athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvapāde hyāmalakarasāyanānyuktāni, ihāpyāmalakarasāyanāni santīti
prāṇakāmīyamanantaramucyate| prāṇakāmaśabdamadhikṛtya kṛtamiti
prāṇakāmīyam||1-2||
prāṇakāmāḥ
śuśrūṣadhvamidamucyamānamamṛtamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārogyakaraṃ
vayasaḥ sthāpanaṃ
nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṃ
sthairyakaramabaddhamāṃsaharamantaragnisandhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ
rasāyanavidhānam| anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṃ
ceṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ, susaṃhatasthiraśarīrāḥ,
suprasannabalavarṇendriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, kleśasahāśca| sarve
śarīradoṣā bhavanti
grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ
1
virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ
klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ
divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṅkṣobhitaśarīrāṇāṃ
bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām; atonimittaṃ
2
hi śithilībhavanti māṃsāni, vimucyante sandhayaḥ, vidahyate raktaṃ, viṣyandate
cānalpaṃ medaḥ, na sandhīyate'sthiṣu majjā, śukraṃ na pravartate,
kṣayamupaityojaḥ; sa evambhūto glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvito
nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ, naṣṭasmṛtibuddhicchāyo
rogāṇāmadhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti| tasmādetān doṣānavekṣamāṇaḥ
sarvān yathoktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā
bhagavān punarvasurātreya uvāca-||3||
nidrāharatvaṃ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvena, kiṃvā devavat sarvadā
prabuddho nidrārahito bhavati| tandrālakṣaṇaṃ tantrāntare-
“indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyaite
3
tasya tandrāṃ vinirdiśet” (su.śā.a.4) iti| abaddhamāṃsam anibiḍamāṃsam|
uttamāni prabhādīni karotīti prabhāvarṇasvarottamakaram| evañjātīyaśca
pūrvanipātāniyamo'pratibandhena carake'sti, sa
mayūravyaṃsakādipāṭhāddraṣṭavyaḥ| anena hītyādinā purāvṛttakathanena
rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravṛttyarthaṃ stauti| rasāyanaprayoge varjanīyaṃ
grāmyāhārādi dūṣaṇatvena nirdiśannāha- sarve ityādi| tilastu acūrṇitastilaḥ,
palalaṃ tilacūrṇam| atonimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam| śukraṃ na pravartata
iti notpadyate śukramityarthaḥ|| 3||
āmalakānāṃ subhūmijānāṃ
kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena
punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam, ataḥ paraṃ
vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena, ataḥ paraṃ caturguṇena payasā
balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena; anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ
sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārtike
vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet; tadyathoktena vidhinā yathāgni
prātaḥ prātaḥ prayojayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| asya
prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ
praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti||4||
bhavataścātra- bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca|
adhṛṣyamanyairatikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5||
balaṃ mahadvarṇaviśuddhiragryā svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ
vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya||6||
(ityāmalakaghṛtam)|
ekaikaśaḥ śatapākamityarthaḥ| ekaikapākasādhanaṃ pṛthak kartavyaṃ; tena
triśatadhā pāko bhavati| atra ca kalkopalepādinopakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṃ
bhavati tadeva grāhyaṃ, vacanabalāt| sauvarṇādipātreṣu yathāpūrvaṃ
varaguṇatvam, anyathā samānaguṇatve sarveṣāṃ mṛtpātrasya
sulabhatvenātidurlabhataraṃ sauvarṇapātraṃ nopadeśamarhati| yathoktena
vidhineti kuṭīprāveśikena| girisāraḥ loham||4-6||
āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ
tiṣṭhet, tadanugatakṣārodakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ
madhusarpirbhyāṃ sannīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ
ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ| tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet,
paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ, sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ| asya
prayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||7||
