athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthojaskaratvasāmānyāt rasāyanamanu vājīkaraṇaṃ vācyaṃ, tatrāpi vājīkaraṇe
pravṛttyupadarśakaprakaraṇayuktatvādādau saṃyogaśaramūlīya ucyate| saṃyogaḥ
śaramūlānāmasminnastīti saṃyogaśaramūlīyaḥ||1-2||
vājīkaraṇamanvicchet puruṣo nityamātmavān| tadāyattau hi dharmārthau prītiśca
yaśa eva ca||3|| putrasyāyatanaṃ
hyetadguṇāścaite sutāśrayāḥ|4|
avājī vājīvātyarthaṃ maithune śaktaḥ kriyate yena tadvājīkaraṇam| uktaṃ hi-
“vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyam” ityādi| anvicchediti
rasāyanānmahāphalāt tadapekṣayā'lpaphalaṃ vājīkaraṇaṃ paścādicchet| puruṣa iti
padena taruṇapuruṣagrāhiṇā bālavṛddhau niṣiddhavyavāyau nirākaroti| uktaṃ hi-
“atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyo vrajan| upatapyeta sahasā taḍāgamiva
kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu
viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan” iti| nityamityanena na rasāyanavat
sakṛtprayogo vṛṣyasya, kintvāhāravat sarvadopayoga iti darśayati|
ātmavānityanena durātmano vṛṣyakaraṇaṃ niṣedhati, sa hi
vṛṣyopayogādupacitadhātuḥ sannagamyāgamanamapi kuryāt| dharmādayo vṛṣayāyattā
eva yathā bhavanti tadāha- putrasyetyādi| āyatanaṃ kāraṇam| ete guṇā iti
dharmādayaḥ; vṛṣyaprayogajanitaḥ putro dharmādīn pituḥ sampādayatītyarthaḥ|
vājīkaraṇasevayā ceha yuktyaiva ṛtukāle ca maithunaṃ prādhānyenābhipretaṃ,
tena tisraiṣaṇīye traya upastambhāḥ (sū.a.11) ityādigranthena brahmacaryaṃ
yaduktaṃ, tad ṛtukāle yathāvidhikṛtamaithunāpratiṣedhakamiti na virodhaḥ||3||-
vājīkaraṇamagryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī||4||
iṣṭā hyokaikaśo'pyarthā paraṃ prītikarā smṛtāḥ| kiṃ punaḥ strīśarīre ye
saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||5|| (saṅghāto
hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate)| stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa
prītijanano'dhikam| strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣvapatyaṃ pratiṣṭhitam||6||
dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| surūpā yauvanasthā yā
lakṣaṇairyā vibhūṣitā||7|| yā vaśyā śikṣitā
yā ca sā strī vṛṣyatamā matā|8|
sarvavājīkaraṇebhyaḥ pradhānarūpaṃ vājīkaraṇamāha- vājītyādi| kṣetramiva
kṣetraṃ, tatra śukrarūpabījaprarohaṇāt| arthā iti śabdādayaḥ, te ca
strīgatādhararasa-kalaviṅkaruta-rūpādayaḥ prasiddhā eva| dharmārthau strīṣviti
sahaiva patnyā dharmaścarya ityādyupadeśāddharmaḥ, tathā'nuraktā gṛhiṇī
artharakṣaṇādi karotītyartha ityarthaḥ| striyā lakṣmyāḥ saṃyoge
dhanasampadbhavatīti strīṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitetyarthaḥ| vaśyā āyattā|
śikṣiteti kāmaśāstroktagītavāditralāsyādicatuḥṣaṣṭikalāśikṣitā||4-7||-
nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām||8||
taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ| vayorūpavacohāvairyā yasya
paramāṅganā||9|| praviśatyāśu hṛdayaṃ
daivādvā karmaṇo'pi vā| hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā||10||
samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ| yā pāśabhūtā
sarveṣāmindriyāṇāṃ parairguṇaiḥ||11|| yayā
viyukto nistrīkamaratirmanyate jagat| yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte
śūnyamivendriyaiḥ||12||
śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate| yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā
hṛṣyatyatīva yām||13|| apūrvāmiva yāṃ yāti
nityaṃ harṣātivegataḥ| gatvā gatvā'pi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati||14||
sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ| atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ
nirupadravām||15|| śuddhasnātāṃ
vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ|16|
rūpādivyatirekeṇāpi kācit kasyacit karmavaśādvṛṣyā strī bhavatīti
darśayannāha- nānetyādi| daivayogāditi prāktanakarmavaśāt| vivardhanta iti
vṛṣyatvaṃ sampādayanti| hāvo naraṃ prati strīṇāṃ śṛṅgāraceṣṭāviśeṣaḥ| uktaṃ ca
bharatena- “prakāśarūpakaṃ sattvaṃ sattvotplavāḥ samudgatāḥ| tebhyo
hāvādiniṣpattirityāhuḥ paramarṣayaḥ” iti| daivāditi prāktanakarmaṇaḥ| karmaṇa
iti aihikādvaśīkaraṇādikarmaṇaḥ| manaḥśayaḥ kāmaḥ| pāśabhūteti
mana-indriyabandhahetutvāt| ‘nānābhāvā hi mānavāḥ’ ityanena rūpādiguṇayogena
(na) sarvapuruṣān prati strīṇāṃ priyatvamiti darśayati||8-15||-
acchāyaścaikaśākhaśca niṣphalaśca yathā drumaḥ||16||
aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ| citradīpaḥ saraḥ
śuṣkamadhāturdhātusannibhaḥ||17||
niṣprajastṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ| apratiṣṭhaśca nagnaśca
śūnyaścaikendriyaśca nā||18|| mantavyo
niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate| bahumūrtirbahumukho bahuvyūho
bahukriyaḥ||19|| bahucakṣurbahujñāno
bahvātmā ca bahuprajaḥ| maṅgalye'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavānayam||20||
bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ| prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttirvistāro
vipulaṃ
1
kulam||21|| yaśo lokāḥ
sukhodarkāstuṣṭiścāpatyasaṃśritāḥ| tasmādapatyamanvicchan
guṇāṃścāpatyasaṃśritān||22||
vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca| upabhogasukhān siddhān
vīryāpatyavivardhanān||23||
vājīkaraṇasaṃyogān pravakṣyāmyata uttaram|24|
samprati vṛṣyaprayogasādhyasya putrasyopādeyatāṃ darśayannāha- acchāya ityādi|
ekaśākha iti ekasvarūpa ityarthaḥ| citralikhito dīpaścitradīpaḥ|
adhāturdhātusannibha iti asuvarṇādirūpaḥ suvarṇādivadābhāsate yo
jātuṣakaṅkaṇādiḥ| pūlī napuṃsakadharmitvāt| tṛṇapūlī puruṣākṛtiriti bhāṣayā
puruṣārthakriyāvirahitvaṃ darśayati| kāmasukhāni cetyanena putrotpādāriktaṃ
nātiślāghyaṃ phalaṃ darśayati| kāmasukhāni hi aihikānyeva paraṃ na
putravadubhayalokopakārakāṇi| upabhoge maithune sukhaṃ
kurvantītyupabhogasukhāḥ; kiṃvā, upabhoktuṃ sukhā upabhogasukhāḥ| vīryaṃ
2
śukram||16-23||-
śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣuvālikā||24||
śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā| jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako
balā||25|| ṛddhirgokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā
punarnavā| eṣāṃ tripalikān bhāgān
3
māṣāṇāmāḍhakaṃ navam||26||
vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet| tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā
phalgūni pippalī||27|| ātmaguptā madhukāni
kharjūrāṇi śatāvarī| vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak||28||
sarpiṣaścāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak| sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca
supūtaṃ yojayet punaḥ||29||
śarkarāyāstugākṣīryāścūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak| palaiścaturbhirmāgadhyāḥ
palena maricasya ca||30|| tvagelākeśarāṇāṃ
ca cūrṇairardhapalonmitaiḥ| madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ
tatkārayedbhiṣak||31|| palikā
gulikāstyānāstā
4
yathāgni prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ||32||
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet|33| (iti bṛṃhaṇīguṭikā)|
kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ| ikṣuvālikā khaggālikā| payasyā kṣīravidārī| vīrā
kṣīrakākolī| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| śatāvarītyantena kalkacchedaḥ|
vaṃśarocanā tugākṣīrī, anye vaṃśarocanānukāri pārthivadravyaṃ tāladhīti
5
vadanti| styānā iti ghanāḥ||24-32||-
māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam||33||
