athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āmalakarasāyanatvasāmyādanantaraṃ karapracitīya ucyate||1-2||
karapracitānāṃ yathoktaguṇānāmāmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ
punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ
śuṣkacūrṇīkṛtānāmāḍhakamekaṃ grāhayet, atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ
stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ
ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānāmauṣadhagaṇānāṃ
1
candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ
2
kṛttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca
samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet, tasminnāḍhakāvaśeṣe rase
supūte tānyāmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā
sādhayedyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya
śoṣayet, suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṃ
nidhāpayet samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ
madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayojayediti||3||
bhavanti cātra- etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo'ṅgirāḥ|
jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ||4||
prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt|
yāvadaicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ||5||
idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam| jarāvyādhipraśamanaṃ
buddhīndriyabalapradam||6|| (ityāmalakāyasaṃ
brāhmarasāyanam)|
karapracitānāmitipadaṃ svayampatitagrahaṇaṃ niṣedhayati| māghe phālgune
vetigrahaṇavacanāttathaiva gṛhītānāmadhikāra ityāgamādunnīyate| svarasa
ihāmalakasyaiva bhavati, adhikārāt| śākaḥ bṛhatpatrastaruḥ| kṛttānāmiti
cchinnānām| iha gomayāgnyādyupakaraṇaniyamenaiva śaktyutkarṣo bhavatīti
ṛṣivacanādunnīyate| yaduktaṃ- “ṛṣayastveva jānanti yogasaṃyogajaṃ phalam” iti|
evamanyatrāpi itikartavyatāniyamo vyākhyeyaḥ| kṛṣṇājinasyeti
kṛṣṇasārājinasya||3-6||
tapasā brahmacaryeṇa dhyānena praśamena ca| rasāyanavidhānena kālayuktena
cāyuṣā||7|| sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ, nahi
kiñcidrasāyanam| grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām||8||
samprati rasāyanasya tapobrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṃ
bhavatīti darśayannāha- tapasetyādi| kālayuktena cāyuṣeti aniyatakālayuktena
cāyuṣetyarthaḥ, niyatakālāyuṣaṃ prati tu na rasāyanaṃ phalavadityuktameva|
sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ| viparyayeṇa tapaḥprabhṛtivirahe
rasāyanasyāphalatāmāha- na hītyādi||7-8||
saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā| sāvitrīṃ manasā dhyāyan
brahmacārī yatendriyaḥ||9|| saṃvatsarānte
pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim| tryahopavāsī śuklasya
praviśyāmalakīvanam||10||
bṛhatphalāḍhyamāruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam| gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan
brahmāmṛtāgamāt||11|| tadā hyavaśyamamṛtaṃ
vasatyāmalake kṣaṇam| śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca||12||
bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi
tāvantyāgatayauvanaḥ||13|| sauhityameṣāṃ
gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vāk ca
rūpiṇī||14|| (iti kevalāmalakarasāyanam)|
brahmacāritvenendriyaniyame labdhe'pi yatendriyapadasambandha
indriyaniyamātiśayopadarśanārthaḥ| pauṣādiṣu saṃvatsarāntatvaṃ
niyamadinādārabhya varṣapūraṇena jñeyam| phālgunīmityasyānte prāpyeti śeṣaḥ|
“na drumamārohet” (sū.a.8) ityasyeha āruhya drumamiti vacanenāpavādaḥ| japan
brahmeti oṅkāraṃ japan| amṛtāgamāditi amṛtāgamaparyantam| sauhityameṣāmiti
karaṇe ṣaṣṭhī| vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī devatā||9-14||
triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lavaṇe| krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra
eva ca||15|| tīkṣṇāyasasya patrāṇi
vahnivarṇāni sādhayet
3| caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni
4
ca||16|| jñātvā tānyañjanābhāni
sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca||17||
yuktāni lehavat kumbhe sthitāni ghṛtabhāvite| saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle
tathaiva ca||18|| dadyādāloḍanaṃ māse
sarvatrāloḍayan budhaḥ| saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā||19||
prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ
samprakīrtitaḥ||20|| nābhighātairna
cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā| sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā
cātibalendriyaḥ||21|| dhīmān yaśasvī
vāksiddhaḥ
5
śrutadhārī mahādhanaḥ
6| bhavet samāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam||22||
anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca| āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ
sarvaroganut||23|| (iti lauhādirasāyanam)|
kṣāra iti parisrāvitakṣārodake| kṣāre lāvaṇa iti jyotiṣmatyāḥ kṣāre|
sādhayediti nirvāpayet| lauhānāmityanenaiva lohāntarniviṣṭayoḥ
suvarṇarajatayorgrahaṇe siddhe punastayorvacanaṃ
tayorviśeṣeṇādaropadarśanārtham| rasāyanaprabhāvādeva mahādhanatvamiti
