athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthorjaskaramabhidhāya vyādhinirghātakaracikitsitaṃ vaktavyam|
sarvarogapradhānatvena jvarasyaivādau cikitsitaṃ tatrocyate| jvarasya ca yathā
prādhānyaṃ tathā'traiva vakṣyati| jvaracikitsitābhidhāyako'dhyāyo
jvaracikitsitamucyate, abhidhānābhidheyayorabhedopacārāt|
evamuttarādhyāyeṣvapi vyākhyeyam||1-2||
vijvaraṃ jvarasandehaṃ paryapṛcchat punarvasum| vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ
kṛtāñjaliḥ||3||
vijvaramiti vijvaraśabdo nīrogopadarśakaḥ
1; yato jvaraśabdena cātra sāmānyena rogo'bhimataḥ, yathā- “jvaro vikāro
rogaśca” ityādi| nīrogatveneha rogapraśamanapṛcchāśrayatāṃ gurorbravīti|
jvarasandehamiti jvaranidānoktātiriktajvaradharmaviṣayaṃ sandeham| vivikta
ityādinā evaṃ guravaḥ praṣṭavyā iti darśayati||3||
dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā
purā||4|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya
pralayodaye| prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca||5||
pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam| vyāsato vidhibhedācca
2
pṛthagbhinnasya cākṛtim||6|| liṅgamāmasya
jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam| vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak
pṛthak||7|| jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca
yāvatkālaṃ yato yataḥ| praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ||8||
yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam| jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ
bhagavan! vaktumarhasi||9|| tadagniveśasya
vaco niśamya gururabravīt| jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya! nikhilaṃ
śṛṇu||10||
dehendriyamanastāpītyādi hetugarbhaṃ jvarapradhānatve viśeṣaṇam|
keciddehamātratāpino'rbudādayaḥ, kecinmanastāpina evātattvābhiniveśādayaḥ,
kecidindriyatāpina eva timirādayaḥ; ayaṃ tu tritayatāpī| vakṣyati hi-
“jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate” iti| tatra śarīratāpitvaṃ
santāpādinā, mana-indriyatāpitvaṃ ca “vaicittyaṃ” ityādinā vakṣyati|
sarvarogāgraja iti śārīrasarvarogāgrajaḥ; mānasāstu rogā jvarādeḥ
prāgavasthitā eva satyayugādāvapi| balitvaṃ cāsya bhūrivikārakartṛtvāt|
pradhānatvaṃ ca dehamanastāpitvādidharmayogāt| prāṇisapatnasyeti mārakatvena
prāṇiśatroḥ| dhruvasyeti avaśyambhāvinaḥ| pralayodaye maraṇe janmani ca| atra
ca tamorūpo jvaro jñeyaḥ| vakṣyati hi- “jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca
mahattamaḥ” iti| prakṛtyādayaḥ samastādhyāyavyākaraṇīyā yathāvasaraṃ
vyākhyeyāḥ| balaṃ ca kālaścātmalakṣaṇaṃ ceti balakālātmalakṣaṇamiti dvandvaḥ|
vyāsato vidhibhedācceti prapañcena vidhibhedāt| yata iti yebhyo vyavāyādibhyo
rakṣyaḥ| dvitīyo yataḥśabdo yena hetunā rakṣaṇīya ityarthaḥ|
jagaddhitārthamityanena yacca śrutvā jagaddhitaṃ cikitsāpravartanaṃ
kariṣyāmītyagniveśaḥ kāruṇikatāṃ śiṣyaguṇeṣūpādeyāmātmano darśayati|
jvarādhikāre ityādirnirdeśagranthaḥ||4-10||
jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca| eko'rtho
3
nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate||11||
jvaro vikāra ityādi| praśnagranthāsūcitasyāpi paryāyakathanaṃ vṛttameva,
tathā'pi punaḥprakaraṇavaśādabhidhānamiti na punaruktadoṣa iti bruvate; kiṃvā
jvarasyaivādhikṛtasyaitatparyāyakathanam| vikārādayaśca yadyapi sāmānyena
rogābhidhāyinaḥ, tathā'pi prakaraṇādiha jvara eva viśiṣṭe vyādhau vartante|
yathā- brāhmaṇaṃ bhojayedityatra bhojanaprakaraṇāt sāmānyo'pi brāhmaṇaśabda
āmantritabrāhmaṇe vartate| tasmiṃśca vyākhyāne jvarādiparyāyābhidheyarūpā
vivṛtiḥ ‘jvaro vikāraḥ’ ityādinā ucyata iti nāpi punaruktiśaṅkā| nāmaśabdaḥ
prakāśane, tena eko'rtho nāma jvaralakṣaṇo rogalakṣaṇo vā paryāyairucyata
ityarthaḥ| paryāyā ekārthābhidhāyino bhinnajātīyāḥ śabdāḥ; kiṃvā,
nāmaparyāyairiti nāmarūpaiḥ paryāyaiḥ; vyavahriyamāṇaiḥ paryāyairityarthaḥ|
yataḥ paryāyo'vyavahriyamāṇo'pi bhavati, yathā- āyuṣi
nityagānubandhaśabdarūpau paryāyāvuktau||11||
tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ| dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ
samupasevate||12||
prakṛtiśabdeneha svabhāvaḥ, tathā yatkāraṇamayaṃ kāryaṃ bhavati taducyate;
tatra pratyāsannakāraṇarūpāṃ prakṛtimāha- tasyetyādi| uddiṣṭeti
saṅkṣepādabhihitā| doṣāṇāṃ jvaraprakṛtitve hetumāha- dehinamityādi|
sarvadoṣāvyabhicārājjvarasya doṣaprakṛtitvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| dehiśabdena
śarīravān puruṣo'bhipreto na kevala ātmā, tasya nirvikāratvāt| ‘samupasevate’
iti bhāṣayā bhūtaviśeṣarūpasya jvarasyāveśaṃ darśayati; vigrahaśca jvarasya
svatantre vaktavya eva- ‘jvarastripādastriśirāḥ’ ityādinoktaḥ||12||
kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā
4
yamātmakāḥ| pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā||13||
ityasya prakṛtiḥ proktā, ...|14|
svabhāvarūpāṃ jvaraprakṛtimāha- kṣaya ityādi| dehakṣayahetutvāt kṣayaḥ,
mohakartṛtvāttamaḥ, pāpanirvartyatvāt pāpmā, mṛtyukāraṇatvānmṛtyurjvara
evocyate| atra ca ‘uktāḥ’ iti tathā ‘yamātmakāḥ’ iti bahuvacanamekasminnarthe
jvare kṣayakartṛtvādidharmabhedavivakṣayā jñeyam| yamātmakā iti yamasvarūpāḥ;
yamo hi yathā mārakaḥ, tathā'mī mārakā ityato yamātmakā ityarthaḥ| kiṃvā
‘yamātmajāḥ’ iti pāṭhaḥ; atrāpi yamaputratvena pitṛsamānakriyākartṛtvamucyate|
kiñca kṣayādayaḥ svanāmaprasiddhā yamasvarūpā bhinnā eva jvarāt, iha tu
jvarasya yamātmakatvābhidhānaprasaṅgātte'pyucyante| asmin vyākhyāne
mṛtyuśabdena mṛtyusūcakaṃ riṣṭamucyate, yato na mṛtyureva mṛtyukaro bhavati|
yamātmakatve hetumāha- pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇeti|
etena, yathā yamaḥ svakarmakliśyamānānāṃ prāṇināṃ pañcatve heturbhavati, tathā
kṣayādayo'pi prāktanakarmaṇā kliśyamānān mārayantītyarthaḥ| ‘pañcatvapratyayā’
iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārtho jñeyaḥ
5||13||-
... pravṛttistu parigrahāt| nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt||14||
kramāgatāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pravṛttiḥ prathamāvirbhāvaḥ|
parigrahāditi janapadoddhvaṃsanīye “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā
parigrahājjvarādipravṛttimuktāṃ smārayati| tathā rudrakopāddāruṇādyā
pravṛttirjvarasya, sā nidāne pūrvamuddiṣṭā; “jvarastu khalu
maheśvarakopaprabhavaḥ” (ni.a.1) iti granthena nidāne saṅkṣepeṇoktetyarthaḥ|
pūrvamiti padena rudrakopaprabhavā prathamā, parigrahaprabhavā tu dvitīyā
pravṛttiriti darśayati||14||
dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam| divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā
abhidudruvuḥ||15|| tapovighnāśanāḥ kartuṃ
6
tapovighnaṃ mahātmanaḥ| paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ||16||
punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ| yajñe na kalpayāmāsa
procyamānaḥ surairapi||17|| ṛcaḥ
paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ| yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa
iṣṭavān||18|| athottīrṇavrato devo buddhvā
dakṣavyatikramam| rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ||19||
sṛṣṭvā
7
lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bālaṃ krodhāgnisantaptamasṛjat
satranāśanam||20|| tato yajñaḥ sa vidhvasto
vyathitāśca divaukasaḥ| dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21||
atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| tamṛgbhirastuvan yāvacchaive
bhāve śivaḥ sthitaḥ||22|| śivaṃ śivāya
bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ| bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā
navalocanaḥ||23|| jvālāmālākulo raudro
hrasvajaṅghodaraḥ kramāt| krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te||24||
tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi| janmādau nidhane ca
tvamapacārāntareṣu ca||25||
yataśca parigrahabhavatvaṃ vistaroktaṃ rudrakopabhavatvaṃ ca saṅkṣepoktam, ato
rudrakopodbhavatvameva vivṛṇoti- dvitīye hītyādi| vinā krodhaṃ caryate yat
tadakrodhavratam| tapovighnāśanāḥ tapovighnopajīvinaḥ| dhruvamiti avaśyadeyam|
satranāśanamiti yajñanāśanam| śaive iti kalyāṇakare| apacārāntareṣviti
jvaranidānasevāsu| atra ca satyayuge'pi janmamaraṇayormoharūpajvarasya
vidyamānatvād dvitīyayuge'pi janmaraṇayorbhavanaṃ na jvarasyānupapannam| tena,
yo janmādau nidhane ca vyavasthitaḥ sa idānīmapacārāntareṣu bhaviṣyasīti
yojanīyam| kiṃvā, satyayuge ca janmamaraṇayormoharūpajvaro niṣkalmaṣāṇāṃ
puruṣāṇāṃ nāsīdeveti mantavyam| kalyāṇakarasvarūpasyāpi śivasya
prāṇipīḍākarajvaravisargaḥ prāṇināmevādharmaprabhāvādavaśyopabhogyāṃ pīḍāṃ
dṛṣṭveti mantavyam||15-25||
santāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā| jvaraprabhāvo, janmādau nidhane
ca mahattamaḥ||26|| prakṛtiśca pravṛttiśca
prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|
santāpa ityādinā prabhāvamāha| prabhāvaścānaupādhikā śaktirucyate, tena
santāpādīnāṃ prabhāvavyapadeśaḥ| yataścāyaṃ rogaprabhāvaḥ, tato
vātaśleṣmakṛte'pi jvare'nuṣṇarūpastāpo
8
bhavati, tathā janmādau nidhane ca mahattamorūpatvaṃ jvaraprabhāva ityarthaḥ|
prakṛtiścetyādinā prakaraṇasaṅgrahaṃ karoti, ‘ityasya prakṛtiḥ proktā’
ityanena tu prastāvasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, adhyāyānte tvadhyāyārthasaṅgrahaṃ
kariṣyati| etacca punaḥ punaḥ saṅgrahakaraṇaṃ
tantrarmatvācchiṣyabuddhisamādhānārthaṃ kṛtaṃ jñeyam||26||-
nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni
9
vibhāgaśaḥ||27||
nidāna ityādinā kāraṇamāha| aṣṭau kāraṇānīti rūkṣādayastrayo
jvarārambhakavātādikartṛtvenoktāḥ, tathā “yathoktānāṃ hetūnāṃ miśrībhāvāt”
(ni.a.1) ityādinā tu dvandvānāṃ sannipātasya ca kāraṇamuktaṃ, tathā āgantoḥ
kāraṇaṃ tatra kaṇṭharaveṇaivoktam| anye tu vātādīneva
jvarārambhakasamprāptiprāptān “iha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate”
(ni.a.1) ityādigranthena nidānoktān kāraṇānīti padena grāhayanti;
prakṛtiśabdena tu bījabhūtā avyavahitasambaddhā doṣā gṛhyante, rūkṣādayastu
doṣaprakopakāraṇabhūtā na jvarakāraṇānīti vadanti| tasmin pakṣe rūkṣādīnāṃ
jvarahetubhūtānāmihāgrahaṇaṃ syāt; rūkṣādīnāṃ tu jvare hetutvaṃ
doṣaprakopāvāntaravyāpāratvena bhavatyeva, yathā- yāgasya svargakartṛtvam|
dvividhaṃ ca kāraṇaṃ rogāṇāṃ- vyavahitaṃ rūkṣādi, pratyāsannaṃ ca doṣā iti
śāstrasiddhānta eva| ‘nidāne’ iti padenaiva pūrvatve labdhe, pūrvoktānīti
padamiha vaktavyajvaranidānavyudāsārtham||27||
ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ kramaḥ|
jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau||28||
avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ| śīlavaikṛtamalpaṃ ca
jvaralakṣaṇamagrajam||29||
yadyapi nidāne'pi pūrvarūpāṇyuktāni, tathā'pīha prakaraṇavaśādyani prāyaḥ
prādurbhavanti, tāni paṭhyante- ālasyamityādi||28-29||
kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate| śarīraṃ, balakālastu nidāne
sampradarśitaḥ||30||
kevalamiti kṛtsnaṃ, tena bāhyendriyāṇāmapyavarodhaḥ| anena dehamanasī
apyavaśyaṃ jvareṇa tapyete ityuktam| balasyābhivṛddhilakṣaṇasya
jvarābhyāgamanalakṣaṇasya vā kālo balakālaḥ, sa ca nidāne “divasānte gharmānte
jaraṇānte vā jvarāgamanamabhivṛddhirvā” (ni.a.1)
ityevamprakāragranthenoktaḥ||30||
jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ| jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi
kiñcinna tapyate||31||
jvarapratyātmikaṃ liṅgamityādinā''tmalakṣaṇamāha| ātmaliṅgamiti
avyabhicārilakṣaṇam| iha santāpaśabdena sāmānyena pīḍā vaktavyā, sā ca
dehaviśeṣaṇābhidhānāttāpalakṣaṇaiva bhavati, manasi tu tathā cendriyeṣu
dehaguṇagṛhīteṣu vaicittyādirūpā “vaicittyaṃ” ityādigranthavaktavyā jñeyā|
jvaraprabhāve santāpo'cintyakāryatayoktaḥ, iha tu jvarāvyabhicāritveneti
viśeṣaḥ| anye tu, arucyādiyuktaḥ santāpaḥ prabhāvo bhavati,
arucyādirahitastvātmalakṣaṇaṃ bhavati| santāpasya pratyātmalakṣaṇatve
hetumāha- jvareṇetyādi| bhūtaśabdena sarvaprāṇina ucyante| tataśca jvareṇa
bhūtamāviśatā na kiñcinmanuṣyādi na tapyate, kintu tapyata eva, tato
jvarāvyabhicāritayā jvarātmalakṣaṇameva tadupapannamiti bhāvaḥ| atra pakṣe
gajādiṣvapi kūṭapākalādiśabdābhidheyeṣu jvareṣvantardāharūpā vedanā bhavatīti
jñeyam| kiṃvā, atra dehasantāpau militau vā paryāyeṇa vā jvarātmaliṅgaṃ
bhavetāṃ; na tāvat paryāyeṇa, tathā hi sati kvacijjvare dehasantāpa eva
kvacijjvare manaḥsantāpa eva bhavatīti vācyaṃ,
tataścānayorvyabhicārānnāvyabhicāriliṅgatvaṃ; tasmānmilitāveva
dehamanaḥsantāpāvātmalakṣaṇaṃ jvarasyeti vācyam; evaṃ vyavasthite kasmāt
sarvajvareṣu dehamanastāpau bhavata ityāha- jvareṇetyādi| jvareṇa
bhūtamāviśatā nahi kiñciccharīraṃ mano vā na tapyate, kintu tapyata eva; ato
dehamanastāpaḥ sarvajvareṣūpapanna ityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe
śārīramānasajvarabhedopadarśane “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe” ityādinā śārīrasya
yaddehamātrāśrayatvaṃ mānasasya yanmanomātrāśrayatvaṃ vaktavyaṃ tat
sūkṣmakālābhiprayeṇa; tasmiṃśca sūkṣmakāle jvara
ubhayātāpako'pyanantarotpadyamānobhayatāpitvadharmāpekṣayā bhavatyeva
dehamanastāpī, yathā prathamakṣaṇotpannaṃ dravyaṃ nirguṇam,
anantarotpadyamānaṃ saguṇaṃ dravyamuktaṃ
10
dravyalakṣaṇe||31||
dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ| punaśca dvividho dṛṣṭaḥ
saumyaścāgneya eva vā||32|| antarvego
bahirvego dvividhaḥ punarucyate| prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva
ca||33|| punaḥ pañcavidho dṛṣṭo
doṣakālabalābalāt| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||34||
punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ| bhinnaḥ kāraṇabhedena
punaraṣṭavidho jvaraḥ||35||
dvividha ityādinā vidhibhedamāha| ete ca bhedā vivaraṇe vyaktā bhaviṣyanti|
saumya iti śītakāraṇārabdhatvena somadevatākaḥ,
āgneyo'pyuṣṇakāraṇārabdhatvenāgnidevatākaḥ| punaḥ pañcavidho dṛṣṭa ityatra na
pañcavidhena bhedena sarvajvaravyāptiḥ, yataḥ “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ
pañcavidho jvaraḥ” iti vakṣyati| tataśca kevalavātādijvarāṇāṃ na
santatādibhedena grahaṇaṃ; tathā santatādīnāṃ kālaniyamo vaktavyaḥ, tataśca ye
kālāniyatāste santatādibhinnā eva; tasmāddoṣakālabalābalādye jvarā bhavanti,
te pañcadvidhā eveti vākyārthaḥ| doṣakālabalābalāditi doṣakṛtāt kālabalābalāt;
kālabalābale jvarakālaprakarṣāprakarṣau| tatra santate jvare balavatā doṣeṇa
saptāhādiḥ prakṛṣṭatvādbalavān kālo niyamyate, satatake tu santatakālāpekṣayā
hīnabalena doṣeṇābalo jvarakālaḥ, sa hyahorātre dvikālenātra vyāpako bhavati,
tathā'yameva satatakajvarakālo hīnabalakālānyedyuṣkāpekṣayā balavān bhavati;
evamanyedyuṣkādijvarakālo'pi vyākhyeyaḥ
11| kiṃvā, doṣakālo duṣṭikālo jvarakāla ityarthaḥ, tasya balābalāt
prakarṣāprakarṣādityarthaḥ| kālaprakarṣāprakarṣaniyamāśca vyākhyātā eva| anye
tu, doṣaśca kālaśca doṣakālau, tayorbalābalāditi vadanti| tatra doṣabalāt
kālabalācca santato bhavati; yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi
santatam” ityādinā| doṣakālabalatvamabalatvaṃ ca vivaraṇagranthenoktaṃ; tathā
doṣasyābalatvaṃ sapratyanīkatayā satatakādiṣu bhavati, tathā jvaravegavigame
ca satatakādau kālasyābalatvaṃ bhavati| atra pakṣe doṣakālabalābalābhyāṃ
sarvajvarā vyāpyante, tataśca santatādipañcajvaraniyamo durghaṭaḥ syāt| anye
tu vyutkramābhidhānena ‘doṣabalābalakālāt’ iti kṛtvā vyākhyānayanti|
etaccāśabdaṃ vyākhyānam| tṛtīyakacaturthakāviti samāsanirdeśena
tṛtīyacaturthakayorāgantvanubandhatvādisādhāraṇadharmayogitāṃ darśayati||32-35||
śārīro jāyate pūrvaṃ dehe, manasi mānasaḥ|
vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36||
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ
12
santāpalakṣaṇam|37|
‘pṛthagbhinnasya cākṛtim’ iti praśnasya kramāgatamuttaraṃ- śārīra ityādi|
pūrvamiti vacanāduttarakālaṃ śārīro jvaro manasyapi bhavati, evaṃ mānaso
manasyutpādānantaraṃ dehe'pi bhavatīti jñeyam| evaṃ ca yadyapi sarvajvarāṇāṃ
dehamanodhiṣṭhānatvaṃ, tathā'pi yo dehāśrayī prathamaṃ śarīradoṣeṇa balavatā
prārabdhaḥ syāt sa taddoṣacikitsayaiva cikitsyaḥ; evaṃ mānaso'pi
mānasadoṣacikitsayaiva cikitsya iti darśayituṃ śārīramānasabhedopadarśanaṃ
sādhu| nanu śārīrasya jvarasya santāpalakṣaṇaṃ vyaktaṃ, mānasasya tu jvarasya
kathaṃ santāpaḥ, yattasya lakṣaṇaṃ bhavatītyāha- vaicittyamityādi|
vaicittyādayo mānasasantāpaśabdenocyante, tāpaśabdasya
pīḍāvacanatvādityarthaḥ| manastāpaprastāvena ‘dehendriyamanastāpī’ ityatra ya
indriyatāpo jvarasyoktastaṃ ca vyācakṣate- indriyāṇāṃ cetyādi| vaikṛtyamiti
svabhāvānyathātvaṃ, taccārthāgrahaṇādyanumeyam||36||-
vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ||37||
icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|
saumyāgneyabhedayoḥ pratilomavyākhyākrameṇa vivaraṇaṃ- vātapittātmaka ityādi|
vātāpittātmaka iti vātapittakāraṇakaḥ| atra ca kevalavātārabdhaḥ, tathā
kevalakaphārabdhaśca śītasvabhāvakāraṇatayā saumyatvenoṣṇamicchati, tathā
vātakaphātmako'pyupalabhyate, tathā
kevalapittātmako'pyāgneyatvādanuṣṇābhiprāya iti vyaktaṃ, tenedānīṃ
vātapittātmakaḥ śītena vātena pittena coṣṇena kṛtastasya
durupapannāyāmāgneyatāyāṃ bruvate- vātapittātmakaḥ śītamiti| evaṃ vyavasthite
vātapittajvare cedvāyuḥ saṃyogamahimnā viparītānukārī dṛṣṭaḥ, tat kiṃ
kaphasaṃyukto'pi vāyurviparītamarthaṃ karotītyāśaṅkyāha- uṣṇaṃ vātakaphātmaka
iti; vātakaphātmako viśeṣeṇoṣṇamicchatītyarthaḥ| vyāmiśralakṣaṇa iti
uktavyāmiśradoṣalakṣaṇajvaravyatiriktaḥ kaphapaittikaḥ sānnipātikaśca, sa
coṣṇaśītābhiprāyatayā saumyāgneyarāśidvayātirikta
13
eva jvaraḥ; yathā- aṅgulīdvayavyatiriktaṃ tryaṅgulam| evaṃ
śārīramānasamiśrībhāve'pi cintanīyam| jvara icchatīti vacanaṃ
jvarayuktapuruṣecchāyā jvare upacārājjñeyam||37||-
yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt||38||
dāhakṛttejasā yuktaḥ, śītakṛt somasaṃśrayāt|39|
vātapittajvare śītābhiprāyatāmupapādayituṃ vāyoryogavāhitāmāha- yogavāha
ityādi| yogādyogino guṇaṃ vahatīti yogavāhaḥ| paramiti atyartham| saṃyogāditi
uṣṇena śītena ca saṃyogāt| ubhayārthakṛditi yathāsaṅkhyamiha uṣṇaśītārthakārī|
etadeva vibhajate- dāhakṛdityādi| ‘pittena’ iti vaktavye yat ‘tejasā’ iti
karoti, tena bāhyenāpyātapādinā yukto vāyurdāhaṃ karotīti lokaprasiddhamarthaṃ
dṛṣṭāntārthaṃ sūcayati| śītakāritvaṃ tu vāyoḥ śītatvenaiva yat siddhaṃ tat
somarūpakaphapānīyādiyogādviśeṣeṇa bhavatīti jñeyam||38||-
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||39||
sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni
lakṣayet||40|| santāpo'bhyadhiko
bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca||41||
antardāha ityādinā antarvegabahirvegavivaraṇam||39-41||
prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ
śaradi kupyati||42|| citaḥ śīte kaphaścaivaṃ
vasante samudīryate| varṣāsvamlavipākābhiradbhiroṣadhibhistathā||43||
sañcitaṃ pittamudriktaṃ
14
śaradyādityatejasā| jvaraṃ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44||
prakṛtyaiva
15
visargasya tatra nānaśanādbhayam| adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ
kaphaḥ||45|| hemante, sūryasantaptaḥ sa
vasante prakupyati| vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate||46||
ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu|47|
prākṛta ityādinā prakaraṇena prākṛtavaikṛtavivaraṇam| tatreha
kālasvabhāvaprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate
16, tajjātīyācca doṣādudbhūto jvaraḥ prākṛta ucyate| yadvakṣyati-
“kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ” iti| evamapi
varṣākālaprakṛtibhūtena vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ syāt, tanniṣedhāyāha-
sukhasādhyastu vasantaśaradudbhava iti| tuśabdo'vadhāraṇe| tena, ya eva
sukhasādhyo vasantaśaradudbhavaḥ prākṛtaḥ sa eveha prākṛtaśabdenocyata
ityarthaḥ; varṣākālabhavavātikastu na sukhasādhya iti, tena nāsau prākṛta
ucyate| prākṛtavaikṛtasañjñāvyavahāro hi yathākramaṃ
sukhasādhya-kṛcchrasādhyabodhaprayojanakaḥ
17; tadyadi kṛcchre'pi vātaje prākṛtatvaṃ syāttadā kiṃ prākṛtavyavahāreṇa|
yataśca vasantaśaradudbhavāveva prākṛtau, tena tayoreva ‘uṣṇaṃ’ ityādina
granthena vivaraṇaṃ prapañcena kariṣyati na vātikasyeti| atrārthe jatūkarṇe-
“saumyāgneyāvuṣṇaśītakāmau, jīrṇastrayodaśe| dine, vasantaśaradoḥ
prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ” iti| yadyapi vasantajaḥ pūrvamuktastathā'pi
pratilomavyākhyayā ‘uṣṇaṃ’ ityādinā śaradudbhavaṃ nirdiśati| uṣṇaṃ pittaṃ
citaṃ varṣāsu śaradyudīrṇenātapena kupyatīti vijñeyam| śīte iti hemante|
uṣṇamityādinā nirdiṣṭasya varṣāsvityādi bhāṣyam| nanu yadi
varṣāsvamlavipākitvaṃ sarvāsāmoṣadhīnāṃ, tadā
pratidravyābhihitavipākasyāvyavasthā syāt, tasya kālavaśenāmlatvadarśanāt
18| maivaṃ, yathā niṣṭhāpākena yanmadhuraṃ dravyaṃ, tadyathā''vasthikena
pākenāmlaṃ bhavati, yaduktaṃ- “paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ”
(ci.a.15) ityādinā, tathehāpi kālamahimnā'mlavipākitvamapi bhaviṣyati; evaṃ
hemante yanmadhurapākitvamoṣadhīnāṃ tatrāpi vyākhyeyam| anye tu, varṣāsu
vahnimāndyādvidāhanimittamoṣadhīnāmamlavipākitvamiti bruvate| yaduktaṃ-
“varṣāsu vidahatyannaṃ........| tadā hi sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate”
iti| evamapi tairhemante
19
madhurapākitvaṃ noktameva; tasmāt kālamahimnaiva pākāntaramoṣadhīnāṃ sādhu|
āśviti pittasyāśukāritvācchīghraṃ janayati| anubala iti anubandharūpaḥ kapho
bhavati| evaṃ jvarasya laṅghanīyatāmāha- prakṛtyaivetyādi| visargasya
prakṛtyeti visargarūpakālajayā prakṛtyā saumyādirūpayā'naśanādbhayaṃ na
bhavati| visargo hi saumyaḥ snigdhaḥ
20, tatra balavantaśca puruṣāḥ tena tatrotpanno jvara āmāśayasamutpannatvena
laṅghanārho laṅghanīya eva| kiṃvā, ‘prakṛtyaiva visargācca’ iti pāṭhaḥ| tadā
prakṛtyeti jvarakāraṇena kaphapittarūpeṇa laṅghanahetunā, tathā visargācca
21
kālāllaṅghane bhayaṃ nāsti| uktaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ
mahat” iti| hemante citaḥ kapho vasante kupyatīti yuktameva, yato
doṣacayādikrame śiśiro nāstyeva| ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanviti
tasyāpi vasantajakaphajvarasya vātapittam anviti anubandharūpaṃ bhavati| tatra
vasantādau durbalaṃ vātapittaṃ, madhye tu madhyaṃ, ante tu prabalaṃ bhavati;
evaṃ śaradyapi kapho bhavati||42-46||-
ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam||47||
śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet|48|
tadetān viśeṣān buddhvā cikitsā kartavyeti darśayannāha- ādāvityādi|
śaradvasantayorādau madhye cānte ca jvarasya doṣabalābalaṃ buddhveti
yojanā||47||-
kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ||48||
prāyeṇānilajo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ| hetavo vividhāstasya nidāne
sampradarśitāḥ||49||
kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvara iti prākṛta jvarabodhikā
paribhāṣā| kālaprakṛtimiti kālasvabhāvasambaddhaṃ doṣam; uddiśyeti kāraṇatvena
lakṣyīkṛtya| nanvevamapi varṣākālaprakṛtinā vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ
syādityāha- prāyeṇānilajo duḥkha iti; anilajo jvaraḥ kālaprakṛtisamāno'pi
22
duḥkho bhavati, viruddhopakramatvāt| yato jvarasyāmāśayotthatvena laṅghanādi
pathyaṃ, tacca vāyorapathyamiti viruddhopakramatvādduḥkhatvena na prākṛtatvaṃ
vātikasya; yataḥ prākṛtatve'pi yaḥ sukhasādhyaḥ sa eva prākṛta ucyata iti
bhāvaḥ| evaṃ tāvat sarvo vātajo vaikṛtaḥ, tathā
vasantaśaradvyatiriktakālabhavaḥ
23| kaphajastathā paittiko'pi vaikṛta eveti darśayannāha- kāleṣvanyeṣu vaikṛta
iti; ‘kaphajaḥ pittajo vā
24
’ iti śeṣaḥ| atha vaikṛtasya jvarasya ko heturityāha- hetava ityādi| anye tu
bruvate- varṣākāle vātajo'pi prākṛtaḥ, kintvayaṃ kṛcchraḥ,
vasantaśaradudbhavastu prākṛtaḥ sukhasādhyo bhavatīti viśeṣaḥ; tathā ca
vāgbhaṭena- “prākṛtaścānilodbhavaḥ” (vā. ni.a.2) iti kṛtamiti||48-49||
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ|50|
balavatsvityādinā sukhasādhyajvaravivaraṇam| jvaropadravā yadyapi sākṣānna
paṭhitāḥ, tathā'pi sāmānyopadravalakṣaṇayuktā
25
rogā iha jñeyāḥ; yaduktam- “upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga
eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ” (ci.a.21) iti;
tantrāntare ca- “hikkāśvāsakāsatṛṣṇācchardyatīsāramūrcchāṅgabhedārocakāḥ
kṛcchraviṭkatā ceti daśopadravā jvaramupadravanti” ityuktāḥ|50|
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ||50||
jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|
nanu balibhirbahubhiśca hetubhirjāto bahulakṣaṇa eva bhaviṣyati, tat kiṃ
‘bahulakṣaṇaḥ’ iti padena? ucyate- puruṣasyāgnibalādiviśeṣeṇa
26
doṣahetavo yathoktadoṣaguṇā api
27
na bahulakṣaṇaṃ rogaṃ kurvanti, tathā samprāptiviśeṣābhāvācca na
bahulakṣaṇatvaṃ bhavati| yaduktam- “ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe
dhātvādiyogataḥ| darśayanti vikārāṃstu kupitāḥ pavanādayaḥ” iti| śīghramiti
utpannamātra eva||50||-
saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51||
sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram|52|
saptāhādvetyādi| saptāhādvātottaraḥ sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanti,
evaṅguṇa eva paittiko daśāhāt, tathaivaṅguṇa eva kaphajo dvādaśāhāddhanti,
śīghratama-śīghratara-śīghravikārakāritvādvātapittakaphānāmiti varṇayanti|
vāśabdaśca vikalpārthaḥ; tena saptāhādiṣvapyarvāgapi pareṇa vā hananaṃ
lakṣyate| anye tu saptāhāt sapralāpaḥ, daśāhāt sabhramaḥ, dvādaśāhāt saśvāso
hantīti vyākhyānayanti||51||-
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ||52||
asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ|53|
gambhīraḥ antarvegaḥ; kiṃvā, gambhīradhātusthaḥ
28| dairgharātrikaḥ dīrghakālānubandhī; kiṃvā dīrghāṃ rātriṃ maraṇarūpāṃ
karotīti dairgharātrikaḥ||52||-
srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ||53||
sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā
saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ||54|| sa śīghraṃ
śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā| kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi
santatam||55|| niṣpratyanīkaḥ kurute
tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ| yathā dhātūṃstathā
29
mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ||56||
yugapaccānupadyante niyamāt
30
santate jvare| sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśeṣataḥ||57||
saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā| yadā tu nātiśudhyanti na vā
śudhyanti sarvaśaḥ||58|| dvādaśaite
samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| visargaṃ dvādaśe kṛtvā
divase'vyaktalakṣaṇam||59|| durlabhopaśamaḥ
kālaṃ dīrghamapyanuvartate| iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu santatam
31||60|| kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ
prāgapatarpaṇaiḥ|61|