(ityāmalakāvalehaḥ)|
palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ; anena bālavṛddhapalāśavarjanamucyate|
kṣārodakottaramiti yathā kṣārodakaṃ bhāvyādupari
4
bhavati tathā kartavyamiti darśayati| caturbhāgaḥ pādaḥ| samānaṃ pūrveṇeti
pūrvayogaphalaśrutyaitadapi yuktamityarthaḥ||7||
āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ
dvābhyāmekīkṛtamaṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ
ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣānte sātmyapathyāśī
prayojayet; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||8||
(ityāmalakacūrṇam)|
varṣānte varṣākālānte||8||
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṃ
sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi
bhasmarāśāviti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvadāśīḥ||9||
(iti viḍaṅgāvalehaḥ)|
yāvadāśīriti āśīḥ phalaśrutiḥ; tena ‘tadvarṣānte’
ityādigranthoktavidhividhānaṃ darśayati||9||
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ
bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet, tāni
susvinnaśītānyuddhṛtakulakānyāpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ
dvābhyāmāḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe
ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayedekaviṃśatirātram, ata ūrdhvaṃ prayogaḥ; asya
prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||10||
(ityāmalakāvaleho'paraḥ)|
pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutiparyantaṃ pūrvayogenāsya samānamityarthaḥ||10||
dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā
vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe
karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe
yathartusukhapavanasalilādityasevite
jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi
śīrṇapurāṇaparṇānyasañjātānyaparṇāni
5
tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn
cale
6
sumuhūrte nāgabalāmūlānyuddharet, teṣāṃ suprakṣālitānāṃ
tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ
prayojayet, cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā, madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya
bhakṣayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ
7
śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti
samānaṃ pūrveṇa||11|| (iti
nāgabalārasāyanam)|
dhanvanīti jāṅgaladeśe| karṣaṇaṃ halādinā| anadhyārūḍhānīti na mahatā
pārśvasthena vṛkṣeṇākrāntāni| tapasi māghe| tapasye iti phālgune| cale
sumuhūrta iti indre muhūrte| āmnamātramiti palaparimāṇam||11||
balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ
punarnavāntāścauṣadhayo daśa
8
nāgabalayā vyākhyātāḥ| svarasānāmalābhe tvayaṃ svarasavidhiḥ-
cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat
prayojyam||12||
punarnavāntā daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīye “amṛtā'bhayā dhātrī mu(yu)ktā śreyasī
śvetā'tirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā” (sū.a.4) iti sarvā
vayaḥsthāpanoktāḥ| nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvatteṣāmapi prayogaḥ|
balādīnāṃ svarasenaiva vidhānam| nāgabalāvadbhojanādikaṃ jñeyam|
svarasālābhe'nukalpamāha- svarasānāmityādi|| 12||
bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni
śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet, tāni
caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktumārabheta
śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ| pūrvaṃ
daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet, teṣāṃ
rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya|
tānyekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakānyātriṃśataḥ prayojyāni,
nātaḥ paramutkarṣaḥ| prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ|
jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayogānte ca dvistāvat
payasaivopacāraḥ| tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ
pūrveṇa||13|| (iti bhallātakakṣīram)|
śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukrastu āṣāḍhaḥ, saha āgrahāyaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| etacca
bhallātakaṃ māsacatuṣṭayasthitaṃ yavapallādau
9
uddhṛtamātraṃ na prayojyaṃ, kintu yathokta eva kāle śītaguṇayukte|
mukhadāhaparihārārthaṃ sarpiṣā'ntarmukhamabhyajyeti| nātaḥ paramiti triṃśataḥ
pareṇa prayogo na bhallātakasya| sahasraparo bhallātakaprayoga iti
upayuktabhallātakasampiṇḍanayā yadā sahasraṃ pūryate tadaivoparamaḥ kartavyaḥ,