jīvakarṣabhakau vīrāṃ medāmṛddhiṃ śatāvarīm| madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhyet
kuḍavonmitām||34|| rase tasmin ghṛtaprasthaṃ
gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ| vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca||35||
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| śarkarāyāstugākṣīryāḥ
kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak||36||
bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapet palam| palaṃ pūrvamato līḍhvā
tato'nnamupayojayet||37|| ya icchedakṣayaṃ
śukraṃ śephasaścottamaṃ balam|38| (iti vājīkaraṇaṃ ghṛtam)|
dvitīyaprayoge rase iti kvāthe||33-37||-
śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam||38||
godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣyutkārikāṃ pacet| tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe
madhure rase||39|| sugandhe prakṣipeduṣṇe
yathā sāndrībhavedrasaḥ| eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ||40||
anenāśva ivodīrṇo balī
6
liṅgaṃ samarpayet| śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ|
balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate||41||
(iti vājīkaraṇapiṇḍarasāḥ
7
)|
utkārikā mūṣikotkarākārā (?)| śikhitittirihaṃsānāṃ
piṇḍarasairvyastasamastāścatvāraḥ piṇḍarasāḥ||38-41||
ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase| bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ
phalāmlaṃ navasarpiṣi||42|| īṣatsalavaṇaṃ
yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ| eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ||43||
(iti vṛṣyamāhiṣarasaḥ)| caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase| kukkuṭān
bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca||44||
navasarpiṣi santaptān phalāmlān kārayedrasān| madhurān vā yathāsātmyaṃ
gandhāḍhyān balavardhanān||45|| (ityanye
vṛṣyarasāḥ)| tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ| na tasya
liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi||46||
(iti vṛṣyamāṃsam)| māṣayūṣeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| payaḥ
pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān||47||
(iti vṛṣyamāṣayogaḥ)| na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena
8
śephasā| tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānā bhṛṣṭānāṃ nakraretasi||48||
(iti vṛṣyaḥ
9
kukkuṭamāṃsaprayogaḥ)| niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet|
haṃsabarhiṇadakṣāṇāmevamaṇḍāni bhakṣayet||49||
(iti vṛṣyo'ṇḍarasaḥ)|
niśītyanena sakalaniśāmaithune'piti darśayati| haṃsetyādi
haṃsabarhidakṣāṇāmaṇḍaprayogā yadyapi bhinnāḥ, tathā'pi prayogāpekṣayā eka
evāyaṃ prayogaḥ| evaṃ saṅgrahoktāḥ haṃsabarhidakṣāṇāmekaprayogeṇa
pañcadaśaprayogāḥ pūryante||42-49||-
bhavataścātra- srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā
10
mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ
ca||50|| tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ
balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe
11
yathā vāsasi rāgayogāḥ||51||
vṛṣyayogāśca śuddhadehaireva kartavyā iti darśayannāha- srotaḥsvityādi|
mitamiti mātrāvat| kliṣṭe iti mlāne||50-51||
tatra ślokau- vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā| ye doṣā
nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye||52||
daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ| uktāste śaramūlīye pāde
puṣṭibalapradāḥ||53||
saṅgrahe yasya caiva yeti yasya yā vṛṣyetyarthaḥ||52-53||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye
saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsitasthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ
prathamaḥ||1||