athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt pumāñjātabalādika ucyate| pumāñjātabalādayaḥ śabdā asmin vidyanta
iti pumāñjātabalādikaḥ; āsiktakṣīrikavacchabdasiddhiḥ||1-2||
pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet| yathā cāpatyavān sadyo
bhavettadupadekṣyate||3|| na hi jātabalāḥ
sarve narāścāpatyabhāginaḥ| bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ||4||
santi cālpāśrayāḥ
1
strīṣu balavanto bahuprajāḥ| prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ||5||
narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam| gajavacca prasiñcanti kecinna
bahugāminaḥ||6|| kālayogabalāḥ kecit
kecidabhyasanadhruvāḥ| kecit prayatnairvyajyante
2
vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ||7|| tasmāt prayogān
vakṣyāmo durbalānāṃ balapradān| sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca
balavardhanān||8|| pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ
nirūhaiḥ
3
sānuvāsanaiḥ| balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān||9||
ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ| bastayaḥ saṃvidhātavyāḥ
kṣīramāṃsarasāśinām||10||
jātabalatve satyapi nāvaśyamapatyabhāgitvaṃ bhavatīti kṛtvā ‘yathā jātabalaḥ’
ityukte'pi ‘yathā cāpatyavān bhavet’ ityuktam| tadeva śukravaicitryaṃ
sphoṭayati- na hītyādi| ‘na hi jātabalāḥ sarve’ ityekaḥ pakṣaḥ, tathā ‘narā
nāpatyabhāginaḥ sarve’ iti dvitīyaḥ pakṣo jñeyaḥ|
etacchukrabalabhedaprasaṅgādaparānapi śukrabalaviśeṣānāha- bṛhaccharīrā
ityādi| alpāśrayā alpaśarīrāḥ, ete ca śukrasāratvena nārīṣu balavanto
bahuprajāśca bhavanti| gajavat prasiñcantīti śukraṃ bahu visṛjanti| kālayogena
hemantādikālasambandhena vyavāye balavanto bhavantīti kālayogabalāḥ|
abhyasanadhruvā iti vyavāyābhyāsenaiva vyavāyasamarthā bhavanti| evaṃ
prayatnairvyajyanta iti vṛṣyaprayogaiḥ strīṣu pravartante| sukhopabhogāniti
sukhānuṣṭhānān| nirūhānuvāsanaśuddhānāṃ
4
vṛṣyaprayogāḥ
5
phaladā bhavantīti nirūhānuvāsanābhidhānam||3-10||
piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave| kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte
sarpiṣi vartayet
6||11|| vartanastambhitāstāśca
7
prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase| ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike||12||
yathā na bhindyādguli(ṭi)kāstathā taṃ sādhayedrasam| taṃ piban bhakṣayaṃstāśca
labhate śukramakṣayam||13||
māṃsānāmevamanyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak| guṭikāḥ sarasāstāsaṃ prayogaḥ
śukravardhanaḥ||14|| (iti vṛṣyā
māṃsaguṭikāḥ)|
vartanastambhitā iti vartanena kaṭhinīkṛtāḥ| dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ
dadhidāḍimasārikam| dāḍimasāraśca dāḍimarasaḥ| māṃsānāmityādi atideśayogo
dvitīyaḥ| medyānāmiti medurāṇām||11-14||
māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān| ghṛtāḍhye māhiṣarase
dadhidāḍimasārike||15|| prakṣipenmātrayā
yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ| bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam||16||
(iti vṛṣyo māhiṣarasaḥ)|
ajaḍā śūkaśimbī| bhuktaḥ pītaśceti pūrvayogavaddhanabhāgasya bhojanaṃ,
dravasya ca pānaṃ jñeyam||15-16||
ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subhārjitāḥ| tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa
gacchet strīṣu na kṣayam||17|| ghṛtabhṛṣṭān
rase cchāge rohitān phalasārike| anupītarasān snigdhānapatyārthī
prayojayet||18|| (iti
vṛṣyaghṛtabhṛṣṭamatsyamāṃsāni)|
matsyaśabdena pradhānakalpanayā rohitaṃ vadanti| phalasārika iti
dāḍimāmalakādiphalasārasaṃskṛtam||17-18||
kuṭṭakaṃ
8
matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ| yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ
pacet||19|| māhiṣe ca rase matsyān
snigdhāmlalavaṇān pacet| rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet||20||
maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam| māṣapūpalikānāṃ
tadgarbhārthamupakalpayet||21|| etau
pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau| harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ
śukrābhivardhanau||22|| (iti vṛṣyau
pūpalikāyogau)|
kuṭṭakamiti kuṭṭanenāṇuśaḥ kṛtam||19-22||
māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam| śarkarāyā vidāryāśca
cūrṇamikṣurakasya ca||23|| saṃyojya masṛṇe
kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet| payo'nupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ
parām||24|| (iti vṛṣyā māṣādipūpalikāḥ)|
śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ| prastho vidāryāścūrṇasya
pippalyāḥ prastha eva ca||25|| ardhāḍhakaṃ
tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca| tatsarvaṃ mūrcchitaṃ tiṣṭhenmārtike
ghṛtabhājane||26|| mātrāmagnisamāṃ tasya
prātaḥ prātaḥ prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo balyo bṛṃhaṇa eva ca||27||
ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ||23-27||
śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ| śvadaṃṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu
9
ca pṛthak pṛthak||28|| sādhayitvā
ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe punaḥ| śarkarāmadhuyuktaṃ tadapatyārthī
prayojayet||29|| (ityapatyakaraṃ ghṛtam)|
śarkarāmadhusaṃyuktamityatra prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ śarkarāmadhunoḥ||28-29||
ghṛtapātraṃ śataguṇe vidārīsvarase pacet| siddhaṃ punaḥ śataguṇe gavye payasi
sādhayet||30|| śarkarāyāstugākṣīryāṃ
kṣaudrasyekṣurakasya ca| pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṃśikairyutam||31||
guli(ṭi)kāḥ kārayedvaidyo yathā sthulamudumbaram| tāsāṃ prayogāt puruṣaḥ
kuliṅga iva hṛṣyati||32|| (iti
vṛṣyaguṭikāḥ)|
pādāṃśikairiti ghṛtāpekṣayā pādapramāṇaiḥ||30-32||
sitopalāpalaśataṃ tadardhaṃ navasarpiṣaḥ| kṣaudrapādena saṃyuktaṃ
sādhayejjalapādikam||33|| sāndraṃ
godhūmacūrṇānāṃ pādaṃ stīrṇe śilātale| śucau ślakṣṇe samutkīrya
mardanenopapādayet||34|| śuddhā utkārikāḥ
kāryaścandramaṇḍalasannibhāḥ| tāsāṃ prayogādgajavannārīḥ santarpayennaraḥ||35||
(iti vṛṣyotkārikā)|
samutkīryeti vistīrya| utkārikāḥ kāryā ityatra punaḥ
pākenaivotkārikākaraṇam||33-35||
yat kiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| harṣaṇaṃ manasaścaiva
sarvaṃ tadvṛṣyamucyate||36||
dravyairevaṃvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ
strīguṇaiśca praharṣitaḥ||37|| gatvā snātvā
payaḥ pītvā rasaṃ vā'nu śayīta nā| tathā'syāpyāyate bhūyaḥ śukraṃ ca balameva
ca||38|| yathā mukulapuṣpasya su(kha) gandho
nopalabhyate| labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṃ hi dehinām||39||
narte vai ṣoḍaśādvarṣāt saptatyāḥ parato na ca| āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ
saṃyogaṃ kartumarhati||40|| atibālo
hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva
kājalam||41|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ
jantudagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan||42||
jarayā cintayā śukraṃ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt| kṣayaṃ gacchatyanaśanāt
strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt||43||
kṣayādbhayādaviśrambhācchokāt strīdoṣadarśanāt|
nārīṇāmarasajñatvādavicārādasevanāt||44||
tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate| dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ
śaktiśca harṣajā||45||
anuktavājīkaraṇaṃ saṅgṛhṇannāha- yatkiñcidityādi| bhāvita iti vacanāt
prayogeṇa śarīrabhāvanāyāṃ satyāṃ strīsevā sambhavatīti darśayati|
ātmavegeneti saṅkalpajātenātmavegena| bālasya taḍāgadṛṣṭāntena punarapi
śukrasadbhāvaṃ kaphaprādhānyaṃ ca darśayati; vṛddhasya tu
jantujagdhatvādidṛṣṭāntena vinaṣṭasyāpunarbhāvaṃ śukrasya tathā'bhūyiṣṭhatāṃ
ca darśayati| nanu tṛptasya śarīrabalaṃ bhavatyeva, tat kiṃ tṛptasya striyo
gantumasāmarthyamityāha- dehetyādi| etena satyapi tṛptijanite bale kṣayādinā
dehamanasorupahatatvāddharṣo na bhavati, harṣābhāvād vyavāyaśaktirna
