athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyāducyate|
āyurvedasamutthānamasminnastīti
matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ||1-2||
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca
1
grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ|
te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā
pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ
medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ
brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ
himavantamamarādhipatiguptaṃ
jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo
maharṣayaḥ||3||
ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt| sampannamanu
upayujyanta iti sāmpannikāḥ| nātikalyā iti nātinīrogāḥ| itikartavyatā
vyāpāraḥ| indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ;
stutiśceyamindrasyāyuryedaprakāśakatvāt||3||
tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt- svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ
brahmarṣīṇām| asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca
grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat
kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ
2
kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ
cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ,
prajāpataye brahmā,
prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasañcayaṃ
matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ
śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca
prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ
puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti||4||
tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evāmaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ,
prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti||5||
asukhānubandhamiti rogarūpamasukhamanubadhnātītyasukhānubandham
3| mūlamiti kāraṇam| kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā
āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ|
ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ| prajāpataye brahmeti cchedaḥ|
prajānāmalpādikamāyurmattveti yojanā| alpatvāt ‘āyuṣa’ iti śeṣaḥ|
alpastapaḥprabhṛtīnāṃ sañcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā| pratiśabdo
maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| athaśabdaścādhikāre| tena,
maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt, tamanuśrotumarhateti
yojanā| yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ, tathā'pi
grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā
punarindrastānupadiśati||4-5||
athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṅkramyovāca- etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ
ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ
4
prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī,
mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā,
chatrā, aticchatrā, medā, mahāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt
paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadamupacayaṃ medhāṃ
smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6||
(itīndroktaṃ rasāyanam)|
mahāśrāvaṇī alambuṣā| aticchatrā madhurikā||6||
brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī
nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā
ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā
5, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo
nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā
6
sa soma iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā
padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśṛṅgī’ iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu
nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta
tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ
sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati,
tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati
vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti,
divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ
daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti||7||
brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ|
ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecidvarṇayanti| aśvabaleti jñāyata
iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate, na laukikaiḥ, lokāprasiddhatvāt| soma iva
vardhate hīyata iti yathā somavṛddhikṣayau, tathā tatkālameva tasya
vṛddhikṣayau bhavataḥ| pralīyata iti druto bhavati, anye tu mūrcchatīti
varṇayanti| pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyamityarthaḥ| sarvavācogatāni
sarvavākyaviśeṣāḥ||7||
bhavanti cātra- divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ
soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakṛtātmabhiḥ||8||
oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ
sarvamevopapatsyate||9||
vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā oṣadhayo hyetāḥ
sevituṃ viṣayābhijāḥ||10||
etāddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhairvā sevyamiti darśayannāha-
divyānāmityādi| viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ, apuṇye tu
deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati, bhavantyo'pi nirvīryā bhavantīti
bhāvaḥ||8-10||
yāstu
7
kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa
eva tu||11|| paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā
ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate||12||
samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati, tadāha-
yāstvityādi| kṣetraguṇairiti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ|
teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām| madhyamena ca karmaṇeti
asamyakprayogeṇa; kiṃvā, anatimahatā'dṛṣṭena||11-12||
balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṃ ca
khadirasyāsanasya ca||13|| kharjūrāṇāṃ
madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya
ca||14|| śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā
joṅgakasya ca| ṛdhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15||
triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ
śrīparṇyāstiniśasya ca||16|| rasāḥ pṛthak
pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ
caturguṇam||17|| dve pātre tilatailasya dve
ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet||18||
tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| svarasenaiva dātavyaṃ
kṣaudrasyābhinavasya ca||19||
śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ
sthāpyaṃ sammūrcchitaṃ ca tat||20|| sucaukṣe
mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ
prayojayet||21|| hematāmrapravālānāmayasaḥ
sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca||22||
prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ
kṣīrasarpiṣā||23|| sarvarogapraśamanaṃ
vṛṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24||
paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṃ
sarvavācogatapradam||25|| siddhārthatāṃ
cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| prayojyamicchadbhiridaṃ
yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||26||
(itīndroktarasāyanamaparam)|
balyānāmityādau joṅgakam aguru| dvāradā śākataruḥ, kapikacchurvā| śrīparṇī
gāmbhārī| palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam| sucaukṣe iti suviśuddhe| agnisamāmiti
agnyanurūpām| ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo
hemādicūrṇādgrāhyaḥ||13-26||
samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ
8
paricchadavatāṃ hitaḥ||27|| ato'nyathā tu ye
teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu
suduṣkaraḥ||28||
