athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āsiktakṣīrikaṃ vṛṣyapādābhidhānaprasaṅgāt padāntasya
viśiṣṭasambandhāvayavatayocyate| (āsiktakṣīramiti padamastyasminniti)
āsiktakṣīrī, tatra svārthikaḥ kapratyayaḥ; kiṃvā, ḍhakpratyayena
vaiśeṣikaśabdavat ‘āsiktakṣīrika’ iti sādhanīyam||1-2||
āsiktakṣīramāpūrṇamaśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam| udūkhale
1
samāpothya pīḍayet kṣīramarditam||3||
gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha| bījānāmātmaguptāyā
dhānyamāṣarasena ca||4|| balāyāḥ
śūrpaparṇyośca jīvantyā jīvakasya ca
2| ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca||5||
śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayorapi| saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ
sādhayettatra cāvapet||6|| tugākṣīryāḥ
samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca| godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa
sāndrībhavedrasaḥ||7|| sāndrībhūtaṃ ca
kuryāt prabhūtamadhuśarkaram| guli(ṭi)kā badaraistulyāstāśca sarpiṣi
bharjayet||8|| tā yathāgni prayuñjānaḥ
kṣīramāṃsarasāśanaḥ| paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho'pyātmajamakṣayam||9||
(ityapatyakarī ṣaṣṭikādiguṭikā)|
āsiktakṣīramiti kṣīrasekavṛddham| yaduktaṃ jatūkarṇe- “kṣīrasekavṛddhaṃ
ṣaṣṭikaṃ pakvaṃ” ityādi| śuddhaṣaṣṭikamiti gauraṣaṣṭikam| atra balādirasānāṃ
tulyamānatā; kiṃvā, mātrāśabdasyālpavacanatvādbalādirasānāmalpamātratvam|
prakṣepyacūrṇapramāṇamāha- yaiḥ sa sāndrībhavedrasa iti; yāvanmānena cūrṇena
rasasya sāndratā bhavati tāvanmātraṃ cūrṇaṃ grāhyam| prabhūtatvaṃ
madhuśarkarayoryāvatā'tyarthamadhuratvaṃ syāttāvajjñeyam| atra ca
prayogamahimnaiva madhuyuktasyāpi prayogasya bharjanakriyāyāmagnisaṃyogo na
virodhamāvahati; tathā hi suśrute'pi triphalāyaskṛtau madhuno'gnisambandho
bhavatyeva| ātmajamiti harṣabhūtātmajaṃ, śukramiti yāvat||3-9||
caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| śiśumārasya nakrasya bhiṣak
śukrāṇi saṃharet||10|| gavyaṃ
sarpirvarāhasya kuliṅgasya vasāmapi| ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya
3
ca||11|| ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo
vartikāstathā| pūpā dhānāśca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ||12||
eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā| śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ
striyo naraḥ||13|| (iti
vṛṣyapūpalikādiyogāḥ)| ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm| śṛṅgāṭakāni
mṛdvīkāṃ sādhayet prasṛtonmitam||14||
kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam| śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet
prasṛtaistribhiḥ||15|| śarkarāyāstugākṣīryāḥ
sarpiṣo'bhinavasya ca| tat pāyayeta sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet||16||
jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati| naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa
hṛṣyati||17|| (ityapatyakaraḥ svarasaḥ)|
dakṣaḥ kukkuṭaḥ| śukrāṇīti yadyapyuktaṃ, tathā'pi
caṭakādiśukragrahaṇasyāśakyatvāt samānaguṇāni tadaṇḍānyapīha gṛhyante| vartikā
vartyākārā bhakṣyāḥ| dhānā iti dhānākārā bhakṣyāḥ| ayaṃ tulyadravyatayā
vividhabhakṣyarūpo'pyeka eva yogaḥ||10-17||
kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm| kharjūrāṇi madhūkāni
mṛdvīkāmajaḍāphalam||18|| palonmitāni
matimān
4
sādhayet salilāḍhake| tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet||19||
kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ
paraṃ smṛtaḥ||20|| (iti vṛṣyakṣīram)|
ajaḍā śūkaśimbī||18-20||
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam| kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ
pippalīṃ viśvabheṣajam||21|| śṛṅgāṭakaṃ
vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam| siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ
taccharkarākṣaudrapādikam||22|| ṣaṣṭikānnena
saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam| vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ
bṛṃhaṇamuttamam||23|| (iti vṛṣyaghṛtam)|
jīvaketyādau vidāryantaiḥ kalkaiḥ kṣīrajalābhyāṃ ghṛtaṃ sādhanīyam||21-23||
dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasannibhaṃ doṣavarjitam|
śarkarākṣaudramaricaistugākṣīryā ca buddhimān||24||
yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe
5
śucau paṭe| mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane||25||
pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam
6| varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate||26||
(vṛṣyo dadhisaraprayogaḥ)|
yuktyeti yathā kaṭutvādyadhikaṃ na bhavati tathā maricādiyogaḥ kartavyaḥ|
mārjitamiti sughṛṣṭam| rasālālakṣaṇaṃ- “sacāturjātakājāji saguḍārdrakanāgaram|
rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti||24-26||
candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ
prayuñjāno vṛṣāyate||27|| (iti vṛṣyaḥ
ṣaṣṭikaudanaprayogaḥ)| tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam| yuktaṃ
ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣā'bhinavena ca||28||
paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ| ya icchedaśvavadgantuṃ prasektuṃ
gajavacca yaḥ||29|| (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|
candrāṃśukalpamiti atyarthaśuklam||27-29||
bhavataścātra- etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno
7
balavarṇayuktaḥ| harṣānvito vājivadaṣṭavarṣo bhavet samarthaśca
varāṅganāsu||30|| yadyacca kiñcinmanasaḥ
priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ| iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ
priyā vayasyāśca tadatra yogyam
8||31||
atra yogyamiti vṛṣyaprayogasamartham||30-31||
tatra ślokaḥ- āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ| aṣṭāvapatyakāmaiste
prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ||32||
pauruṣārthibhiriti śukrārthibhiḥ||32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye
āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||