bhavatītyuktaṃ bhavati||36-45||
rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṃ tile yathā| sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ
saṃsparśane tathā||46|| tat
strīpuruṣasaṃyoge ceṣṭāsaṅkalpapīḍanāt| śukraṃ pracyavate sthānājjalamārdrāt
paṭādiva||47|| harṣāttarṣāt saratvācca
paicchilyādgauravādapi| aṇupravaṇabhāvācca drutatvānmārutasya ca||48||
aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṃ dehāt prasicyate| carato viśvarūpasya
rūpadravyaṃ yaducyate||49||
samprati, sambhavati śukraṃ yathā dehe, sthitaṃ yathā ca pravartate, tadāha-
rasa ityādi|
ikṣvādidṛṣṭāntatrayeṇānatiprayatnālpaprayatnamahāprayatnavāhyaśukrān puruṣān
yathākramaṃ darśayati| saṃsparśana iti saṃsparśanavati, tena keśādau
saṃsparśanāvyāpteḥ śukramapi nāstīti darśayati| strīpuruṣasaṃyogo miśrībhāvaḥ|
ceṣṭā vyavāyaceṣṭā, saṅkalpo yoṣidanurāgaḥ, pīḍanaṃ nārīpuruṣayoḥ
parasparasammūrcchanam; atra ca nārīpuruṣasaṃyogaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ,
tatsahakāriṇi ceṣṭādīni| ārdrapaṭadṛṣṭāntenāśrayānupaghātena śukrasravaṇaṃ
darśayati| aparamapi śukrapravṛttihetumāha- harṣādityādi| harṣaḥ
saṅkalpapūrvakaśukrodrekadhvajocchrāyādikārīcchā| tarṣaḥ vanitābhilāṣaḥ|
saratvam asthairyam| anupravaṇabhāvaḥ aṇutve sati bahirnirgamanasvabhāvaḥ|
drutatvānmārutasya ceti śukraprerakasya vāyorabhidravaṇaśīlatvādityarthaḥ| ete
ca yadyapi hetavastathā'pi prādhānyāt
prathamapratipāditastrīpuruṣasaṃyogādirūpahetūnāṃ samaṣṭau naivāmī gaṇitāḥ|
carata iti nānāmānuṣapaśvādijātiṣu bhramataḥ| viśvarūpasyeti ātmanaḥ| tathā
hyātmaparyāyeṣūktaṃ- “sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ” (śā.a.2) iti|
rūpadravyamiti rūpaprāktanakāraṇam| etena, avyaktasyātmano
vyaktaśarīranirvṛttau śukraṃ heturityuktaṃ bhavati| śukraṃ ceha
prakaraṇāgatatvenoktaṃ; tena ārtavamapyātmano rūpadravyaṃ jñeyam||46-49||
bahalaṃ madhuraṃ snigdhamavisraṃ guru picchilam| śuklaṃ bahu ca yacchukraṃ
phalavattadasaṃśayam||50||
praśastaśukraguṇānāha- bahalamityādi||50||
yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate
10
naraḥ| vrajeccābhyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat||51||
vājīkaraṇaśabdaniruktimāha- yenetyādi| vrajeccābhyadhikamiti punaḥ
punargacchet; ‘vyajyate’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpi bhūyo gamanena nārīṣu
puṃstvena vyajyate| ‘vyajyāt’ iti pāṭhe'pi sa evārtho vidvadbhiḥ sucintanīyaḥ|
anena niruktena trividhamapi vṛṣyamavarudhyate; yathā- śukravṛddhikaraṃ ca
māṣādi, tathā srutikaraṃ
11
saṅkalpādi, śukrasrutivṛddhikaraṃ kṣīrādi| yaduktamanyatra- “śukrasrutikaraṃ
kiñcit kiñcicchukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ
vṛṣyamucyate” iti| trividhamapi hīdaṃ vyavāye balavattvaṃ punaḥ
punarvyavāyaśaktiṃ ca karoti||51||
tatra ślokau- heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ| yat pūrvaṃ maithunāt
sevyaṃ sevyaṃ yanmaithunādanu||52|| yadā na
sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ| niruktaṃ ceha nirdiṣṭaṃ
pumāñjātabalādike||53||
heturityādi| saṅgraho vyaktaḥ||52-53||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye
pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4||
samāptaścāyaṃ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma
vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4|| iti
vājīkaraṇādhyāyo dvitīyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cālpabalāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prayatnairvāhyante’ iti pā. ↩
- 3 ‘nirūhān sānuvāsanān’ iti pā. ↩
- 4 ‘nirūhānuvāsanābhidhānā bastayaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘bharjayet’ iti pā. ↩
- 6 ‘bharjayet’ iti pā. ↩
- 7 ‘bharjanastambhitāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kuṭṭitam’ iti pā. ↩
- 9 ‘niṣkvāthanalvaṇeṣu pṛthak pṛthak’ iti pā. ↩
- 10 ‘vājīva labhate’ iti pā. ↩
- 11 ‘cyutikaraṃ’ iti pā. ↩