jñeyam||15-23||
aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā| pippalyo lavaṇaṃ hema
śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam||24|| eṣāṃ
triyavakān bhāgān hemasarpirviṣairvinā| dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ
dadyādviṣasya ca||25|| sarpiṣaśca palaṃ
dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet| ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ
praśasyate||26|| jarāvyādhipraśamanaṃ
smṛtimedhākaraṃ param| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam||27||
paramojaskaraṃ caitat siddhamaindraṃ rasāyanam| nainat prasahate kṛtyā
nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk||28|| śvitraṃ
sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca| medhāsmṛtijñānaharāśca
rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||29||
(ityaindraṃ rasāyanam)|
matsyākhyako ‘macchu’ iti
7
loke khyātaḥ; anye tu aindrībhedaṃ matsyākhyakamāhuḥ| triyavakāniti
triyavapramāṇān
8| ghṛtaprabhūtamityannaviśeṣaṇam| kṛtyā abhicāraḥ||24-29||
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso
guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ||30||
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni
rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī||31||
(iti medhyarasāyanāni)|
maṇḍūkaparṇyā ityādayaścatvāro yogāḥ||30-31||
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ
prayojayet||32|| tisrastisrastu pūrvāhṇe
bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||33||
prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ
hikkāṃ galāmayān||34|| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ
pāṇḍutāṃ viṣamajvaram| vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam||35||
(iti pippalīrasāyanam)|
pañcetyādau saṅkhyāvyatikrameṇānuktasaṅkhyānāmapi pippalīnāmupayogaṃ sūcayati|
yadyapi “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṃ kṣāraṃ lavaṇam” (vi.a.1)
ityuktaṃ, tathā'pīha dravyāntarasaṃyuktānāṃ pippalīnāmabhyāso na viruddhaḥ;
kiṃvā, uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ|
kiṃśukaḥ palāśaḥ||32-35||
kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ
9
dinam| vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ||36||
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya
prayogo'yaṃ rasāyanam||37|| piṣṭāstā
balibhiḥ sevyāḥ, śṛtā madhyabalairnaraiḥ| cūrṇīkṛtā
10
hrasvabalairyojyā doṣāmayān prati||38||
daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ
11
prakīrtitaḥ| prayogo yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||39||
bṛhaṇaṃ svaryamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam| vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ
pippalīnāṃ rasāyanam||40|| (iti
pippalīvardhamānaṃ
12
rasāyanam)|
pippalīvardhamānamāha- kramavṛddhyetyādi| daśapippalyo yatra vardhante
taddinaṃ daśapaippalikaṃ, tena pratyahaṃ daśapippalyo vardhanīyā ityarthaḥ;
tataśconaviṃśatidinairvṛddhihānikrameṇaikenaiva sahasraṃ pūrṇaṃ bhavati|
‘cūrṇīkṛtā’ ityatra ‘śītīkṛtā’ iti vā pāṭhaḥ|
pippalīvardhamānakramabhuktamutkṛṣṭaṃ darśayannaparamapi vardhamānakramadvayaṃ
madhyamatvāvaratvābhyāmāha- daśetyādi| ṣaṭ prakīrtita iti ṣaḍvṛddhyā
pūrvācāryairuktaḥ| triparyanta ityasyānte pippalītrayāvasthānāt
pippalītrikeṇaiva vṛddhirbhavati, tato daśapippalīke daśaivānte bhavanti||36-40||
jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktād dve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ
catvāryāmalakāni ca||41|| prayojayan
samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam| jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'vyādhireva ca||42||
(iti triphalārasāyanam)| traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām|
tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam||43||
prabhūtasnehamaśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| ajaro'ruk samābhyāsājjīveccaiva
samāḥ śatam||44|| (iti
triphalārasāyanamaparam)| madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā|
triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam||45||
(iti triphalārasāyanamaparam)| sarvalauhaiḥ
13
suvarṇena vacayā madhusarpiṣā| viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena
ca||46|| saṃvatsaraprayogeṇa
medhāsmṛtibalapradā| bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī||47||
(iti triphalārasāyanamaparam)|
jaraṇānta ityādau madhusarpirbhyāmiti abhayāṃ bibhītake āmalakānītyanena ca
yujyate| madhukenetyādirekaḥ prayogaḥ| sarvalauhairityādyaparaḥ|
lauhairityukte suvarṇe prāpte suvarṇenetipadaṃ
lohatvenābhiprasiddhasyāgrahaṇanirāsārtham||41-47||
anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ
dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||48||
hemnaśca rajatāttāmrādvarāt
14
kṛṣṇāyasādapi| rasāyanaṃ tadvidhibhistadvṛṣyaṃ tacca roganut||49||
vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti
sarvairekaikaśo'pi vā||50||
śilājaturasāyanaṃ darśayituṃ śilājatuno'bhyarhitasya guṇāneva tāvadāha-
anamlamityādi| varāditi śreṣṭhāt| suśrute yadyapi trapusīsabhavaṃ prakṣipya
ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ, tathā'pīha
rasāyanādhikāre tadadhikṛtacaturvidhamevoktam||48-50||
prakṣiptoddhṛtamapyenat
15
punastat prakṣipedrase| koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā||51||
pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha| tat pītaṃ payasā
dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam||52||
jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param| medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī
tat prayojayet||53|| prayogaḥ
saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| nirdiṣṭastrividhastasya paro
madhyo'varastathā||54|| palamardhapalaṃ
karṣo mātrā tasya tridhā matā|55|
śilājatubhāvanāvidhimāha- prakṣiptetyādi| prakṣiptānantaramuddhṛtaṃ
prakṣiptoddhṛtam| lauhaiḥ saheti bhāgāniyame lohasamānabhāgatā śilājatunaḥ|
prayogaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayoga ityarthaḥ; evaṃ
trayaścaikaśca saptaka ityatrāpi boddhavyam||51-54||-
jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param||55||
hemādyāḥ sūryasantaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ
yanmalaṃ tacchilājatu||56|| madhuraśca
satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya
nisravaḥ||57|| rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ
svādu vipacyate| tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu||58||
yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ
sa cāyasaḥ||59|| gomūtragandhayaḥ sarve
sarvakarmasu yaugikāḥ| rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate||60||
yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu| viśeṣataḥ praśasyante malā
hemādidhātujāḥ||61||
savidhimiti vidhānasahitam| śilājatuvidhānaṃ ca yathākramaṃ ‘vātapitte’
16
ityādigranthena vaktavyam| hemādiśabdeneha hemādisambhavasthānabhūtaśilocyate,
yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati| mṛtsnaṃ masṛṇam, acchaṃ
svaccham| yastu rūpyabhave kaṭurase viruddhaḥ svāduḥ
17
pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyena jñeyaḥ| vīryaṃ tu tāmrabhavasyoṣṇasya tathā
trayāṇāṃ ca śītatvayuktānāmatyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti, ataḥ
sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītamitipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo
niṣidhyate; tenānuṣṇāśītatvaṃ vidhīyate; tataśca śilājatuni vīryaṃ śītamuṣṇaṃ
vā'bhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate||55-61||
śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayet sarvakālaṃ tu kulatthān
18
parivarjayet||62|| te
hyatyantaviruddhatvādaśmano bhedanāḥ param| loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ
pratiṣidhyate||63|| payāṃsi takrāṇi
19
rasāḥ sayūṣāstoyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| āloḍanārthaṃ girijasya śastāste
te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam||64|| na
so'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat
kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti||65||
(iti śilājaturasāyanam)| tatra ślokaḥ- karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca
maharṣiṇā| rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ||66||
śilājatuprayogeṣviti bahuvacanamāloḍanādibhedena prayogabhedaṃ buddhisthīkṛtya
jñeyam| śilājatuprayoge guruniṣedhe'pi viśeṣavacanāt kṣīrādiprayogaḥ|
sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi| kecittu yāvajjīvaṃ
kulatthavarjanamāhuḥ; yaduktaṃ suśrute- “tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca
vivarjayet” (su.ci.a.13) iti| śilājatuprayogaṃ stauti- na so'stītyādi||62-66||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye
karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ|| 3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ṣaḍvirecanaśatīyoktānāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘khaṇḍaśaḥ kṛttānāṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘vāpayet’ iti pā. ↩
- 4 ‘tilotsedhasamāni’ iti pā. ↩
- 5 ‘vāgmī ca’ iti pā. ↩
- 6 ‘mahābalaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘matsyākṣako ‘machechī’ iti loke’ iti pā. ↩
- 8 ‘triyavapramāṇatulyān’ iti pā. ↩
- 9 ‘daśapippalīkaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘śītīkṛtāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘ṣaṭ ṣaṭpaipalikaḥ yogaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘ṣaṭ prakīrtitā yatra sa ṣaṭprakīrtitaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 ‘vardhamānapippalīrasāyanam’ iti pā. ↩
- 13 ‘sarvairlohaiḥ pañcabhirlohaiḥ trapusīsatāmrarūpyakṛṣṇalohaiḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 14 ‘varaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘śilājatu koṣṇe vātaharādikvāthe prakṣipya athainaṃ raudre śoṣayet| pītatatkvāthamuddhṛtaṃ punarapi tad rase kvāthe prakṣipet| anena vidhinā saptāhaṃ (saptavārān) tasya bhāvanā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 16 ‘śleṣmapitte’ iti pā. ↩
- 17 ‘guruḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kunakhān’ iti pā. ↩
- 19 ‘śuktāni’ iti pā. ↩