāno'gnibalasamāṃ
22
mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ
śāliṣaṣṭikamuṣṇodakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ
śarīrendriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ
paramāyuranavāpnuyāt||76|| (iti pañcamo
harītakīyogaḥ)|
atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā| atra harītakyādikvāthasya tveko
bhāgaḥ, kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ, sarpiṣa eko bhāgaḥ| kumbho droṇadvayam| vacanaṃ
hi- “droṇastu dviguṇaḥ sūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca” iti||76||
harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena
23
kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca
sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ
pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa
payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayogādasya
varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti,
viṣamaviṣaṃ bhavati gātre, gātramaśmavat sthirībhavati, adhṛṣyo bhūtānāṃ
bhavati||77|| bhavanti cātra-
yathā'marāṇāmamṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṃ
rasāyanavidhiḥ purā||78|| na jarāṃ na ca
daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ
purā||79|| na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute
rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate| gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate
brahma tatheti cākṣayam
24||80||
amṛtavallī guḍūcī| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ|
ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ, yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata evāsmin
prayoge jatūkarṇena “ayaścūrṇapādayuktam” iti kṛtam| amarāṇāmamṛtaṃ
jarādiharaṃ, nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī, ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte|
brahma mokṣaḥ| mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya
viśuddhasattvakartṛtayocyate|| 77-80||
tatra ślokaḥ- abhayāmalakīye'smin ṣaḍyogāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṃ
siddhānāmāyuryairanuvartate||81||
abhayetyādinā sandehanirāsārthamuktaprayogasaṅkhyāṃ darśayati| evamanyatrāpi
saṅkhyāpraṇayanamante jñeyam|| 81||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne
rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ|| 1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ārtaviśeṣaṇatāyāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘sādhanīyaśaktitvārtiyogaharatvena’ iti pā. ↩
- 3 ‘vṛṣatāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘bhavatyarghyo bahumataḥ’ iti, ‘bhavatyasau bahumataḥ’ iti ca pā. ↩
- 5 ‘arghaṇīyaḥ stutyaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘rasāyanavidhānamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘sakta...’ iti pā. ↩
- 9 ‘tato vakṣyāmi’ iti pā. ↩
- 10 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘daśavarṣasahasrāyuṣkararasāyanādhikṛtāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘yānyadagdhāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘lehamadagdhaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘...dāhāramevaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘prāpya’ iti pā. ↩
- 16 ‘daśākṣagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tatsāra ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘prakṛtyavasthāpanaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘dvistāvat prayogakālād dviguṇakālaṃ pratibhojanaṃ yavāgūḥ yūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaḥ ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭikānnaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘dadhyādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘annasevā kartavyā’ iti pā. ↩
- 22 ‘prayuñjītāgnibalaṃ samavekṣya, jīrṇe ca’ iti pā. ↩
- 23 ‘...vacā...’ iti pā. ↩
- 24 ‘cākṣaram’ iti pā. ↩