srotobhirityādinā santatādibhedamāha| gurava iti vṛddhāḥ| daśāhamityādi
daśāhādīn vyāpya| suduḥsahaḥ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| śīghramiti daśāhādaya eva
prabhūtatarakālāntarāpekṣayā śīghraśabdavācyāḥ| daśāhādivikalpaśca yathākramaṃ
pittakaphānilottarasannipātārabdhatvāt santatajvarasya jñeyaḥ|
yaduktamanyatrāpi- “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa-dvādaśāha- saptāhāt|
hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt” iti| tathā
“daśa-dvādaśa-saptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| dagdhvoṣmaṇā
32
dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ” iti| hananamocanavikalpastu
rasādīnāmapyaśuddhyā śuddhyā ca vaktavyaḥ| kasmādevamayaṃ duḥsahaḥ śīghrakārī
ca santato bhavatītyāha- kāletyādi| kālaḥ varṣādiḥ, dūṣyaḥ rasādiḥ, prakṛtiḥ
dehaprakṛtiḥ śleṣmaprakṛtyādikā| nanu kālāditulyatā doṣasya kadācideva
sambhavati, yathā- vasante, śleṣmaprakṛtau, medasi dūṣye, kapho doṣaḥ; evaṃ
śaradi pittamapi jñeyam; itareṣāṃ tu tridoṣādīnāṃ kālāditulyatvaṃ duṣprāpam;
atastatkṛtasantataḥ kathaṃ bhavatu, santataśca dvādaśāśrayatvena tridoṣaja eva
vaktavyaḥ| ucyate- tulya ityabhidhāyāpi yat ‘niṣpratyanīkaḥ’ iti karoti, tena
kālādyanuguṇatāmeva kālāditulyatāṃ sphoṭayati
33| kālādīnāṃ cāsamānānāmapi balavatā doṣeṇa parigṛhītānāṃ
pratīpārthakaraṇāsāmarthyenānuguṇataiva
34
bhavati; yathā- balavato rājño hṛdayena pratikūlā api kṣudrarājāno'nuguṇā eva
bhavanti| kiñca, tridoṣārabdha evāsmanmate santataḥ, tasya cānyataraṃ doṣaṃ
prati kālādīnāṃ tulyatvaṃ sambhavatyeva| atraike ‘tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ’
ityato'nantaraṃ ‘yathā dhātūn’ ityādi paṭhanti, itaśca
35
‘prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ’ ityantaṃ paṭhitvā ‘raktadhātvāśrayaḥ’ ityādinā
satatakādilakṣaṇaṃ paṭhanti| anye tu- ‘suduḥsahaḥ’ iti paṭhitvā
satatānyedyuṣkalakṣaṇe paṭhanti, tadanu ‘yathā dhātūn’ ityādigranthaṃ, tataḥ
punarācāryāntaramatenānyedyuṣkādijvaratrayalakṣaṇaṃ paṭhanti| tatra
prathamapāṭhakrame ‘yathā dhātūn’ ityādinā santatasyotpādādikramaṃ bruvate|
dhātūniti rasādidhātusaptakam| rasaduṣṭyabhidhānena viśeṣeṇa
36
rasaduṣṭirjñeyā| yatheti yena prakāreṇa gurutvastabdhatvādinā| yugapaditi
ekakālam| niyamāditi sarvāneva dhātvādīn sarva eva doṣāścānupadyante| sa
śuddhyā vetyādi| sa santataḥ; yadā sarve rasādayaḥ sarvathā viśuddhā bhavanti
tadā praśāmyati saptāhādiṣu, yadā rasādayaḥ sarve sarvathā vā'viśuddhā
bhavanti tadā hantītyarthaḥ| atha yadā stokā śuddhistadā kā vidhetyāha- yadā
tvityādi| nātiśudhyantīti sarva eva nātiviśuddhā bhavanti sāvaśeṣadoṣā
bhavantītyarthaḥ| na vā śudhyanti sarvaśa iti rasādiṣu madhye
katicicchudhyanti, katiciccāviśuddhā vartanta
37
ityarthaḥ| dvādaśeti sapta dhātavastrayo doṣā mūtraṃ purīṣaṃ ca| doṣāṇāṃ ceha
śuddhiḥ prakṛtigamanena jñeyā| dvādaśāśrayatvena santatasyaikadoṣārabdhatvaṃ
yaducyate, tannirastameva jñeyam| visargamiti parityāgam| visargasvarūpamāha-
avyaktalakṣaṇamiti; avyaktaṃ lakṣaṇaṃ yasya tamavyaktalakṣaṇaṃ visargam;
etena, tadā'pi jvaro līno'styeva, paraṃ lakṣaṇāni tasya vyaktāni na bhavantīti
darśayati; tadanu trayodaśadinādārabhya dīrghakālamanuvartate, tato
38
durlabhopaśamo bhavatīti yuktamuktam| ebhiśca
dhātvādidvādaśāśrayitva-daśāhādivyāpakatvādibhirdharmaiḥ
39
santato bhinna eva vātādijvarebhyaḥ kālāniyamena dvitryādidineṣu
vyavacchedenānusaktebhyaḥ| yastu tantrāntare “tathā santata evānyaḥ
svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā svalpopadravalakṣaṇaḥ||
atulyadūṣyaprakṛtiḥ” ityādinā granthenocyate, so'smādanya eveti
tantrāntare'pyanyaśabdaprayogāt pratipāditamiti na virodhaḥ||53-60||-
raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram||61||
sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam| ahorātre satatako dvau
kālāvanuvartate||62||
satatakaṃ vivṛṇoti- raktadhātvāśraya ityādi| prayograhaṇāt satatako
raktavyatiriktaṃ māṃsādidhātumapyāśrayata iti darśayati| sapratyanīka iti
kālādiṣu madhye'nyatamaḥ pratyanīkaḥ| kālavṛddhikṣayātmakamiti kāle
vṛddhikṣayocite kāle vṛddhiḥ kṣayaśca yasya sa kālavṛddhikṣayātmā| tena
40, doṣānuguṇe kāle jvaro bhavati, doṣānuguṇakālavyatirikte ca kāle kṣayo
bhavati| jvarasya kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ madhye'nyatamādbalaprāptau satyāmapi
doṣasamprāpti mahimnā hi kālabhāvitvaniyamo
41
jñeyaḥ||61-62||
kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ doṣo ruddhvā
medovahāḥ sirāḥ||63|| sapratyanīko
janayatyekakālamaharniśi| doṣo'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau||64||
gatirdvyekāntarā'nyedyurdoṣasyoktā'nyathā
42
paraiḥ| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam||65||
māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam| saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi
caturthakam
43||66|| anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā
tṛtīyakaḥ| dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ||67||
medovahā ityatra medovahanāḍīrodhādeva medoduṣṭirjñeyā| uktaṃ hi- “teṣāṃ
srotasāṃ rodhāt
44
sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante” (vi.a.5) iti|
‘māṃsasrotāṃsyanusṛtaḥ’ ityādi tṛtīyakacaturthakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti|
atrāpi srotoduṣṭyā dhātuduṣṭiravagantavyā| ye tu
tṛtīyakacaturthakayordūṣyapratipādakaṃ granthaṃ na paṭhanti, teṣāṃ
tantrāntarapratyayāddūṣyāvarodhaḥ| tṛtīyakacaturthakasañjñayaiva
tṛtīyadinacaturthadinabhāvitvaṃ jñeyam||63-67||
adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati| adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle
ca kupyati||68|| sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca
prāpya doṣastṛtīyakam| caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt||69||
jvarāṇāṃ vicchedābhyāgame
45
dṛṣṭāntamāha- adhiśete ityādi| adhiśete iti adhiṣṭhāya tiṣṭhati| dhātumiti
satatakādidūṣyatvena paṭhitaṃ raktādidhātum| kāle iti svakāle| yadi svakāle
jvaraṃ karoti doṣaḥ, tadā tṛtīyakacaturthakayoḥ kimiti viśrāmadine'pi
doṣānuguṇe pūrvāhṇādikāle na karotītyāha- sa vṛddhiṃ cetyādi| na kevalaṃ
kālamātramapekṣate, kintu vṛddhimapyapekṣate tṛtīyakādikaraṇe doṣaḥ; sā ca
vṛddhistṛtīyake tryaheṇa, caturthake caturaheṇaiva bhavatīti bhāvaḥ|
pratyanīkasya kālaprakṛtyāderdoṣaviruddhasya balakṣayaḥ; tena doṣavṛddhyā yadā
pratyanīkasya kṣayo bhavati tadā jvarayatītyarthaḥ||68-69||
kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ| punarvivṛddhāḥ sve kāle
jvarayanti naraṃ malāḥ||70||
atha satatakādau yathā vṛddho doṣo jvaravegaṃ janayati, tasya yathopaśamo
bhavati, tadāha- kṛtvetyādi| satatakādau doṣā vegaṃ kṛtvā gatabalā bhavanti,
gatabalāśca punaḥ sve sve raktādau sthāne sthitā bhavanti, punasta eva vṛddhāḥ
sve kāle jvarayanti||70||
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ| vātapittācchirogrāhī trividhaḥ
syāttṛtīyakaḥ||71|| caturthako darśayati
prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ
śirasto'nilasambhavaḥ||72||
doṣodrekaviśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoḥ prabhāvamāha- kaphapittādityādi|
pṛṣṭhamabhīti pṛṣṭhāt, pṛṣṭhagrāhītyarthaḥ; kiṃvā, pṛṣṭhāditi lyablope
pañcamī, tena pṛṣṭhamadhiṣṭhāyetyarthaḥ| jaṅghābhyāṃ pūrvamiti jaṅghayoḥ
prathamaṃ pīḍāṃ karoti| atra ca na svapradhānaḥ
46
paittikaścaturthakaḥ pittagṛdhrasīvadbhavatyevānabhidhānāditi mantavyaṃ;
hārīte tu pittajanyatvaṃ yaduktaṃ tadanubandharūpapittajanyatvaṃ,
pṛthakprabhāvākartṛtvāt; na hi prabhāvaścaturthakābhyupagamavirodhī
47||71-72||
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ
karoti yam||73||
samprati madhye ahanī
48
jvarayatyādāvante ca yo muñcati sa caturthakaviparyayatvena
caturthakagrahaṇagṛhīta eveti darśayannāha- viṣametyādi| trividho dhāturiti
vātādiḥ| dvidhātustha iti asthimajjagataḥ| ayaṃ ca viṣamajvara iveti
sāmānyenoktaṃ, tathā'pi caturthakasya
49
prakārarūpaviṣamajvara eveti mantavyam| atra tantrāntaram-
“asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante
ca muñcati” iti||73||
prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ
parikīrtitaḥ||74||
caturthakaviparyayeṇa saṃyuktapañcavidhajvarāṇāṃ samānaṃ dharmamāha- prāyaśa
ityādi| prāyaśograhaṇāt satatakādīnāṃ dvandvādijanyatvamapi sūcayati| nanu,
yadi sannipātārabdhatvameṣāṃ tarhi yaducyate caturthake ślaiṣmikatvādi, tat
kathamityāha
50
- sannipāte tu yo bhūyānityādi; yata ‘āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvara’
iti granthena bhūtānubandho vaktavyaḥ; jatūkarṇe'pi
tṛtīyakacaturthakaviparyayāvuktvā'bhihitaṃ-
“viṣamajvarāstridoṣajatve'pyadhikadoṣalabdhākhyāḥ” iti| ete pañcāpi jvarāḥ
keṣāñcidviṣamajvaratvena
51
sammatāḥ| tathāhi- viṣamatvaṃ viṣama(vega)kālatvena bhavati; yaduktamanyatra-
“viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān” (vā. ni.a.2) iti| santate tu
dvādaśāhavisargeṇa trayodaśāhe punaranubandhāt kālevaiṣamyamasti, tena so'pi
viṣama iti| anye tu, santataṃ parityajya satatakādīṃścaturo
viṣamajvarānicchanti; yataḥ santate kālavaiṣamyaṃ tādṛśaṃ nāsti; uktaṃ ca
kharanādena- “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ
hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ” iti| anye tu- tṛtīyakacaturthakāveva viṣamau,
viṣamāṇāṃ cireṇotpādāt; yadāha dāruvāhaḥ- “sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu
dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaṃ cireṇa yat|| yāti dehaṃ
52
na vā(')śeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ pratipadyate| kramo'yaṃ
53
tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvare” ityāhuḥ||74||
ṛtvahorātradoṣāṇāṃ
54
manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||75||
gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau| rasasthite bahistāpaḥ
sāṅgamardo vijṛmbhaṇam||76|| raktoṣṇāḥ
piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ| dāharāgabhramamadapralāpā
raktasaṃsthite||77|| antardāhaḥ satṛṇmohaḥ
saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā| daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet||78||
svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ| svagandhasyāsahatvaṃ ca
medaḥsthe glānyarocakau||79|| virekavamane
cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate
jvare||80|| hikkā śvāsastathā
kāsastamasaścātidarśanam| marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva
majjage||81|| śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ
kṛtvā vināśya ca| prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ||82||
rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ| asthimajjagataḥ kṛcchraḥ
śukrastho naiva siddhyati||83||
samprati santatajvara eva yathā satatakādirūpo bhavati, tathā satatakādayaḥ
santatādirūpā bhavanti, tadāha- ṛtvahorātretyādi| balābalāditi mano'ntena
sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca balābalam| arthavaśāditi karmavaśāt| ṛtvādīnāṃ
balāttathā ṛtvādyabalājjvarastaṃ taṃ satatādijvaroktaṃ kālaṃ prapadyate| tatra
ṛtubalādvātottaraḥ satatako varṣākālajaḥ pratyanīkāṃ śaradaṃ prāpya
anyedyuṣkādirūpo bhavati| ahorātrabalābalābalāt kālaviśeṣaprāptiryathā-
vasantasya madhyeṣvahorātreṣu vātikaścāturthiko jāto yaḥ sa vasantasya
paścimānyahorātrāṇi rūkṣāṇi prāpya balavān tṛtīyakādirūpo bhavati,
tathoktadineṣveva ślaiṣmikaḥ satatako jātaḥ śeṣadineṣu śleṣmapratyanīkeṣu
anyedyuṣkādirūpo bhavati|
doṣabalābalādduṣṭahetusevābhūtājjvaraparāvṛttiryuktaiva| manobalāt satatajvarī
manonivṛttyādinā anyedyuṣkādijvaravān bhavati; manodaurbalyādbhayādinā
caturthakādijvarī tṛtiyakādijvaravān bhavati| karmavaśājjvaraparāvṛttau
śubhakarmaṇā duḥkhajvaraparāvṛttyā yo yaḥ sukhaḥ sa bhavati; pāpakarmaṇā tu
duḥkhajvaro bhavatīti jñeyam||75-83||
hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvamaṣṭavidho jvaraḥ| samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ
śṛṇu lakṣaṇam||84|| śiroruk
55
parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam| kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā
bhramo'ruciḥ||85|| svapnanāśo'tivāgjṛmbhā
vātapittajvarākṛtiḥ| śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk||86||
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam| santāpo madhyavegaśca
vātaśleṣmajvarākṛtiḥ||87|| muhurdāho muhuḥ
śītaṃ svedastambho
56
muhurmuhuḥ| mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam||88||
liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ| ityete dvandvajāḥ proktāḥ
...|89|
sampratyaṣṭavidhajvarākṛtau vaktavyānāha- hetubhirityādi| hetavo'pi
jvaraviśeṣagamakatvenākṛtirūpā bhavantyeveti kṛtvā hetukathanamapi yat kṛtaṃ
tadapyucitam| pūrvamiti nidāne| samāsenopadiṣṭasyeti ye nidāne
dvāndvikasānnipātikāgantavaḥ samāsenoktāḥ, teṣāmiha vistareṇa lakṣaṇaṃ
śṛṇviti; ye punarekadoṣajanyā vātajvarādayaste tatraiva prapañcenoktā iti neha
punarvaktavyāḥ| bhramaḥ yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate, kiṃvā bhramaḥ
bhrāntiḥ| śītakaḥ śītatā| staimityamiti vastrāvaguṇṭhitatvamiva| santāpo
madhyavega iti nātitīvraḥ santāpaḥ| svedastambha iti svedāpravartanam||84-88||-
... sannipātaja ucyate||89||
sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
vai pṛthak pṛthak||90|| bhramaḥ pipāsā
dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe
jvare||91|| śaityaṃ
kāso'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare
viduḥ||92|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā
moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe||93||
sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād dvyanuge
tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94|| raktaviṇmūtratā
dāhaḥ svedastṛḍ balasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte
garīyasi||95||
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena
cādiśet||96|| pratiśyā chardirālasyaṃ
tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam||97||
hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ
pittādhike matam||98|| śirorugvepathuḥ
śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ
syānmārutādhike||99|| śītako gauravaṃ tandrā
pralāpo'sthiśiro'tiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ||100||
śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ
vātādhike matam||101||
varcobhedo'gnidaurbalyaṃ
57
tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ||102||
sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam| kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe
śītamasthisandhiśirorujā||103|| sāsrāve
kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane
58| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ||104||
tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ| paridagdhā kharasparśā jihvā
srastāṅgatā param||105|| ṣṭhīvanaṃ
raktapittasya kaphenonmiśritasya ca| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi
vyathā||106|| svedamūtrapurīṣāṇāṃ
cirāddarśanamalpaśaḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam||107||
koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko
gurutvamudarasya ca||108|| cirāt pākaśca
doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ|109|
sannipātajvarasyordhvamiti atrordhvaśabdenādhikavācinā
prakṛtisamasamavāyārabdhasannipātajvarādyānyadhikāni
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvarasya lakṣaṇāni, tāni vakṣyāmītyartha iti
kecidvyākhyānayanti; yadiha sāsrāvakaluṣanirbhugnalocanatvādi vaktavyaṃ na tat
pṛthagvātādijvaroktalakṣaṇamelake bhavati, kintu vikṛtiviṣamasamavāyārabdhe
jvare saṃyogamahimnā bhavatīti| vayaṃ tu brūmaḥ- yadyūrdhvaśabdena
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇābhidhānamiha pratijñāyate, tadā yat
pratyekadoṣalakṣaṇamelakenopapannaṃ
59
lakṣaṇaṃ ‘kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ’ ityādi, tadihānabhihitaṃ syāt; sāmānyena
yānyatra prāyaḥ prādurbhavanti tāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni tathā
prakṛtisamasamavāyārabdhāni ca lakṣaṇānyucyante; ata ūrdhvamiti padasya cātaḥ
pareṇetyarthaḥ| nirbhugne iti atikuṭile| paridagdhā dagdhavat kṛṣṇavarṇā|
kharasparśā gojihvāvat| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ raktasya
pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso loṭhanamiti itastato nayanam|
kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ nirantaram| koṭho bhālukīye-
“varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ
‘koṭha’ iti nigadyate tajjñaiḥ” iti| mūkatvaṃ mandavacanatvam, avacanatā
vā||89-108||-
doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109||
sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato'nyathā|110|
sannipātasyāsādhyatākṛcchrasādhyatālakṣaṇamāha- doṣa ityādi| atra doṣaśabdo
vibaddhopapadānmale vartate| naṣṭe'gnāviti itarajvarāpekṣayā'dhikatayā
naṣṭe'gnāvityarthaḥ| sarvāṇi ca sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa
sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti
darśitam| yaduktaṃ- “sannipāto duḥścikitsyānāṃ” (sū.a.25) iti, tathā ca
bhālukinā- “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā” iti||109||-
nidāne trividhā proktā yā pṛthagjajvarākṛtiḥ||110||
saṃsargasannipātānāṃ tayā
60
coktaṃ svalakṣaṇam|111|
nidāna ityādi| nidāne jvaranidāne, proktā “tatra yathoktānāṃ liṅgānāṃ”
(ni.a.1) ityādinā granthena prāguktetyarthaḥ; punaḥ prakaraṇāgatatvāducyata
iti na paunaruktyam| tayā coktaṃ svalakṣaṇamiti tayā dvandvarūpayā
dvandvalakṣaṇaṃ, tathā sannipātarūpayā
61
sannipātalakṣaṇamuktamityarthaḥ||110||-
āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111||
abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ|
śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112||
tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ| tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo
raktaṃ pradūṣayan||113||
savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram|114|
āgantuṃ caturvidhaṃ vibhajannāha- āganturityādi| kaśā ‘sāra’ iti
62
khyātā, muṣṭiḥ ‘kīla’ iti khyātaḥ| hate abhihate| prāyo raktamiti atyarthaṃ
raktaṃ dūṣayan māṃsādi cālpaṃ dūṣayatītyarthaḥ| yadyapi nidāne'pi
“tatrābhighātajena vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena” (ni.a.1) ityuktaṃ,
tathā'pīha raktasya sākṣādduṣṭiḥ, tathā māṃsādīnāṃ manāgduṣṭiḥ sūcyata iti
viśeṣaḥ||111-113||-
kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ||114||
so'bhiṣaṅgājvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ| kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt
pittaṃ, trayo malāḥ||115|| bhūtābhiṣaṅgāt
kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| bhūtādhikāre vyākhyātaṃ
tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116||
viṣavṛkṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ| abhiṣaktasya
cāpyāhurjvarameke'bhiṣaṅgajam||117||
cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ| abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ
yaḥ pravartate||118|| sannipātajvaro ghoraḥ
sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ| sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam||119||
cittondriyaśarīrāṇāmartayo'nyāśca naikaśaḥ| prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā
śāpasya caiva hi||120|| svayaṃ
śrutvā'numānena lakṣyate
63
praśamena vā| vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmake||121||
yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṃ syāt pṛthagvidham| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ
kāmajvare smṛtam||122|| śokaje bāṣpabahulaṃ
trāsaprāyaṃ bhayajvare| krodhaje bahusaṃrambhaṃ bhūtāveśe tvamānuṣam||123||
mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṃ viṣasambhave| keṣāñcideṣāṃ liṅgānāṃ santāpo
jāyate puraḥ||124|| paścāttulyaṃ tu
keṣāñcideṣu kāmajvarādiṣu| kāmādijānāmuddiṣṭaṃ jvarāṇāṃ yadviśeṣaṇam||125||
kāmādijānāṃ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam| manasyabhihate pūrvaṃ kāmādyairna
tathā balam||126|| jvaraḥ prāpnoti
vātādyairdeho yāvanna dūṣyati| dehe cābhiha(dru)te pūrvaṃ vātādyairna tathā
balam||127|| jvaraḥ prāpnoti kāmādyairmano
yāvanna dūṣyati|128|
abhiṣaṅgajvareṣu doṣānubandhaviśeṣānāha- kāmetyādi| nanu nidāne- “abhiṣaṅgajaḥ
punarvātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) ityuktaṃ, tat kimiha
bhūtābhiṣaṅgajasya tridoṣānubandha ucyate- na, tatra kāmādyabhiṣaṅgajo yaḥ
prāyo bhavati, tadabhiprāyeṇoktaṃ “vātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) iti;
kāmādikeṣu hi kvacidvātaḥ kvacit pittamiti vātapittānubandho jñeyaḥ|
bhūtasāmānyalakṣaṇā iti devādayo'ṣṭau unmāde bhūtā uktāḥ, teṣāṃ madhye
āveśakartṛbhūtasya yallakṣaṇaṃ tena samānyatra doṣalakṣaṇāni bhūtajvare
bhavanti| atra kāśmīrāḥ “viṣavṛkṣānilasparśāt” ityādigranthaṃ
viṣajvarābhidhāyakaṃ paṭhanti, viṣajo'pyabhiṣaṅgaja eva praviśati| ye tu na
paṭhanti, tanmate'pyabhiṣaṅgaje eva viṣauṣadhigandhajasyāpyavarodhaḥ| anye tu
viṣajaṃ viṣajanitapittakṛtatvena doṣaja eva kṣipanti| abhicāraḥ
hiṃsārtho'tharvamantrahomādiḥ| abhiśāpaḥ abhiśapanameva| siddhā
mantrauṣadhatapaḥśamādisiddhāḥ| ‘sannipātajvarasyoktaṃ’ ityādigranthamatra
kāśmīrāḥ paṭhanti, sa ca nātiprasiddhaḥ||114-127||-
te pūrvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128||
hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ|129|
āgantornijādbhedakaṃ dharmamāha- te pūrvamityādi| kevalā iti nijadoṣarahitāḥ|
nijairiti nijadoṣalakṣaṇaiḥ| hetvauṣadhaviśiṣṭāśceti nijajjvarādviśiṣṭahetavo
viśiṣṭauṣadhāśca bhavanti; tatra viśiṣṭo heturabhighātādiḥ, bheṣajaṃ ca
pariṣekamantrādi||128||-
saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ||129||
rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ
64
sthānānnirasya ca| svena tenoṣmaṇa caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam||130||
srotāṃsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṃ dehamulbaṇāḥ| santāpamadhikaṃ dehe
janayanti narastadā||131||
bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate|132|
saṃsṛṣṭā ityādinā sarvajvarasādhāraṇāṃ samprāptimante brūte| samprāptirapi hi
sarvajvarāṇāmākṛtireva, tena notsūtramasyābhidhānam
65| kiṃvā, kramaprāpte sāmajvaralakṣaṇe vaktavye'rucyādīnāṃ
sāmajvaralakṣaṇānāmutpāde upapattiṃ darśayituṃ samprāptirucyate| saṃsṛṣṭā iti
yugmabhūtāḥ| sannipatitā iti trayo'pi militāḥ| paktimiti paktihetutayā
jāṭharāgniṃ brūte| sthānāditi grahaṇyāḥ, grahaṇī hi jāṭharāgnisthānam| sveneti
doṣoṣmaṇā; teneti jāṭharāgnyūṣmaṇā| dehoṣmaṇa iti sakaladehacāriṇaḥ
prākṛtoṣmaṇaḥ| vātaśleṣmaṇostu yadyapi pittavaduṣmā nāsti, tathā'pi
tayorbhūtatvena ūṣmā yo'sti, sa iha grāhyaḥ; vaktavyaṃ hi grahaṇyadhyāye-
“bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ci.a.15) iti| kiṃvā,
tenetyanena divyarūpajvarādhiṣṭhānaprabhāvakṛtaṃ doṣāṇāmūṣmāṇaṃ grāhayati;
kiṃvā, jvarasāmānyasamprāptiprāptapittoṣmāṇaṃ nidarśayati
66, sarvatra hi jvare pittamavaśyaṃ bhavati; yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti
jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti| kevalamiti samastam||129-131||-
srotasāṃ sanniruddhatvāt svedaṃ nā nādhigacchati||132||
svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇejvare|133|
svedaṃ nā nādhigacchatītyatra prāya iti yojyaṃ, kvacijjvare
svedasyāpyabhihitatvāt| nā iti puruṣaḥ||132||-
aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133||
hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca| jvaro'visargī balavān
doṣāṇāmapravartanam||134|| lālāpraseko
hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṃ
67
mukham| stabdhasuptaguruvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā||135||
na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| jvaravego'dhikastṛṣṇā
pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||136||
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|
avisargīti nityānuṣaktaḥ| doṣāṇāmiti malasambaddhānāṃ doṣāṇām| apravartanam
avisargaḥ| kṣunnāśa iti bubhukṣābhāvaḥ| na viḍ jīrṇeti na purīṣaṃ pakvam| na
ca glāniriti na kṣīṇamāṃsatā||133-136||-
kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam||137||
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam|138|
kṣut kṣāmatetyādinā nirāmajvaralakṣaṇamāha| atra ca kṣudādayo
doṣapākādbhavanto vinā'pyaṣṭāhaṃ nirāmadoṣārabdhajvaralakṣaṇaṃ bhavanti|
aṣṭāhastu kṣudādīn vinā doṣapāke'satyapi
68
bheṣajadānayogyāṃ jvarasya vyādhernirāmatāṃ brūte, ata eva “pācanaṃ śamanīyaṃ
vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam” iti vikalpadvayena yadā'ṣṭāhe
kṣudādidoṣapākalakṣaṇānudayastadā doṣapākārthaṃ pācanīyaṃ deyam, atha
kṣudhādisamudayo'pi jātastadā śamanīyaṃ deyaṃ sarvathā nirāmatvājjvarasya|
etāmeva sarvathānirāmatāmupadiśatā kharanādenoktaṃ yat- “na ca
niḥsaptataivaikā nirāmajvaralakṣaṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare
malāḥ|| saptarātrātivṛttiṃ ca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmādetaddvayaṃ dṛṣṭvā
nirāmaṃ jvaramādiśet” iti| aṣṭāhādarvāgdoṣapākajanitakṣudādidarśanānnirāmatā
suśrutenāṣṭāhādarvāgbheṣajadāna darśayatā pratipāditā| yaduktam- “arvāgapi ca
deyaṃ syādbheṣajaṃ doṣapākataḥ” (su.u.a.39) iti| tasmāt kṣudādayo'ṣṭāhaśca
vyastaṃ samastaṃ ca lakṣaṇaṃ yathoktanyāyājjñeyam||137||-
navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138||
krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṃśca vivarjayet|139|
sauṣadhaṃ ca kriyākramamityanena yadyapyauṣadhamādāvuktaṃ, tathā'pi tasya
kriyākramaviśeṣaṇatayā aprādhānyamiti kṛtvā auṣadhamatikramya ‘navajvare’
ityādinā kriyākramaṃ brūte| kriyāyāścikitsāyāḥ kramaḥ paripāṭī|
tatrāpyahitasyaiva prathamaṃ niṣedhaḥ| annaśabdena gurvannamabhidhatte|
hārītena hi- “navajvare vyavāyādi pratyekaṃ doṣakopanam| gurvannabhojanāccāpi
viṣṭambho doṣakopanam
69
” ityuktam| kaṣāyāṃśceti jātau bahuvacanaṃ; tena kaṣāyaṃ varjayedityarthaḥ|
uktaṃ hyatra jatūkarṇena- “kaṣāyarasagurūṣṇasnigdhānnasnānābhyaṅgān navajvare
varjayet” iti||138||-
jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt||139||
kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt
70|140|
jvare ityādi| laṅghanaśabdenehānaśanaṃ vivakṣitaṃ, yadyapi “catuṣprakārā
saṃśuddhiḥ” (sū.a.22) ityādinā laṅghanabṛṃhaṇīye daśavidhameva laṅghanamuktaṃ,
tathā'pi teṣāmihāvasthāviśeṣeṇa viniyogāllaṅghanameveti niyamo'pavādaviṣayaṃ
tyaktvā samuccīyamānāvadhāraṇe jñeyaḥ, yathā- “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau
71
svataḥ sutau sañjanayāmbabhūva” ityatra| tenāvasthāyāṃ vamanamapi bhavati
vakṣyamāṇam| yattu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ
paṭhitvoktaṃ- “pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (sū.a.22) iti,
tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ kartavyamiti brūte, na jvarādau; tenehādau
laṅghanābhidhānaṃ na virudhyate| hārīte tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ
kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat ‘kaphapradhānān’
ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam| kṣayaśabdena dhātukṣayakṛtaṃ jvaraṃ kiṃvā
rājayakṣmajvaraṃ gṛhṇāti, anilaśabdena nirāmānilagrahaṇaṃ; kiṃvā
kṣayanilaśabdena dhātukṣayakupitānilagrahaṇam| yaduktaṃ- “vāyordhātukṣayāt
kopo mārgasyāvaraṇena ca” (ci.a.28) iti| yastu mārgāvaraṇena vāyuḥ kupyati, sa
āvarakadharmitayā
72
prāyeṇa sāmo bhavati, tatra ca laṅghanaṃ mātrayā kartavyameva| yaduktaṃ- “sāme
vāte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ yuktyā, na tu yathā kaphe” iti|
anilajvaramuktvā'pi kāmādijvarābhidhānaṃ teṣu kālāntareṇa vātasambandho
bhavati, tena prathamamapi vātāsambandhe
kāmādijvarāṇāmalaṅghanīyatvopadarśanārtham||139||-
laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale||140||
vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate
73| prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet||141||
balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ|142|
laṅghanaphalamāha- laṅghanenetyādi| prāṇāvirodhineti balāvirodhinā,
virodhaścātikṣayakaratvenehocyate| ārogyaṃ balavata eva bhavatīti
balādhiṣṭhānamārogyamuktam| yadityanenārogyaṃ pratyavamṛśati||140-141||-
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||142||
pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare|143|
prakṛtasya laṅghanasya pācanatāṃ darśayannaparāṇyapi svedādīni pācanānyāha-
laṅghanamityādi| kāla iti aṣṭāhaḥ| tiktako raso'tra
yavāgūpānīyādisaṃskārakatvena
74
jñeyaḥ, svatantrabheṣajaprayogastaruṇe niṣiddha eva| uktaṃ hi- “bheṣajaṃ
hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” iti| ‘avipakvānāṃ doṣāṇām’ iti kṛtvā'pi
‘taruṇe jvare’ iti yat karoti, tenāṣṭāhādūrdhvamataruṇe jvare'pakveṣu doṣeṣu
prādhānyena kaṣāyapānaṃ pācanamadhikṛtaṃ, na laṅghanādaya iti darśayati||142||-
tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare
75||143|| madyotthe paittike cātha śītalaṃ
tiktakaiḥ śṛtam| dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ hi tat||144||
srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedakaraṃ śivam|145|
laṅghanādikāle eva avasthāviśeṣe
76
deyaṃ jalamāha- tṛṣyata ityādi| vātakaphajvare iti vātajvare, kaphajvare,
vātakaphajvare ca| madyotthe kaphādijvare'pi śītalaṃ jalaṃ jñeyam| tiktakaiḥ
śṛtamiti vakṣyamāṇamustādibhiḥ śṛtam| ubhayamiti uṣṇaṃ tathā tiktakaśṛtaśītaṃ
ca| tridoṣakaphapittajvarayostu yadyapīha pānīyaṃ noktaṃ; tathā'pi sāmānyena
vimānasthāne yaduktaṃ- “kinnu khalu jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti”
(vi.a.3) ityādinā, tatprāmāṇyāduṣṇameva jalaṃ deyaṃ; vātapaittike tu
jvare'tyarthadāhādikārake śītalameva deyamityapi vimāna eva
“atyarthotsannapitte” (vi.a.3) ityādinā granthena sūcitam||143-144|-
mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ||145||
śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāt pipāsājvaraśāntaye|146|
mustetyādiḥ pānīyasādhakaḥ
77
ṣaḍaṅgaprayogaḥ| atra śuṇṭhī atiktā'pyāmāśayaduṣṭikārakajvarahitatvādvihitā;
atra śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāditi jalasaṃskāraśrutyā na kvāthaparibhāṣayā
kvāthakaraṇaṃ, kintu jalasaṃskāraparibhāṣayā| paribhāṣā ca svatantrānuktā'pi
vṛddhavyavahārasiddhā pramāṇībhūtaiva| sā ca “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi
prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ
78
sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti;
paribhāṣārthaśca vyakta eva||145||-
kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān||146||
buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet|147|
aviśeṣeṇa taruṇātaruṇajvare'vasthāvidheyaṃ vamanamāha- kaphapradhānānityādi|
kaphaḥ pradhāno yeṣāṃ te kaphapradhānāḥ| utkliṣṭāniti hṛllāsādinā
bahirgamanonmukhān| āmāśayasthitānityanena sarvaśarīraṃ
parityajyāmāśayagamanaṃ darśayati| jvarakarānityanena jvarakarān hi
doṣānevaṃvidhāneva navajvare vamanairharet, nānyatheti darśayati| kāle iti
yathoktāyāmavasthāyām| vamanairiti bahuvacanena prakṛtyādyapekṣayā bahūnāṃ
vamanadravyayogānāṃ prayogaṃ darśayati| vamyānāmityanena avamyagarbhiṇyādiṣu
vamanaṃ niṣedhayati| atra ca svayamevotkliṣṭatvāddoṣasya
doṣotkleśaprayojanakau snehasvedau na kriyete, alpau vā kriyete||146||-
anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇejvare||147||
hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ
79
ca janayedbhṛśam| sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ
80||148|| doṣāḥ phalānāmāmānāṃ
81
svarasā iva sātyayāḥ|149|
uktāvasthāvyatirekeṇa vamane doṣamāha- anupasthitetyādi| sarvadehānugā iti
sūkṣmasirātvagādyanugatāḥ
82| sāmā iti sāmatvena styānā apracalāśca| dhātusthā iti dhātuṣu
atyantānupraveśavyavasthitāḥ| na sukhena nihriyante iti asunirharāḥ; kiṃvā,
asūn prāṇān nirharantīti asunirharāḥ| atrārthā phalānāmityādinā dṛṣṭāntamāha|
āmānāṃ phalānāṃ yathā svarasā nirharaṇe sātyayā bhavanti, tathā yathoktā api
doṣā ityarthaḥ; sātyayā iti savyāpadaḥ
83||147-148||-
vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret||149||
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā
vicakṣaṇaḥ||150|| tasyāgnirdīpyate tābhiḥ
samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151||
vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ
84
cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye||152||
āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt
85
peyābhirāditaḥ||153||
jvarānupacareddhīmānṛte
86
madyasamutthitāt| madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike||154||
ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare|155|
vamanalaṅghanayoranantaraṃ yadvidheyaṃ tadāha- vamitamityādi| vamitaṃ
laṅghitamiti avasthāvaśāt kadācidvamitaṃ, kadācillaṅghitaṃ, kadācicca
vamitalaṅghitam| vamanānantaraṃ hi yadā samyagviśuddhirna bhūtā tadā
tadaharlaṅghanamapi kriyate| kāle iti annadānayogye kāle|
yathāsvauṣadhasiddhābhiriti yathāviṣayaṃ yasyāṃ yavāgvāṃ yadbheṣajaṃ
pippalīnāgarādi vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ; kiṃvā, yasmiñjvare yadbheṣajaṃ
pācanaṃ vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ| uktaṃ hi suśrute- “annakāle hitā peyā
yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā” (su.u.a.39) iti| maṇḍapūrvābhiriti
87
maṇḍapradhānābhiḥ| tatra prathamaṃ maṇḍaṃ pītvā tadanu tanupeyābhāgo
88
yojyaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāditi yāvajjvarasya doṣapākāttīkṣṇatā nivartate;
asati jvaramṛdubhāve'pi ṣaḍahaṃ yāvat| ayaṃ ca ṣaḍahaḥ kiṃ peyādināt prabhṛti
āhosvijjvarotpādadināditi pakṣadvayamuttaratra ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ ityatra
nirlocayiṣyāmaḥ| svedanāyetyādau ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ|
jvarasātmyatvamabhidhāya yavagūnāmaviṣayaṃ jvaritamāha- ṛta ityādi| ṛte
madyasamutthitāditi madyakāraṇe jvare niṣedhaḥ| tathā madātyaye'pi
vyādhāvanyahetujo'pi yo jvaraḥ, tathā grīṣme, tathā pittakaphādhike yo jvaraḥ,
tathordhvaraktapittino yo jvaraḥ, teṣu sarveṣu peyā na deyā| iha
madātyayādīnāṃ peyārheṣu jāto'pi jvaraḥ peyānarhaḥ| ‘pittakaphādhike’ ityanena
pittakaphayo ratimātrodgame sati peyāyā adānaṃ bodhayati| tena, kaphaje jvare
pittaje jvare'nudbhūtadoṣe ca peyā dātavyā| tathā hi tantrāntare- “kaphaje'pi
yadā kṣīṇo laṅghanādikramāt kaphaḥ| śastā eva yavāgvastu tathā pitte'pyayaṃ
kramaḥ” iti| tathā'treva- “paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| lājapeyāṃ”
ityanena pitte'pi yavāgūṃ vakṣyati| yattu- “pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ
kledayatyati kardamam| tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgūḥ śleṣmavardhanī” iti
hārītenoktaṃ, tadativṛddhakaphaviṣayaṃ jñeyam| anye tu militapittakaphādhikeṣu
puruṣeṣu yavāgūpratiṣedhamicchanti| yadi tu ‘ūrdhvage kaphapitte ca’ iti
pāṭhastadā vātajvariṇo'pi yadā ūrdhvagaṃ
89
kaphapittaṃ vamanenāyāti svayaṃ tadā'pi peyā na deyetyarthaḥ
90| suśrute tu “kaphapittaparītasya ūrdhvāsṛkpittinastathā| madyanityasya na
hitā yavāgūḥ” (su.u.taṃ.a.39) ityuktaṃ, tena ‘ūrdhvage raktapitte’ iti pāṭho
yuktaḥ||149-154||-
tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṃ
91
lājasaktubhiḥ||155|| jvarāpahaiḥ
phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram|156|
‘ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ’ (ci.a.4) iti vacasā yavāgūṃ bādhitvā ūrdhvage
raktapitte tarpaṇaṃ yadyapi vihitameva, tathā'pyūrdhvagaraktapittino yo
jvarastatrāpi tarpaṇādikramavidhānametat| tarpaṇaṃ toyapariplutāḥ saktavaḥ|
jvarāpahāni phalāni drākṣādāḍimādīni| vacanaṃ hi-
“drākṣādaḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ| tarpaṇārheṣu kartavyaṃ tarpaṇaṃ
jvaranāśanam” iti||155||-
tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam||156||
tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā| annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṃ
dantadhāvanam||157|| yo'sya
vaktrarasastasmādviparītaṃ priyaṃ ca yat| tadasya mukhavaiśadyaṃ prakāṅkṣāṃ
cānnapānayoḥ||158|| dhatte
rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṃ karoti yat| viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṃ prakṣālya
cāsakṛt||159||
mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|
jīrṇaṃ tarpaṇaṃ yasya
92
taṃ jīrṇatarpaṇam| mudgayūṣasya jāṅgalarasasya ca vikalpaḥ sātmyāpekṣo
balāpekṣaśca jñeyaḥ| durbalo hi durbalāgniḥ prāyo bhavati, tasya ca mudgayuṣo
laghutvena deyaḥ, itarasya tu jāṅgalo rasaḥ||156-159||-
pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak||160||
jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam|161|
samprati kaṣāyapānaviṣayamāha- pācanamityādi| pācanamiti āmadoṣapacanam|
śamanīyamiti pakvadoṣopaśamanam| etacca vikalpadvayaṃ yogyatayā
yathākramamāmadoṣaviṣayaṃ tathā pakvadoṣaviṣayaṃ jñeyam| ṣaḍahe'tīte iti
jvarāhādārabhya ṣaḍahe'tikrānte; ataḥ saptame'hani laghvannaṃ mātrayā
svarūpeṇa ca yat, tatpratibhojitaṃ jvaritamaṣṭame'hani kaṣāyaṃ pāyayediti
vākyārthaḥ| evaṃ ca pūrvoktāṣṭāhakṛtanirāmatāvyavasthāyāḥ pācanasya
śamanīyasya vā upayoga upapanno bhavati| nanu peyāprayoge
“yāvajjvaramṛdubhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityuktaṃ, tataśca peyayaiva tāvat
ṣaḍaho vyāpyate, pūrvaṃ ca jvarādau laṅghanamuktaṃ, taccānirdiṣṭakālamapi
‘laṅghanena kṣayaṃ nīte’ ityādigranthoktalaṅghitaphalaṃ yāvatā kālena bhavati
tāvatkālaṃ kartavyaṃ; hārītena tu kālo'pi darśitaḥ, yathā- “laṅghanaṃ
laṅghanīyānāṃ kuryāddoṣānurūpataḥ| trirātramekarātraṃ vā ṣaḍrātramathavā
jvare” iti; tena jvaralaṅghanadinaistathā ṣaḍahena ca samaṃ
jvarāhādārabhyāṣṭāhātikramo'pi bhavati, tataśca jvarāhādārabhyāṣṭāhe
pācanaśamanīyakaṣāyo bhavatu, tasmāt peyāprayogaṣaḍahe'tīte “pācanaṃ śamanīyaṃ
vā kaṣāyaṃ pāyayet” ityabhiprāyaḥ
93, tathā ‘jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ
vīkṣya
94
doṣabalābale” (ci.a.30) ityanena granthenāpi peyāprayogaṣaḍahādūrdhvaṃ
kaṣāyaṣaḍaha uktaḥ, na tu jvarotpādādiṣaḍahādūrdhvam| atra brūmaḥ-
“yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityanenāpi jvarotpādadinādārabhya
ṣaḍahaparyantaṃ peyāprayoga ucyate, peyā hi jvare prādhānyena doṣapācanārthaṃ
prayujyate| yaduktaṃ- “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ|
pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare” iti| laṅghanādipācanīyatvaṃ
doṣāṇāmaṣṭāhadarvāgeva, aṣṭāhādūrdhvaṃ tu kaṣāyeṇaiva pācanamuktam
95| tatrālaṅghanīye vātajvare ādidināt prabhṛti peyā ṣaḍahamapi vyāpnoti
96, ekadvitradinalaṅghite
97
jvare peyā pañcacatustridinaprayogeṇa jvaradinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ
kartavyā| yatra tu doṣāṇāmapi sāmatayā sannipātajvare vā laṅghanameva
ṣaḍrātraṃ ṣaḍrātrādikrameṇa vā kriyate, tatra prādeśike vidhau nāyaṃ
peyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartate| kiñcātimātralaṅghanaprayoge peyā na
doṣapācanārthaṃ kriyate, kintu bhūrilaṅghanakṣayitāgneḥ sandhukṣaṇārthaṃ,
tatrāgnisandhukṣaṇe jāte punarauṣadhapānameva bhavati| “jvare peyāḥ kaṣāyaśca”
(ci.a.30) ityādau peyā samānakāryāṇāṃ laṅghanādīnāmupalakṣaṇabhūtā; tataśca
peyā yatra pratiṣiddhā madyotthajvarādau tatra tarpaṇādikrameṇāpi ṣaḍaho
grāhyaḥ| tena, prathamaṣaḍahe utsargato laṅghanādipācanaṃ kartavyamiti peyā
ṣaḍahe deyeti; vacanamapyatrocyate, tathāhi suśrute-
“laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā
98
doṣo na pacyate| tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ|| kaṣāyaiḥ
pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret” (su.u.taṃ.a.39) ityuktvā,
kaṣāyapānakālaniyame proktaṃ- “saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham”
(su.u.taṃ.a.39) ityādi| tataśca laṅghanādiṣaḍahe'tikrānte
saptarātrādbheṣajadānaṃ suśrutenāsthāpyāpratiṣedhādanumatameva| tathā carake
“laṅghanaṃ svedanaṃ” ityādinā taruṇajvare laṅghanādi vihitaṃ, taruṇatā ca
jvarasya saptāhamātraṃ bhavati| yaduktaṃ puṣkalāvate- “āsaptarātraṃ taruṇaṃ