sahasrādarvāgapi ca prayogaparityāgaḥ prakṛtyādyapekṣayā bhavatyeva|
sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ cehaikena vardhanahrāsakrameṇa na bhavati, tena
punarāvṛttyā ca triṃśatparyantaṃ prayogaḥ kartavyaḥ, yathā hi
bhallātakaprayogābhyāsena sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ bhavati tathā kṛtvā parityāgaḥ
kartavyaḥ| anye tvatra suśrute arśaścikitsitoktaśataparyantaṃ
bhallātakaprayogeṇa samaṃ virodhaṃ paśyantaḥ suśrutaprayogasyāpyanyathā
vyākhyānena triṃśatkamātraṃ
10
prayogamicchanti; tacca vyākhyānaṃ nātisaṅgatam| kiñca sahasradvayasya
tatropayogo vihitaḥ, atra sahasraparyantaḥ prayogaḥ; tena vyādhiviṣayo'nya eva
sa prayogaḥ, ayaṃ tu rasāyanaviṣayaḥ||13||
bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya
snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ
gomayāgnibhirupasvedayet; teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta,
tamaṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtamadyāt; tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ
vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||14|| (iti
bhallātakakṣaudram)|
piṣṭasvedanaṃ tat, yatrasthaṃ piṣṭakamupasvedyate; tadupari yat pidhānapātraṃ
tacceha sacchidraṃ grāhyam, anyathoparisthabhallātakatāpāccyutaḥ sneho nādho
yāti||14||
bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ
kuryāditi samānaṃ pūrveṇa||15|| (iti
bhallātakatailam)|
bhallātakatailamiti anantaroktavidhānena gṛhīto bhallātakasnehaḥ||15||
bhallātakasarpiḥ
11, bhallātakakṣīraṃ, bhallātakakṣaudraṃ, guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣaḥ,
bhallātakatailaṃ, bhallātakapalalaṃ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṃ,
bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati||16||
bhallātakasarpirityādayo daśaprayogāḥ| atra ca yathāyogyatayā bhallātakena
sarpirādīnāṃ saṃskāraḥ saṃyogaśca jñeyaḥ| yaduktaṃ jatūkarṇe-
“bhallātakasaṃyuktasaṃskṛtāni ca
ghṛtakṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni” iti| evaṃ ca
sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṃ saṃskāro yathānyāyaṃ bhallātakena,
kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṃ bhallātakena yogaḥ, guḍalavaṇayostu saṃskāraḥ
saṃyogo vā| lavaṇe saṃskārapakṣe hi lavaṇasamaṃ bhallātakamantardhūmadagdhaṃ
grāhyam| anye tu sarpirādīnāṃ sarveṣāmeva bhallātakena saṃskāraṃ
vyākhyānayanti| iha saktuprayogo'dravottaratvādiviśeṣakarmaṇā bhedanīyaḥ||16||
bhavanti cātra- bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca|
bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||17||
ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ| rogaprakṛtisātmyajñastān prayogān
prakalpayet||18|| kaphajo na sa rogo'sti na
vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam||19||
(iti bhallātakavidhiḥ)| prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ|
rasāyanaiḥ śivairetairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20||
brāhmaṃ
12
tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca| dīrghāyuṣo yathākāmaṃ sambhṛtya
tridivaṃ gatāḥ||21|| tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ
prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ||22||
agnisamānīti dāhasphoṭakartṛtayā| sambhṛtyeti niṣpādya||17-22||
tatra ślokaḥ- rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| nirdiṣṭāḥ
prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā
13||23||
pādānusaṅgrahe saptatriṃśatprayogā uktāḥ; tatra balādibhiraṣṭābhiḥ
punarnavāntaiśca daśabhiraṣṭādaśaprayogāḥ, apare tu vyāhṛtā vyaktā eva||23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye
prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsitasthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘... māṣa...’ iti pā. ↩
- 2 ‘ato nimittāddhi’ iti pā. ↩
- 3 ‘yasyehā’ iti pā. ↩
- 4 ‘āmalakādupari’ iti pā. ↩
- 5 ‘asañjātaphalāni’ iti pā. ↩
- 6 gaṅgādharastu ‘bale muhūrte’ iti paṭhitvā ‘balavati sumuhūrte’ iti vyākhyānayati ↩
- 7 ‘payasā sasarpiṣkaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘daśa yā vayaḥsthāpanā vyākhyātāstāsāṃ svarasā nāgabalāvat’ iti pā. ↩
- 9 ‘yavaparṇādau’ iti pā. ↩
- 10 ‘triṃśadguḍakamātraṃ’ iti pā. ↩
- 11 yogīndranāthasenastu ‘evaṃ guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣo, bhallātakasarpiḥ, bhallātakapalalaṃ’ ityādipāṭhaṃ paṭhati ↩
- 12 ‘jñānaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘sapta caivaṃ daśarṣiṇā’ iti pā. ↩