athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyakhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
māṣarṇabhṛtīyasambandho'pi pūrvavat||1-2||
māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm| samānavarṇavatsāṃ ca
jīvadvatsāṃ ca buddhimān||3|| rohiṇīmathavā
kṛṣṇāmūrdhvaśṛṅgīmadāruṇām| ikṣvādāmarjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet||4||
kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vā'śṛtameva vā| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ
tadvṛṣyamuttamam||5||
gṛṣṭim ekavāraprasūtām| catuḥstanīmityanena sampūrṇacatuḥstanīṃ darśayati|
rohiṇīmiti lohitavarṇām| ūrdhvaśṛṅgatvaṃ viśuddhabahukṣīrāyā eva bhavatīti
vacanājjñeyam| ikṣvādeti ikṣudaṇḍabhakṣā| arjunādā arjunavṛkṣapatrabhakṣā|
ikṣvādā vā, arjunādā vā, māṣaparṇabhṛtā veti vikalpatrayam| payaḥ śṛtamaśṛtaṃ
veti dvau yogau| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ taditi tṛtīyaḥ| etatprayogo'pi
jatūkarṇe- “tasyāḥ kṣīraṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ vā kevalaṃ śṛtamaśṛtaṃ vā”
iti||3-5||
śukralairjīvanīyaiśca bṛṃhaṇairbalavardhanaiḥ| kṣīrasañjananaiścaiva payaḥ
siddhaṃ pṛthak pṛthak||6|| yuktaṃ
godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram| paryāyeṇa prayoktavyamicchatā
śukramakṣayam||7||
paryāyeṇeti pṛthak pṛthak prayoktavyaṃ; tena pañcabhirgaṇaiḥ pañca yogā
bhavanti||6-7||
medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān
godhūmāñchāliṣaṣṭikān||8|| payasyardhodake
paktvā
1
kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet payaḥśeṣaṃ tat pūtaṃ kṣaudrasarpiṣā||9||
yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko'pi vā| vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva
ca sa hṛṣyati||10||
vivarjayediti medādikalkaṃ varjayet| vṛddhaḥ saptaterarvāgiti jñeyam|
saptatikasya tu yadyapi śukranivṛttiruktā, tathā'pi vṛṣyaprabhāvādbhavatīti
vijñeyam||8-10||
maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam| apatyajananaṃ siddhaṃ
saghṛtakṣaudraśarkaram||11||
jātarūpasyeti suvarṇasya; maṇḍalarūpā''kṛtiriha suvarṇasya
prabhāvādvṛṣyaprayogopakāriṇī bhavatīti vacanājjñeyam| tasyā eveti
māṣaparṇabhṛtadhenvāḥ||11||
triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ| bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ
kṣīradhārāvadohitāḥ||12|| pītvā yathābalaṃ
cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| bhuktvā na rātrimastabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā
kṣarat||13|| (iti vṛṣyaḥ pippalīyogaḥ)|
śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe| ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo
māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ||14|| (iti
vṛṣyapāyasayogaḥ)|
prakuñcaṃ palam| kṣīradhārāvadohitā iti pippalīkalkādupari kṣīradhārāvadohaḥ
kartavyaḥ; kṣīraṃ ca tāvaddohyaṃ yāvatā pānayogyāḥ pippalyo bhavanti||12-14||
phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām| kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt
svayaṅguptāphalasya ca||15|| kuḍavaścaiva
māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ| godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo
bhavet||16|| sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat
sarvaṃ kṣīramarditam
2| paktvā pūpalikāḥ khādedbahvyaḥ syuryasya yoṣitaḥ||17||
(iti vṛṣyapūpalikāḥ)|
phalānāmityādi| phalānāmiti jīvanīyānāmityādibhistribhiḥ