jvaramāhurmanīṣiṇaḥ| madhyaṃ dvādaśarātraṃ tu, purāṇamata uttaram” iti|
saptāhādūrdhvamataruṇe jvare utsargatastāvallaṅghanapeyādi na vihitameva
carakeṇāpi, tathā hārītenāpi
laṅghanoṣṇodakamustādiśṛtajalapānapeyābhidhānānantaramuktam- “etāṃ kriyāṃ
prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān
sādhusādhitān
99
” iti| tathā kharanādenāpi- “laṅghitālaṅghitaṃ tasmādvamitaṃ vā jvarārditam|
tatsātmyatvādatastasminnādau jvaramupācaret|| yavāgūbhiryathādoṣaṃ” ityādinā
100
tarpaṇādikramaṃ cābhidhāyoktam- “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvaraharo vidhiḥ|
tataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam” iti| tantrāntare ca yadetat
saptame'hani kaṣāyapānavidhānaṃ, tadaṣṭāhe vihitakaṣāyapānena
samamadūrāntaratvānna virodhīti mantavyaṃ, tasmājjvarāhādārabhya ṣaḍahe'tīte
laghvannapratibhojite kaṣāyapānaṃ, tathā ṣaḍahaṃ yāvat yavāgūpacāra iti, tathā
“jvare peyāḥ kaṣāyāśca” (ci.a.30) ityādaya utsargavidhayaḥ, tenaiṣāṃ
kvacidbādhanamapi bhavatīti yuktameva||160||-
stabhyante na
101
vipacyante kurvanti viṣamajvaram||161|| doṣā
baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ
pratiṣidhyate||162|| yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ
102
syāt sa varjyastaruṇajvare|163|
samprati kaṣāyaśabdasāmānyena navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya
navajvare prayoge doṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇo
103
bhavanti| na vipacyanta iti cireṇāpi
104
na sukhaṃ pacyante| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṃ hi- “kaṣāyaḥ
stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamartho hārīte'pyuktaḥ- “na kaṣāyaṃ
praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇe jvare| kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ”
iti| pūrvaṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcarasakṛteṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda
uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdena sāmānyena madhurādikṛtānāṃ svarasādīnāṃ
pratiṣedhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya
pañcavidhakalpanāyāmavaśyaniveśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhena
tattaddravasya
105
niṣedhaḥ syāt; yena, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayogo'tra
pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bheṣajaprayogasya
pañcavidhakalpanārthe'ntarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣedho mā
syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyeti
svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭarūpakalpanaṃ lakṣyīkṛtya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ
kaṣāyairāmalakādibhiḥ kṛtaḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na
cānena kaṣāyarasakṛtasvarasādiniṣedhena madhurādikṛtasvarasādīnāṃ taruṇajvare
prayogo bhavati, svarasādibheṣajasyātigurostaruṇajvare'vidhānāt| tena,
kaṣāyakaṣāyapratiṣedhena tiktadravyakṛtaṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya
vihitasyāvirodhaḥ sādhyate, na tvavihitasvarasādividhānaṃ kriyate|
svarasādigurubheṣajasya taruṇajvare niṣedhavacanaṃ- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya
bhūyo jvalayati jvaram” (su.u.taṃ.a.39) iti| anye tu bruvate- yat- ṣaḍarātrāt
parataḥ saptame divase kaṣāyapānaṃ vihitaṃ “pācanaṃ śamanīyaṃ ca” ityādinā
svatantreṇa; tatra saptame divase taruṇa eva jvaro bhavati, taruṇe ca jvare
kaṣāyapānaṃ niṣiddhamiti virodhaṃ paśyan madhurādidravyakṛtakaṣāyasya
saptame'hanyapratiṣedhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptame'hni pratiṣedha
ityupadarśanārthaṃ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kṛtaṃ; tataśca jvarādiṣaḍahe
sarvakaṣāyapratiṣedha
106
eva, saptamadivasaprāpte tu taruṇe kaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedha iti
vākyārtho bhavati||161-162||-
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163||
daśāhaṃ yāvadaśnīyāllaghvannaṃ jvaraśāntaye|164|
yavāgūttarakālaṃ bhojanasādhanamāha- yūṣairityādi| yadi kaphaprabalatā
balavadagniśca
107
tadā yūṣaiḥ, vātaprābalye tu durbalatve ca rasairiti vyavasthā| amlavikalpo'pi
sātmyāpekṣayā'gnyapekṣayā ca jñeyaḥ| vakṣyati hi- “mandāgnaye'mlasātmyāya
tatsāmlamapi kalpayet” iti| amlaṃ cātra jvaraghnaṃ dāḍimādyeva kāryam|
laghviti mātrālaghu prakṛtilaghu ca raktaśālyādikam||163||-
ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare||164||
paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṃ yathā'mṛtam|165|
daśāhāt parataḥ prāyaḥ kartavyamāha- ata ityādi| kaphe mande iti mande'pi
kaphe; yadi kapho nāstyeva doṣarūpastadā sarpirvātapittottare jvare
deyamityarthaḥ| paripakveṣviti sarvathā pakveṣu| sarpiriti vaktavye
adhikapānagrahaṇenānuvāsanābhyaṅgādinā sarpiṣa upayogamasmin kāle niṣedhayati|
anuvāsanābhyaṅgau hi paścātkālavaktavyau| iyaṃ ca
mandakaphavātapittottaratvarūpā'vasthā prāyeṇa daśāhādūrdhvaṃ kālamahimnaiva
sarvajvare vyaktā bhavati; yathā- vṛddhe puruṣe prabalavātatvaṃ, taruṇajvare
sāmadoṣatā, tathā''māśayasamutthatayā kaphaprabalatvaṃ bhavati; daśāhāduttaraṃ
tu laṅghanādinā kaphaḥ kṣīṇo bhavati, jvarasantāpena ca rūkṣeṇa dhātuśoṣaṇācca
vātapitte vardhete| yattu peyākaṣāyasarpiḥkṣīravirecanānāṃ ṣaḍahe ṣaḍahe
deyatvaṃ tat prāyikam| tena daśāhādūrdhvaṃ dvitīyaṣaḍaha
evāvasthāviśeṣaprāptau
108
sarpirdānaṃ na virodhi||164||-
nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam||165||
na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret
109| yāvallaghutvādaśanaṃ dadyānmāṃsarasena ca||166||
balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ, balakṛcca tat
110|167|
uktasarpiṣpānāpavādaviṣayamāha- nirdaśāhamityādi| nirgato daśāho yasya sa
nirdaśāhaḥ| alaṅghitamiti asañjātalaṅghitalakṣaṇam, iyaṃ cāvasthā
prabalasāmadoṣārabdhatvājjvarasya
111
tathā'samyagupacārācca bhavatīti jñeyam| kaṣāyaistaṃ kaphottaramalaṅghitaṃ
copācaret| yāvallaghutvāditi cchedaḥ| laghutve tu jāte kaphottaratā'laṅghitatā
ca nāpayāti na tadā sarpiṣpānamevānuvṛttaṃ kartavyamityarthaḥ|
kaphottare'laṅghite'pi nirdaśāhajvare māṃsarasena kimarthamevamaśanaṃ
kaphaviruddhaṃ deyamityāha- balaṃ hītyādi| balakṛcca taditi māṃsarasenāśanaṃ
balakārakamityarthaḥ||165-166||-
dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṃ jvaram||167||
baddhapracyutadoṣaṃ vā nirāmaṃ payasā jayet|168|
dāhetyādina kṣīrāvasthāmāha| baddhapracyutadoṣaṃ vetyatra baddhadoṣatvam
apravartamānadoṣatvaṃ, pracyutadoṣatvaṃ tu stokena pravartamānadoṣatvam| tatra
kṣīraṃ tāvad yathā baddhe pravartakaṃ bhavati, tathā pracyute'pi
savibandhadoṣapravartakatayopakārakaṃ bhavati, ata eva kṣīraguṇeṣu-“purīṣe
grathite pathyaṃ”, tathā “atīsāre ca pathyaṃ” (sū.a.1) ityuktam| kiṃvā,
baddhadoṣe gavyaṃ kṣīraṃ saratvāddeyaṃ, pracyute tu saṅgrāhitvācchāgaṃ
deyam||167||-
kriyābhirābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā jvaraḥ||168||
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ
112
śamayettaṃ virecanaiḥ|169|
‘ābhiḥ kriyābhiryadā na praśamaṃ yāti jvarastadā virecanaiḥ śamayet’ iti
bhāṣayā virecanasya bahuvyāpatkatayā itarakarmāsiddhāveva kartavyatāṃ
darśayati| virecanairiti bahuvacanena vamanavirecane api gṛhyete; yaduktaṃ-
“ubhayamapi doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti, tathā
virecanayogavivaraṇe vamanavirecanayogānevābhidhāsyati||168||-
jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||169||
kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān| nirūho balamagniṃ ca vijvaratvaṃ
mudaṃ rucim||170|| paripakveṣu doṣeṣu
prayuktaḥ śīghramāvahet|171|
jvareṇākṣīṇasya śodhanamuktvā jvarakṣīṇasya śodhanamāha- jvarakṣīṇasyetyādi|
payaseti payaḥpānena| payastvanulomakatayā doṣaharaṃ bhavati| anulomakatvaṃ ca
virecanatvena vyavahriyata iti virecanādeyatve kṣīramuktam| atra kṣīrasya
pūrvoktaviṣayeṇaiva guṇānāṃ labdhatvādavaśiṣṭaṃ nirūhaguṇamāha- nirūha
ityādi||169-170||-
pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret||171||
sraṃsanaṃ trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān|172|
virecanāsthāpanayordoṣabhedena sthānabhedena ca viṣayamāha- pittamityādi|
vamanasya tu doṣabhedena sthānabhedena ca viṣayaḥ ‘kaphapradhānān’
ityādinaivokta iti neha punarucyate; paraṃ pūrvamavasthāvihitaṃ vamanaṃ
svayamutkliṣṭadoṣe jñeyam, etacca jīrṇajvaravihitaṃ vamanaṃ snehasvedābhyāṃ
doṣamutkleśya kartavyamiti viśeṣaḥ| pittāśaya āmāśayādhobhāga eva|
sraṃsanamiti cchedaḥ||171||-
jvare purāṇe saṅkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye||172||
rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|
anuvāsanaviṣayamāha- jvara ityādi| prakaraṇāgatāyāmapi purāṇatāyāṃ ‘purāṇe’
iti padamatyarthapurāṇatāmāha||172||-
gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca||173||
jīrṇajvare rucikaraṃ kuryānmūrdhavirecanam|174|
gaurava ityādinā śirovirecanaviṣayamāha| śirasa iti pūrveṇottareṇa ca yojyam|
indriyāṇāṃ vibandhaḥ svaviṣayapravṛttau jāḍyam||173||-
abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāvagāhane||174||
vibhajya śītoṣṇakṛtaṃ
113
kuryājjīrṇe jvare bhiṣak| tairāśu praśamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||175||
labhante sukhamaṅgāni balaṃ varṇaśca vardhate|176|
antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanamāha- abhyaṅgāṃścetyādi| prādehaḥ
sāmānyena bahalo'bahalaśca lepa iha gṛhyate| ye tu suśrutamatena bahalaṃ
viśoṣiṇaṃ pradehaṃ grāhayanti, tanmatena dāhapraśamane lepo bahalaḥ kartavyaḥ
syāt, sa ca tanureva kartavyaḥ, uktaṃ hi- “ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi
dāhakṛt” (ci.a.30) ityādi| vibhajya śītoṣṇakṛtamiti uṣṇābhiprāyaṃ
śītābhiprāyaṃ ca vibhajya yathāsaṅkhyaṃ śītakṛtān tathoṣṇakṛtān; vakṣyati hi-
“abhyaṅgāṃśca pradehaṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ
vibhajya dvividhaṃ jvaram” iti| śītoṣṇatā ca dravyamahimnā saṃskāreṇa ca
jñeyā||174-175||-
dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176||
tvaṅmātraśeṣā yeṣāṃ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|
tvaṅmātraśeṣā iti dhātvantaratyāgena tvaṅmātrāvasthitadoṣajanyāḥ, yeṣāṃ
cāganturbhūtarūpo'nvayaḥ kāraṇaṃ bhavati jvarāṇāṃ, te dhūpādinā śamaṃ
yānti||176||-
iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177||
yeṣāṃ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu| raktaśālyādayaḥ śastāḥ
purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178||
yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ|179|
kramaprāptauṣadhapraśnasyottarārdhamāha- yeṣāmityādi| ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ
śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha’ iti kecit paṭhanti, atra
114
‘śālayaḥ’ iti padena yavakādīnāṃ nirāsaḥ kriyate| kecittu ‘raktaśālyādayaḥ
śastāḥ purāṇāḥ’ iti paṭhanti, tatra yadyapi ‘śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ
praśasyate’ (sū.a.27) ityuktameva, tathā'pi pramādādapurāṇagrahaṇaniṣedhārthaṃ
‘purāṇāḥ’ iti padam
115||177-178||-
lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām||179||
pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṃ
sanāgarām||180|| sṛṣṭaviṭ paittiko vā'tha
śītāṃ madhuyutāṃ pibet| peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji||181||
śvadaṃṣṭrākaṇṭakāribhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet| jvarātisārī peyāṃ vā pibet
sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ||182||
pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| śṛtāṃ vidārīgandhādyairdīpanīṃ
svedanīṃ naraḥ||183|| kāsī śvāsī ca hikkī ca
yavāgūṃ jvaritaḥ pibet| vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām||184||
sarpiṣmatīṃ pibet peyāṃ jvarī doṣānulomanīm| koṣṭhe vibaddhe saruji pibet
peyāṃ śṛtāṃ jvarī||185||
mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| pibet sabilvāṃ peyāṃ vā jvare
saparikartike||186||
balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām| asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṃ
saśarkarām||187|| nāgarāmalakaiḥ siddhāṃ
ghṛtabhṛṣṭāṃ jvarāpahām|188|
lājapeyāmityādikā daśa yavāgvaḥ| tatra prathamā śleṣmaṇīti haricandraḥ; kiṃvā
lājapeyāṃ sukhajarāmityekā, tathā pippalīnāgaraiḥ śṛtāmiti dvitīyā, evaṃ
śeṣābhiḥ samamekādaśa peyāḥ| sanāgarāṃ sṛṣṭaviṭ pibediti yojanā, sanāgarāmeva
śītāṃ madhuyutāṃ pibet paittika ityaparā| śuṇṭhyāstu madhurapākitvena
pācanatvena ca pitte prayogaḥ| iha vidārīgandhādyaṃ hrasvapañcamūlam|
sayavāmiti padena ṣaṣṭitaṇḍulakāryāṃ pibediti| sabilvāmityādinā
dhāvanīśṛtāmityantena caikā yavāgūḥ| parikartikā kartikākārā vedanā| kalaśī
siṃhapucchī| dhāvanī kaṇṭakārī| atra ca yavāgūnāṃ
sādhanadravyajalataṇḍulaparimāṇe vṛddhavaidyavyavahārāḥ pūjitāḥ
pramāṇīkartavyāḥ| atrāgniveśasaṃhitāyāmadhīyate- “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ
śrapayitvā jalāḍhake| pādaśeṣeṇa tenātha yavāgūrupakalpayet|| karṣārdhaṃ vā
kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayed yuktyā vāriprasthena
cāparām
116
” iti| aparāmiti kvāthasādhyayavāgvā uktāyā bhinnāṃ kalkasādhyāmityarthaḥ|
evaṃ ca kalkapalena yā tatra yavāgūsādhanaparibhāṣā, sā ihāpi
dravyapalakalkena yavāgūsādhanamupadiśatā'numataiva, tathāhi
jīvantyādiyavāgvāmaṣṭabhirdravyaiḥ
117
kolapramāṇaiḥ sādhanamuktam| yattu tatra vṛkṣāmlayuktetyādyuktaṃ,
tadamlatāmātrārthaṃ
118