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ
muktvā rasāyanam||29||
kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣānāha-
samarthānāmityādi| kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām| sūryamārutasevayā'pi kriyata iti
sauryamārutikaḥ||27-29||
satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ
priyavādinam||30|| japaśaucaparaṃ dhīraṃ
dānanityaṃ tapasvinam| devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam||31||
ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam
9| samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam||32||
deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam|
śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam||33||
upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ
nityarasāyanam||34|| guṇairetaiḥ samuditaiḥ
prayuṅkte yo rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||35||
(ityācārarasāyanam)|
sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha- satyavādinamityādi| karuṇayā sattvāni
paśyatīti karuṇavedī| asaṅkīrṇaḥ asaṅkīrṇabhojī
10| nityaṃ
11
rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ||30-35||
yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyate na
kadācana||36|| yogā hyāyuḥprakarṣārthā
jarāroganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām||37||
tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| arujebhyo'dvijātibhyaḥ
12
śuśrūṣā yeṣu nāsti ca||38||
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punastadabhidhānamitaramānasaguṇeṣu
prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham| arujebhyo'dvijātibhyo yeṣu ca
puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitanna vācyamiti yojanā||36-38||
ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ
tadvaidyasaṃśrayam||39|| prāṇācāryaṃ
budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| aśvināviva devendraḥ
pūjayedatiśaktitaḥ||40|| aśvinau
devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ
samāhitam||41|| praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre
naṣṭe bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ||42||
cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ
punaḥ sukhī||43|| bhārgavaścyavanaḥ kāmī
vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||44||
etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ
pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||45|| grahāḥ
stotrāṇi mantrāṇi tathā
13
nānāhavīṃṣi ca| dhūmrāśca
14
paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ||46||
prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| sautrāmaṇyāṃ ca
bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||47|| indrāgnī
cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi
devatāḥ||48|| ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ
sādhipairdhruvaiḥ| pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti||49||
mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ
pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50|| śīlavānmatimān
yukto dvijātiḥ
15
śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||51||
samprati rasāyanādisiddhirvaidyādhīnā, tena vaidyastutimārabhate- ya ityādi|
prāṇācāryamityatra ‘prāṇivaryaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ
prāṇivaryaḥ| yajñaṃ vahata iti yajñavāhau| etadyajñavāhatvameva darśayati-
dakṣasya hītyādi| pūṣṇaḥ sūryasya, bhago'pi sūryabhedaḥ| somābhipatita iti
somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ; ‘somātipacita’ iti vā pāṭhaḥ,
tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati| grahāḥ somapānapātrāṇi| stotrāṇi
stavāḥ stāvakavā(ṛ)caḥ; śastrāṇīti kecit, saṃśasyate'neneti kṛtvā
sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ; śastrāṇi astrāṇyeva, vaṣaṭyuktāni śastrāṇi ca
yajñe kalpyanta eva| dhūmrāśca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ; evaṃvarṇāśca
paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti| savana iti yajñasthāne| sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ|
atiśaktita iti nijaśakterapyatirekeṇa||39-51||
vidyāsamāptau bhiṣajo
16
dvitīyā jātirucyate| aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52||
vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati
jñānāttasmādvaidyo
17
dvijaḥ smṛtaḥ||53|| nābhidhyāyenna
cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ
kaścidicchannāyuranitvaram||54||
vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha- vidyetyādi| tena vidyāyogād
vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati|
brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyādbhavati
18; tayoryo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam, itarasya tu lokānugrāhiṇa
ārṣamiti vyavasthā||52-54||
cikitsitastu saṃśrutya
19
yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||55||
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan
dharmamanuttamam||56|| dharmārthaṃ
cārthakāmārthamāyurvedo
20
maharṣibhiḥ| prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57||
nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| vartate yaścikitsāyāṃ sa
sarvamativartate||58|| kurvate ye tu
vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ
pāṃśurāśimupāsate||59|| dāruṇaiḥ
kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ
prayacchati||60|| dharmārthadātā
sadṛśastasya nehopalabhyate| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate||61||
paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartate yaḥ sa siddhārthaḥ
sukhamatyantamaśnute||62||
saṃśrutyeti pratijñāya| cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam| te
hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā,
itarā tvasārakalpā pāṃśurāśitulyā| vaivasvatakṣayamiti yamagṛham||55-62||
tatra ślokau- āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| amṛtālpāntaraguṇaṃ
siddhaṃ ratnarasāyanam||63|| siddhebhyo
brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ
samprakāśitam||64||
saṅgrahe ratnarasāyanamiti hemādiratnasaṃyuktaṃ rasāyanam| āyurvedasamutthāne
prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyo'mareśvaraḥ, tat
samprakāśitamiti yojanā||63-64||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||
samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śālāpraveśamarhantīti śālīnāḥ| gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punargamanaśīlāḥ| arthādisampattyā sampannā eva sāmpannikāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 2 ‘svaśarīramarakṣibhiḥ, kālaścāyaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘rogarūpamanarthamanubadhnātītyasukhānubandham’ iti pā. ↩
- 4 ‘himavataḥ prabhāvāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘punarajasadṛśapatrā’ iti pā. ↩
- 6 ‘pañcadaśaparṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘tāstu’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣamiṇāṃ iti pā. ↩
- 9 ‘kāruṇyavedinam’ iti pā. ↩
- 10 ‘asaṅkīrṇaḥ kulajaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘nityaṃ yogena’ iti pā. ↩
- 12 ‘arajobhyaḥ’ iti, ‘ajarebhyaḥ’ iti ca pā. ↩
- 13 ‘tathā'nyāni havīṃṣi ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘dhūmāśca’ iti pā. ↩
- 15 ‘trijātiḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘bhiṣajastṛtīyā’ iti pā. ↩
- 17 ‘vaidyastrijaḥ’ iti pā.| ‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau| ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 18 ‘vaidyābhiprāyaviśeṣādbhavati’ iti pā. ↩
- 19 ‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃśrutya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘nārthakāmārthaṃ’ iti pā. ↩