pratyekamabhisambadhyate| jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargoktānāṃ
jīvakarṣabhādīnāṃ daśānām| snigdhānāmiti snehopagānāṃ mṛdvīkādīnāṃ daśānāṃ
saptakakaṣāyavargoktānām| tathā rucikāriṇāmiti
catuṣkakaṣāyavargoktānāmāmrādīnāṃ hṛdyānāṃ daśānāmiti| eṣāṃ
jīvanīyaprabhṛtīnāṃ phalānāṃ cūrṇitānāṃ militvā kuḍavo grāhyaḥ|
anyadatirohitārtham| tathā hyayaṃ prayogo jatūkarṇe ca paṭhyate-
“drākṣākharjūramāṣājaḍāgodhūmaśālighṛtānāṃ kuḍavaḥ, tilamudgau dvikauḍavikau
cūrṇayitvā” ityādi||15-17||
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet| śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ
tadvṛṣyamuttamam||18|| (iti vṛṣyaṃ
śatāvarīghṛtam)|
ghṛtaṃ śatāvarītyādau śarkarādīnāṃ prakṣepyāṇāmanyatodṛṣṭanyāyādghṛtāt
pādikatvaṃ (ghṛtasya prāsthikatvam
3
)||18||
karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam
4| prayuṅkte yaḥ payaścānu
5
nityavegaḥ sa nā bhavet||19|| (iti
vṛṣyamadhukayogaḥ)|
karṣamityādikāntāḥ pañcadaśa prayogāḥ||19||
ghṛtakṣīrāśano nirbhīrnirvyādhirnityago yuvā| saṅkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ
strīṣu vṛṣāyate||20|| kṛtaikakṛtyāḥ
siddhārthā ye cānyo'nyānuvartinaḥ| kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca
ye||21||
kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ| ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā
gatavyathāḥ||22|| ye tulyaśīlā ye bhaktā ye
priyā ye priyaṃvadāḥ| tairnaraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyairvṛṣāyate||23||
abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ|
gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirahataiḥ priyaiḥ||24||
vihaṅgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ|
saṃvāhanairvarastrīṇāmiṣṭānāṃ ca vṛṣāyate||25||
ghṛtakṣīrāśana ityādinā tu vṛṣyatvārthina āhārācārābhidhānam| nityamityanena
vyavāyanityatayā śukramārgānavarodhena vyavāyaśaktiṃ darśayati| kṛtamekaṃ
kṛtyaṃ yaiste tathā, etacca anyo'nyārtharāgakāraṇam| siddhārthā iti
siddhasādhyāḥ, akṛtārthā hi vyākulamanaso na kāmakṣamāḥ| vṛṣāyata iti
upacitapravṛttyunmukhaśukro bhavati||20-25||
mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ| jātyutpalasugandhīni
śītagarbhagṛhaṇi ca||26|| nadyaḥ
phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ| unnatirnīlameghānāṃ, ramyacandrodayā
niśāḥ||27|| vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ
kumudākaragandhinaḥ| ratibhogakṣamā rātryaḥ
6
saṅkocāguruvallabhāḥ||28||
‘mattadvirephācaritāḥ’ ityādi ‘gṛhaṇi ca’ ityantaṃ yogyatayā
ṛtuvibhāgenānuktamapi grīṣma eva jñeyaṃ, tathā ‘meghānāṃ’ ityantaṃ prāvṛṣi,
tathā ‘gandhinaḥ’ ityantaṃ śaradi, ‘vallabhāḥ’ ityantaṃ ca vidhānaṃ
hemantaśiśirayorjñeyam| saṅkocaṃ kuṅkumaṃ, saṅkocāguruṇoḥ samālabhanārthaṃ
vallabhā yāsu niśāsu tāstathā||26-28||
sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ|
gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca||29||
siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya| vayo navaṃ
jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām||30||
tatra ślokaḥ- praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca|
māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ
7||31||
sukhā ityādigranthavidhānaṃ tu vasantābhiprāyavihitamanyatrāpyaviruddham|
ātmajasyeti manmathasya| jātamadaḥ kālo vasantādiḥ||29-31||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye
māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ||3||