vṛkṣāmladānaṃ, na tadaṣṭamāṣakapramāṇaṃ; kiṃvā,
tadapyaṣṭamāṣakamānapramāṇamastu, tathā'pyadūrāntarārthatayā
kalkapalasādhanopadeśikā paribhāṣā'numataiva
bhavatyaṣṭamāṣakādhikapalakalkasādhanopadeśena; uktaṃ hi-
“jīvantyajājīśaṭhipuṣkarāhvaiḥ sakāravīdīpyakabilvamadhyaiḥ|
sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā||
arśotisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ|| yā pañcakolairvidhinaiva
tena siddhā bhavet sā'pi samā tayaiva” (ci.a.12) iti;
tasmādetadyavāgūktamānaliṅgadarśanāt kalkapalasādhyayavāgvabhidhāyikā
paribhāṣā'numataiva, tadanyā tatsahacaritā
karṣārdhakaṇāśuṇṭhīmānadarśikā'numataiva| kvāthasādhyayavāgvādidravyamāne tu
vṛddhavyavahārapūjiteyaṃ paribhāṣā- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate|
karṣamātraṃ tato dravyaṃ
119
sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti|
ādiśabdenātra yūṣarasādigrahaṇam| “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ”
ityādiparibhāṣāyāstathā'nuktaparibhāṣāyāśca
120
kartavyavyavasthā, tathā
sakalayavāgūsādhanataṇḍulajalādimānavyavasthāvicāraścāpāmārgataṇḍulīya
121
(sū.a.4) eva nirlocito'nusaraṇīyaḥ||179-187||-
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188||
yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ
122
jvaritānāṃ pradāpayet|189|
mudgānityādirjvarahitayūṣadravyasaṅgrahaḥ| yūṣakaraṇaṃ ca yavāgūsādhanavat|
mudgaḥ svanāmaprasiddhaḥ||188||-
paṭolapatraṃ saphalaṃ kulakaṃ pāpacelikam||189||
karkoṭakaṃ kaṭhillaṃ ca vidyācchākaṃ jvare hitam|190|
kulakaṃ kāravellakam| pāpacelikaṃ pāṭhāśākam| kaṭhillakaṃ raktapunarnavā||189||-
lāvān kapiñjalāneṇāṃścakorānupacakrakān||190||
kuraṅgān kālapucchāṃśca hariṇān pṛṣatāñchaśān| pradadyānmāṃsasātmyāya
jvaritāya jvarāpahān||191|| īṣadamlānanamlān
vā rasān kāle vicakṣaṇaḥ| kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavartakān||192||
gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ| laṅghanenānilabalaṃ jvare
yadyadhikaṃ bhavet||193||
bhiṣaṅmātrāvikalpajño
123
dadyāttānapi kālavit|194|
kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| upacakrakaḥ cakoraḥ| kālapucchaḥ
hariṇaviśeṣaḥ| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ| pṛṣataḥ binducitrito hariṇaḥ| rasakaraṇe
sūdaśāstraṃ- “palāni dvādaśa prasthe ghane'tha tanuke tu ṣaṭ| māṃsasya
vaṇṭanaṃ kuryāt palamacchatare rase” iti| yatra tu rasasya dravyāntareṇa
sādhanaṃ, tatra yavāgūvat sādhanaṃ vyākhyeyam| mātrāvikalpajña ityanena
tāvatyā mātrayā, tena ca saṃskārakṛtena vikalpenānuṣṇalaghunā lāvādayo deyāḥ,
yena gauravādagnivadhamuṣṇatvādvā jvarāvṛttiṃ na janayantīti darśayati||190-193||-
gharmāmbu cānupānārthaṃ tṛṣitāya pradāpayet||194||
madyaṃ vā madyasātmyāya yathādoṣaṃ yathābalam|195|
gharmāmbu uṣṇāmbu| gharmāmbvādiślekaṃ caike'nārṣaṃ vadanti; tanna,
anupānavyavasthāyāmuṣṇapānīyamadyayorhitatvaṃ
124
pūrvamanuktameveti tadupādānaṃ; tathāca tantrāntare- “jvare pibedanuṣṇāmbu
madyasātmyastu yo bhavet| tasmai doṣabalaṃ dṛṣṭvā yuktyā madyaṃ vidhīyate”
iti||194||-
gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṃśca navajvare||195||
āhārān doṣapaktyarthaṃ prāyaśaḥ parivarjayet| annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ
samprakāśitaḥ||196||
gurūṣṇetyādinā gurūṣṇādiniṣedhaḥ; pūrvaṃ tu kaṣāyaniṣedho yadyapi sāmānyena
kṛtaḥ, tathā'pīhānnapratiṣedhaprastāvādatyahitapratiṣedhācca punaḥ
kriyate||195-196||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā
mustaparpaṭakaṃ pibet||197|| sanāgaraṃ
parpaṭakaṃ pibedvā sadurālabham| kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ
viśvabheṣajam||198|| pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ
pibedvā jvaraśāntaye| jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ||199||
tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|
pākyamiti śṛtam| śītakaṣāyastu dravyaṃ saṅkṣuṇṇamuṣṇodake prakṣipya
niśāsthitam| atra śītakaṣāyaparibhāṣā- “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi
saṃsthitāt| yaḥ kaṣāyo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” (sū.a.4) iti| atrāpi
yadyapi dravyasya pānīyasya ca mānaṃ noktaṃ, tathā'pi kvāthyadravyasamaṃ
dravyaṃ grāhyaṃ, pānīyaṃ tu yāvanmānaḥ peyaḥ kvātho bhavati tāvanmanaṃ
grāhyaṃ, nahyatra pānīyahrāso'sti; kiṃvā paribhāṣayaiva jalaṃ deyaṃ- “ṣaḍbhiḥ
palaiścaturbhirvā salilācchītaphāṇṭayoḥ| āplutaṃ bheṣajapalaṃ rasākhyāyāṃ
paladvayam” iti| śītakaṣāyaḥ svalpavīryatayā tathā
śaityaguṇayogāccātpabaladoṣe dāhābhibhūteca deyaḥ| parpaṭakaṃ sadurālabhaṃ
veti tṛtīyo yogo mandāgnipittakaphe| kirātatiktādiścaturtho vātakaphe|
pāṭhādiśca pitte| kirātatiktādinā ca bhelake sati pāṭhāsaptakaṃ
jatūkarṇapratyayāt kaphapitte bhavati| uktaṃ hi tatra-
“bhūnimbaghanaguḍūcīśuṇṭhyudīcyośīrahvayapāṭhāḥ” iti| atra kvāthakaraṇe
dravyādimānasyānuktatvānnyāyato mānavyavasthā| tatreha yadyapi
kvāthasaṃvidhānaṃ viśeṣeṇa noktaṃ, tathā'pi vyādhitarūpīye yat
kvāthakaraṇasaṃvidhānamuktaṃ- “chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā medyāni cāṇuśo
bhedayitvā, prakṣālya, pānīyenābhyāsiñcet” ityādinā “gataraseṣvauṣadheṣu
sthālīmavatārya paripūtaṃ kaṣāyaṃ” (vi.a.7) ityantena, tadeva
sarvakaṣāyakaraṇasaṃvidhānaṃ jñeyam| tatra hi yadyapi kvāthyadravyamānaṃ tathā
dravamānaṃ sthāpyakaṣāyamānaṃ ca noktaṃ, tathā'pi yāvaddravyaṃ yāvatā jalena
pakvaṃ sat gatarasaṃ bhavati, tāvati jale tāvaddravyaṃ deyamiti labhyate;
tathā yāvatā kvāthaśeṣeṇa gatarasānyauṣadhāni bhavanti tāvān kvāthaḥ sthāpyata
iti ca labhyate; etaccauṣadhānāṃ gatarasatvaṃ dravabhāgatrayakṣaya eva
bhavatīti dṛśyate, tena caturbhāgāvaśiṣṭatā sarvakvāthe viśeṣavacanaṃ vinā
kartavyā| kvāthārthajaladānaṃ tu dravyāpekṣayā bhavati| tatra mṛduni dravye
caturguṇena jalena, kaṭhine'ṣṭaguṇena, kaṭhinatare tu ṣoḍaśaguṇena pāke sati
caturbhāgāvaśeṣe gatarasatvaṃ bhavati; etadapi dṛśyate-
snehādisādhanakabhūrikvāthakaraṇe iyaṃ prayujyate; yatra tvalpaṃ
kvāthyadravyaṃ tatra yathā yathā'lpatvaṃ bhavati tathā tathā mṛdunyalpe'pi
dravye bhūrijalaṃ dīyate, stokena jalena kvāthyadravyasya
125
gatarasatvābhāvāt| tena, karṣādārabhya palaparyantakvāthe mṛdunyapi
ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dīyate, palādūrdhvaṃ tu kuḍavaparyantamaṣṭaguṇaṃ jalaṃ
dīyate| tadevamanirdiṣṭadravyajalaśeṣamānamapyācāryeṇa gatarasatvābhidhānāt
sarvakaṣāyadravyādiparimāṇamuktam| yadi hi dravyādīnāṃ niyataṃ pramāṇaṃ
brūyāt, tadā dravyāpekṣayā tathā snehādisādhanāpekṣayā deyakvāthyāpekṣayā ca
yadbhinnaṃ parimāṇaṃ tanna gṛhītaṃ syāt| tadarthābhidhāyikāśca
svatantrāntaraparibhāṣā likhyante| pātavyakaṣāye kṛṣṇātreyaḥ-
“kvāthyadravyapale kuryāt prasthārdhaṃ pādaśeṣitam” iti; anyatrāpyuktaṃ-
“kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate” iti; tathā “karṣādau tu palaṃ
yāvaddadyāt ṣoḍaśikaṃ jalam| tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti;
suśrute ca snehādikvāthaparibhāṣā- “caturguṇenāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena
vā'mbhasā'bhyāṣicya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'vatārayet
126
” (su.ci.a.31); ityādipāṭhabhedāccaturguṇāṣṭaguṇaṣoḍaśaguṇajaladāpikāḥ
śrūyante, tāḥ kaṭhinādidravyabhedādboddhavyāḥ| yaduktaṃ- “mṛdau caturguṇaṃ
deyaṃ, kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ tathā| kaṭhināt kaṭhinatare deyaṃ ṣoḍaśikaṃ jalam”
iti| evaṃ tantrāntaraparibhāṣāyāṃ
127
ca vyavasthā vaktavyā| agniveśe hi śrūyate- “dravyamāpothitaṃ kvāthyaṃ dattvā
ṣoḍaśika jalam| pādaśeṣaṃ ca kartavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ||
caturguṇenāmbhasā vā dvitīyaḥ samudāhṛtaḥ” iti; atra
madhyavidhayā'ṣṭaguṇatvamapi pānīyasya labhyate; tenāpyuktaṃ- “dravyāṇāṃ
madhyapākārthaṃ yatra mātrā na darśitā| pādāṃśādauṣadhāttatra jalaṃ
dadyāccaturguṇam|| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca kaṣāyaṃ kārayedbhiṣak” iti| evamanyā
api tantrāntaraparibhāṣā avirodhena neyāḥ| atraike vadanti-
yadetadvyādhitarūpīye kaṣāyakaraṇamuddiṣṭaṃ tannirūhādhikāre,
tadviśiṣṭārthaviṣaya eva, tathāvidhakaṣāyakaraṇaṃ nānyatra; yathā balātaile-
“balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam| jalāḍhakaśate paktvā” (ci.a.28)
ityādyuktaṃ mānaṃ na kvāthāntare yāti, kintu tatraiva niyamitamiti| maivaṃ,
viṣayaviśeṣoddeśavihito'pi vidhirviṣayāntare'pi vṛddhavaidyavyavahārānumatyā
tathā tantrāntaraparibhāṣāsaṃvādena ca viṣamatantraṃ vā dṛṣṭvā samānatvenaiva
vyavasthāpyate; yathā ikṣvākukalpe uktaṃ- “yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu
na śīryate” (ka.a.3) ityādi lehapākalakṣaṇaṃ viṣayaviśeṣoktaṃ viṣayāntare'pi
sādhāraṇaṃ bhavati| atra peyakvāthamātrā'pi tu iyattayā noktā, tasyāḥ
puruṣādyapekṣayā nānātvāt; sāmānyena ca yaduktaṃ- “doṣapramāṇānurūpo hi
bhaiṣajyapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati” (vi.a.8) iti; etena,
yāvanmātramauṣadhaṃ balāgnyādyapekṣayopapadyate yasya puruṣasya,
tāvanmātramauṣadhaṃ tasya deyamityuktaṃ bhavati| uktaṃ cānyatra- “mātrāyā
nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya
mātrāṃ prayojayet” iti| tatrādūrāntarā madhyapuruṣābhiprāyeṇa yā mātrā
bhavati, sā sūcitaiva tantrakartrā “palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ
pibet” (ci.a.19) ityādinā, tathā paṭoladye'pi “palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ
jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā” ityādinā| suśrute'yuktaṃ- “vyādhyādiṣu tu
madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate” (su.sū.a.39) iti, pale ca kvāthye
ṣoḍaśapalasya pādaśeṣatāyāṃ catuḥpalarūpo'ñjalireva bhavati| dāruko'pyāha-
“jaghanyā dvipalā proktā mātrā, madhyā catuṣpalā| uttamā ṣaṭpalā proktā
kvāthasnehauṣadheṣu tu” iti| anyatra coktam- “uttamasya palaṃ mātrā,
tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyasya palārdhaṃ tu snehakvāthyauṣadheṣu ca”
iti| etāścādūrāntarārthā balāgnyādimānena vyavahriyamāṇā eva paribhāṣāḥ|
anyaccintyate- yadetaccaturguṇatvādinā jalamuktaṃ, tat kiṃ kṛtadvaiguṇyaṃ
sarvatra grahītavyam, uktaṃ hi- “śuṣkadravyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ
taddravārdrayoḥ” iti; maivaṃ, suniṣaṇṇakāderghṛtadravyasya
dvātriṃśatpalaparimāṇe dravaprasthe siddhe'pi yadayaṃ- “triṃśatpalāni
prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti karoti, tena
tantrāntaraparibhāṣānumataṃ kuḍavādāveva māne dvaiguṇyaṃ bhavati,
kuḍavapūrvamāne tu dravārdrāṇāṃ dvaiguṇyaṃ nāstīti darśayati| yena,
pūrvaparibhāṣayaiva dvaiguṇye labdhe yat punardvātriṃśatpalaprasthakīrtanaṃ,
tat pūrvaparibhāṣāvyabhicāre sati kvacidvaiguṇyaṃ darśayati| tena, raktikādau
tatparibhāṣārthavyabhicārastantrāntarapramāṇādunnīyate| tathācātreyaḥ-
“dvaiguṇyaṃ kuḍavādau tu śuṣkamānāddravasya hi|
ārdrasyātyalpavīryatvājjñeyamanyatra tat samam” iti; tathā jatūkarṇe'pyuktam-
“ārdrāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca dviguṇāḥ kuḍavādayaḥ” iti; anyatrāpyuktaṃ-
“raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke dravārdrayoścaiva tulyaṃ
mānaṃ prakīrtitam” iti| evaṃ ca kuḍavādimānayogyasyāpi yatra dravyasya
palollekhena
128
mānaṃ gṛhyate, tatrāpi na dvaiguṇyam| tena “rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ
vipācayet” (ci.a.28) ityādiṣu palollekhena jalaṃ gṛhyamāṇaṃ na dviguṇaṃ
bhavati| kvacit palollekhamānavidhāne'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādivivakṣāṃ
kṛtvā palollekhāgate'pi drave dvaiguṇyaṃ bhavati| yathā kṣatakṣīṇacikitsite
“madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe” (ci.a.11) ityādinā yaḥ prayoga uktaḥ, sa
jatūkarṇe “drākṣāyāḥ prasthaḥ, madhukasyārdhakvāthaḥ” ityādinā granthena
paṭhitaḥ; tena, jatūkarṇe madhukasyārdhaprasthollekhapāṭhāt kṛtadvaiguṇyameva
dravaṃ bhavati, tatpratyayāccehāpi madhukāṣṭapalollekhavihitakvāthye
kuḍavadvayavivakṣayā kṛtadvaiguṇyameva jalaṃ deyam| evamanyatrāpyanusaraṇīyam|
anye tu, “kuḍavādāvityatra atadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā kuḍave na
dvaiguṇyamasti” iti bruvate; tataśca suśrute “snehakuḍave sādhye bheṣajapalaṃ
piṣṭaṃ kalkaṃ” (su.ci.a.31) ityuktaṃ, tat kuḍave snehacatuḥpale bheṣajapalaṃ
bhavatīti kṛtvā snehaprasthe'ṣṭapalakalkadānavyavahāra upapannaḥ; yadi tu
kuḍavenāṣṭau palāni snehasya gṛhyante, tadā prasthe
catuḥpalakalkadānamavyavahārasiddhaṃ syāt; etannātisādhu; yatastaiva
snihakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheya ityuktaṃ, tatra yadi kuḍavena
snehapalacatuṣṭayaṃ gṛhyate tadā catuḥpale snehe ṣoḍaśapalakvāthyagrahaṇaṃ
syāt, na ca tathā vyavaharati, kvāthyaṣoḍaśapalaṃ hi aṣṭapale sneha eva
gṛhyate, tasmādasādhakametat kuḍavādvaiguṇyasyeti| dvaiguṇyaṃ kuḍave yuktaṃ,
yathā'gastyaharītakyāṃ madhunaḥ kuḍavaṃ yadihoktaṃ, tattantrāntare “madhunaśca
palāṣṭakam” iti paṭhyate; tathā tantrāntare- “trāyamāṇā catuḥpalaṃ
daśake'mbhasi śeṣite| kuḍave kuḍavān sarpiḥkṣīradhātrīrasān pacet” iti
śrūyate; tatra yadi catuḥpalaḥ kuḍavaḥ syāt, tadā'troktatrāyamāṇāghṛtena saha
virodhaḥ syāt; uktaṃ hi- “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi,
yāvat “rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau
dattvā samyagvipācayet” (ci.a.5) iti, tathā'nyatrāpyuktam-
“ārdradravyadravadravyapalairaṣṭabhireva ca| śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ
samudāhṛtaḥ” iti; tasmāt kuḍave dvaiguṇyaṃ sādhu| ārdradvaiguṇye tu, yeṣāṃ
dravyāṇāṃ śuṣkāṇāmupayoga uktasteṣāmārdraprayoge dvaiguṇyaṃ bhavati; ye tu
nityamārdrā evopayujyante, na teṣāṃ dvaiguṇyam| yaduktaṃ-
“vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahācarāḥ
129| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti| etat sarvaṃ
peyakvāthaprasaṅgenoktaṃ snehapāke'pi cintanīyam| snehapāke tu snehāt pādikaḥ
kalko deyaḥ, tathāhi vakṣyati- “jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam|
tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12) iti| caturguṇa eva
sneho dravatve'pi na dvaiguṇyāt kalkādaṣṭaguṇo bhavati| anyatrāpyuktaṃ-
“kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ
kalkastu snehapādikaḥ” iti| yattu, aṣṭapala eva snehe kalkasya palamānatvaṃ,
tadāgamasiddhamapi na vyavahriyate; uktaṃ hi kṛṣṇātreye- “snehapākavidhau
yatra pramāṇaṃ noditaṃ kvacit| snehasya kuḍavaṃ tatra pacet kalkapalena tu”
iti| tathā suśrute'pi snehakuḍave kalkapalamuktam| tadetadakalkasādhyatvaṃ
snehasya svarasenātiguruṇā sādhye snehe puṣpakalkasādhye vā vyavasthāpanīyam|
dravyasya hi sasāratvaniḥ- sāratvābhyāṃ kalkasyālpatvabhūyastve dṛṣṭe|
yaduktaṃ śaunakavacanamanuvadatā vāgbhaṭena- “snehe sidhyati
śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ
ṣaṣṭhamaṣṭamam” iti; tathā “śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ|
kalkāḍhyatvāt puṣpakalkaṃ praśaṃsanti catuḥpalam” iti| atra
snehaprasthāpekṣayā catuḥpalaḥ kalkaḥ snehādaṣṭamabhāga eva
bhavatītyādiviśeṣavacanena “kalkaśca snehāpādikaḥ” iti sāmānyavacanasya bādhā
kvacidviṣayaviśeṣe bhavatīha na virodhamāvahati| bhavatu, alamatiprapañcena,
sarvathā vyavahārānugatameva śāstraṃ
130
pramāṇīkartavyam||197-199||-
kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||200||
paṭolaḥ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī| nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā
mustavatsakau||101|| kirātatiktamamṛtā
candanaṃ viśvabheṣajam| guḍūcyāmalakaṃ mustamardhaślokasamāpanāḥ||202||
kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| santataṃ
satatānyedyustṛtīyakacaturthakān||203||
pañca pañcavidhaṃ jvaramiti yathāsaṅkhyaṃ santatādiṣu kaliṅgādayo jñeyāḥ| anye
tu pañcasu pañcaiva yaugikānāhuḥ
131||200-203||
vatsakāragvadhau pāṭhāṃ ṣaḍgranthāṃ kaṭurohiṇīm| mūrvāṃ sātiviṣāṃ nimbaṃ
paṭolaṃ dhanvayāsakam||204|| vacāṃ
mustamuśīraṃ ca madhukaṃ triphalāṃ balām| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā
pibejjvaraharaṃ naraḥ||205||
madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| trāyamāṇāmuśīraṃ ca triphalāṃ
kaṭurohiṇīm||206|| pītvā niśisthitaṃ
janturjvarācchīghraṃ vimucyate|207|
vatsakāragvadhamityādinā balāmityantena kecidyogatrayaṃ, kecidekameva yogaṃ
vadanti| niśi sthitamiti śītakaṣāyam||204-206||-
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207||
vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṃ saguḍaṃ pibet| triphalāṃ trāyamāṇāṃ ca mṛdvīkāṃ
kaṭurohiṇīm||208|| pittaśleṣmaharastveṣa
kaṣāyo hyānulomikaḥ| trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ||209||
jātītyādau jātīpallavāḥ| saguḍaṃ pibedityatra guḍasya prakṣepyatvena
kvāthyadravyāpekṣayā
132
pādikatvam| evamanyatrāpi prakṣepe boddhavyam||207-209||
bṛhatyau vatsakaṃ mustaṃ devadāru mahauṣadham| kolavallī ca yogo'yaṃ
sannipātajvarāpahaḥ||210|| śaṭī puṣkaramūlaṃ
ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī||211||
eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu
śasyate||212|| bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī
śaṭī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī||213||
bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt
sopadraveṣu ca||214||
atra kaṣāyaprakaraṇāgatatvāt sannipātacikitsāvasaramapyullaṅghya
sannipātaharau śaṭyādibṛhatyādiprayogau paṭhati||210-214||
kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi
yojayet||215||
bheṣajādhyāye bheṣajacatuṣke; catuṣke'pi hi ‘adhīyante asminnarthā’ iti kṛtvā
adhyāyaśabdo vartata eva| yogamātreṇa tu tatra ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye
(sū.a.4) jvaraghnatṛṣṇāghnau mahākaṣāyau proktau; tayośca pratyekadravyakṛtāḥ
kaṣāyā bahavo bhavantīti kaṣāyā iti bahuvacanaṃ sādhu| yavāgvaśca
apāmārgataṇḍulīye (sū.a.2) proktāḥ||215||
jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ| rūkṣasya ye na śāmyanti
sarpisteṣāṃ bhiṣagjitam||216|| rūkṣaṃ tejo
jvarakaraṃ tejasā rūkṣitasya ca| yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ
133
sa cānilaḥ||217||
idānīṃ sarpiḥprayogānabhidhātuṃ sarpiṣo viṣayamāha
134
- jvarā ityādi| vamanairityanenehāvasthāvidheyavamanaprayogān
sarpiḥṣaḍahabhāvino darśayati| laṅghanavacanena ca laṅghanasamānakālāḥ
svedādayo gṛhyante| rūkṣasyeti vacanena kaṣāyādiprayoge satyapi
sāmatānubandhāt kaphottaratayā vā yatra rūkṣatvaṃ na bhavati tatra sarpirna
dātavyamiti darśayati| atra kaṣāyairityādyasamāsanirdeśena vyastaiḥ
samastairapi kaṣāyādiprayogai rūkṣasya sarpiḥpānaṃ kartavyamiti darśayati|
nanvaviśeṣeṇa sarvajvareṣu kaṣāyānantaraṃ sarpirucyate, tatkathamupapannaṃ
bhavatītyāha- rūkṣaṃ teja ityādi| tatra tejaḥśabdo yadyapi
pittānalasnehaśaktidyutiṣu grīṣme ca vartate, tathā'pīha
tejaḥśabdenoṣmā'bhidhīyate; tena rūkṣasvarūpa ūṣmā sarvatra jvarakara ityuktaṃ
bhavati| sa coṣmā āmāśayavikṣiptasyāgnestathā dehabhavo jvaraprabhāvakṛtaśca
jvararūpo jñeyaḥ| yaduktaṃ- “svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇau balam|
santāpamadhikaṃ dehe janayanti” ityādi| ayaṃ ca ūṣmā sūkṣmavicāre yadyapi
pittasya bhavati, yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā”
(vā.ci.a.1) iti, pittaṃ ca yadyapi “sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca” (sū.a.10)
ityādinā granthena snigdhamuktaṃ, tathā'pyavasthāvaśāt
135
pittaṃ nirāmaṃ sanniḥsnehaṃ bhavati, snehaśca pittaguṇo dravayoganimittako na
sāṃsiddhikaḥ; tena snehāpagamaḥ pittasyohyata
136
evāvasthāyāṃ; tena niḥsnehasya pittasyoṣmā rūkṣa eva bhavati| iyaṃ ca
vyādhyavasthā vyādhiprabhāvādeva jīrṇāvasthāyāṃ bhavati, yathā-
madātyayasyānte vātapittatvaṃ; yaduktaṃ “pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi
madātyayaḥ” (ci.a.24) iti| kṣārapāṇinā'pyuktaṃ- “jvaroṣmaṇā rūkṣiteṣu dhātuṣu
balavān māruto jvarānubandhaṃ viṣamajvarāṇāmanyatamaṃ vā kuryāt” ityādi| tatra
rūkṣeṇa tejasā jvarakālasambandhādrūkṣitasya jvariṇo yo'nubandho dhāturanilaḥ
syāt sa ca snehavadhya iti sarpiḥkṛtasnehaguṇavadhya ityarthaḥ; cakārādrūkṣaṃ
tejo yajjvarakaraṃ tadapi sarpiḥkṛtasnehavadhyamiti samuccinoti| dhāturiti
viśeṣaṇena vāyordhāraṇātmakatā ucyate; tataśca dhāraṇātmakasya vāyoḥ prakopo
mahātyaya iti sūcayati| anu paścādbalaṃ bhavati yasya so'nubalaḥ| tena
sarvajvareṣu kaṣāyādinā dvādaśāhena ca kālena kaphaṃśavikṣaye sati jvaroṣmā
vṛddho bhavati, tadvirūkṣaṇācca vāyurapi vṛddho bhavati| atra jvaroṣmaṇi
pittadharme sarpistāvacchaityādvihitaṃ bhavatīti prasiddhatvānoktaṃ;
snehāṃśenaiva tu sarpiryathā pittoṣmāṇaṃ jvarakaraṃ rūkṣasvarūpaṃ tathā vātaṃ
ca snehācchamayati, tat ‘rūkṣaṃ teja’ ityādinā ślokenoktaṃ bhavati| anye tu
tejaḥśabdeneha pittameva grāhayanti| pittaṃ hi dvividhaṃ- sadravaṃ nirdravaṃ
ca| yat sadravaṃ tat sasnehaṃ, yattu laṅghanādinā kṣapitārdrabhāgaṃ nirdravaṃ
tadrūkṣaṃ bhavati, tadiha ‘rūkṣaṃ teja’ ityanena gṛhyate| anye tu ‘yaḥ
syādanubalo dhātuḥ’ ityanenānubandharūpaṃ kaphaṃ grāhayanti, tato'nubandhaḥ
kapho rūkṣaṃ pittaṃ vātaśca snehāsādhyo bhavatītyarthaḥ; snehaśabdena ca
prakaraṇāt sarpirucyate, sarpiśca kaphajit saṃskārādbhavati; yaduktaṃ- “ghṛtaṃ
tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham” iti (ni.a.1); kiñca “ata ūrdhvaṃ
kaphe mande” ityādinā triṣvapi doṣeṣu sarpiḥprayogo'numataḥ; tadihāpi traya
eva doṣā yathoktavyākhyayā sarpirviṣayāḥ pratipāditā bhavantīti| asmakaṃ tu
pūrva eva vyākhyāne svarasaḥ| anye tu ‘rūkṣe tejo jvarakaraṃ’ iti paṭhanti|
tatra rūkṣe iti kaṣāyādibhī rūkṣīkṛtaśarīre iti jñeyaṃ, śeṣaṃ ca pūrvavat|
ayaṃ ca pāṭhaḥ
pūrvaṭīkākṛdbhirbhāsadatta-svāmidāsāṣāḍhavarma-brahmadevaprabhṛtibhirapi
vyākhyātatvānna pratikṣepaṇīyaḥ| kharanādenāpi samāno'yaṃ pāṭhaḥ| uktaṃ hi
tatra- “kaṣāyapānādvamanāllaṅghanāllaghubhojanāt| rūkṣitānāṃ jvaro mokṣe
sarpiḥpānamudīkṣate|| rūkṣatejo'dhike dehe” ityādinā||216-217||
kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ| prayojyā
jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||
samprati sarpīṃṣi prāha- kaṣāyā ityādi| ya ete jvaraghnā kaṣāyā uktāste
sarpiṣā saha yojitāḥ sarpiḥsādhanatvena prayuktāḥ prayojyāḥ;
yathoktakaṣāyadravyaiḥ svaviṣaya eva sarpīṃṣi sādhayitvā prayojyānīti
vākyārthaḥ| anye tu kaṣāyāṇāṃ sarpiṣā miśrīkṛtānāmanena vacasā
prayogamicchanti||218||
pippalyaścandanaṃ mustamuśīraṃ kaṭurohiṇī| kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā
sthirā||219|| drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā
nidigdhikā| siddhamitairghṛtaṃ sadyo jīrṇajvaramapohati||220||
kṣayaṃ kāsaṃ śiraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ halīmakam| aṃsābhitāpamāgniṃ ca viṣamaṃ
sanniyacchati||221||
pippalya ityādi| pippalyādau ghṛte pippalyādīnāṃ viśeṣānukteḥ kaṣāyatvaṃ
kalkatvaṃ caike bruvate, anye tu kalkamevecchanti| dravakāryaṃ tu
dravasyānuktatvāttoyenaiva kartavyaṃ, “dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ
smṛtam” (ka.a.12) iti vacanāt| nanu yatra kalkatvena dravyaśrutiḥ, dravaṃ ca
na śrutaṃ, tatra jalaṃ grahītavyaṃ, yathā- “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre
guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet” (ci.a.15) iti;
yatra tu kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ vā noktaṃ tatra kvāthakalkāveva kartavyau,
yaduktaṃ suśrute- “kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet” (su.ci.a.31)
iti| maivaṃ, suśrutoktaparibhāṣā hīyaṃ gaṇaviṣayā eva, ‘gaṇāttasmāt
prayojayet’ iti vacanāt; na ca pippalyādayo'mī gaṇatvenoktāḥ, gaṇo'pi
yatrādhikaraṇena śrutastatraiva kvāthakalkakaraṇaṃ; yaduktamanyatra-
“yatrādhikaraṇenoktirgaṇasya snehasaṃvidhau| tatraiva kalkaniryūhāviṣyete
snehavedibhiḥ” iti; kiñca sāmānyena dravyasya snehasādhanābhidhāne yadi
kalkakaṣāyatvaṃ syāttadā balātailādau “balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ
pacet” (ci.a.29) iti na kuryāt kalkakaṣāyayorupādānaṃ,
sāmānyasādhanavacanenaiva labdhatvāt, tasmāt kalkamātreṇaiva pippalyādidravyaṃ
jalaṃ ca caturguṇaṃ deyam; evamanyatrāpi boddhavyam| atra ca paktavyaghṛtasya
pramāṇānirdeśādavyavasthitamānameva sarpiricchātaḥ paktavyaṃ, yatra tu
prasthādimānanirdeśaṃ karoti tatra tāvanmātreṇaiva snehasādhyarogopaśamo
bhavatīti jñeyam| tathāhi vātavyādhau prabhūtasnehasādhye bhūyasīmeva
snehamātrāṃ vakṣyati, prapauṇḍarīkādye nasyayogitayā kuḍavamānaṃ snehaṃ
vakṣyati, kuṣṭhoktatiktakaṣaṭpalādau atyalpapākasaṃvidhānena pakvasya ghṛtasya
kāryakartṛtvaṃ bhavatīti bheṣajaprabhāvadarśī maharṣirbodhayati| tatra yadi
kuṣṭhasya dīrgharogatayā bhūyo bhūyastiktaṣaṭpalalepena prayojanaṃ tadā punaḥ
punaḥ ṣaṭpalamānaṃ paktavyaṃ ghṛtaṃ, “yathā kurvanti sa upāya” (sū.a.26) iti
vacanāt| evamagastyaharītakyādāvapi
137
pratiniyatamānakathanaprayojanaṃ vācyam| tasmānna yādṛcchikaṃ kvacidācāryasya
mānābhidhānamanabhidhānaṃ ca| tāmalakī ‘bhūmyāmalakī’ iti khyātā| halīmakaṃ
kāmalābhedam| sanniyacchati samīkaroti||219-221||
vāsāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ trāyamāṇāṃ yavāsakam| paktvā tena kaṣāyeṇa payasā
dviguṇena ca||222||
pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| kalkīkṛtaiśca vipaceddhṛtaṃ
jīrṇajvarāpaham||223||
vāsādye ghṛte kvāthasya parimāṇaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi dviguṇa eva kvātho
grāhyaḥ; snehapāke caturguṇa eva dravaḥ, “snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12)
iti vacanāt; jalaśabdaścātra dravopalakṣaṇaḥ| atra ca “dvābhyāmapi
cāturguṇyam” iti paribhāṣayā yadyapi kṣīraṃ kaṣāyavadviguṇamatra labhyate,
tathā'pi trividhaśiṣyabuddhihitāya spaṣṭārthaṃ kṣīradvaiguṇyābhidhānamiti
bruvate| tatra kṣīrasya mānānuktau “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ
syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādikaḥ” iti vacanāt
kṣīrasya dravāntarasattve
138
sati snehasamatvameva syāt; tataśca kaṣāyabhāgatrayaṃ kṣīraṃ caikabhāgamiti
kṛtvā dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣā syāt; tasmāt kartavyaṃ
kṣīradvaiguṇyavacanam| anye tu- “dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣayā
pratyekameva draveṇa cāturguṇyamicchanti”, tataśceha kaṣāyasya cāturguṇyaṃ
kṣīrasya tu dvaiguṇyaṃ bhavati| tatra “ekenāpi cāturguṇyaṃ, dvābhyāmapi
cāturguṇyaṃ, tribhirapi cāturguṇyaṃ, caturbhiḥ samam” iti vacanena caturbhiḥ
snehasamatābhidhānena snehacāturguṇyameva dravasyoktam| ato dvābhyāṃ
tribhirapi tathā cāturguṇyaṃ kartavyaṃ yathā snehāccaturguṇaṃ syāt, tacca
militvaiva cāturguṇyaṃ bhavati na pratyekam| caturguṇadravaparibhāṣā tu
pañcaprabhṛtidravasānnidhye viśeṣavacanādbādhyate| vacanaṃ hi- “pañcaprabhṛti
yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvāk syāttu
caturguṇam” iti||222-223||
balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīṃ kalasīṃ dhāvanīṃ sthirām| nimbaṃ parpaṭakaṃ mustaṃ
trāyamāṇāṃ durālabhām||224|| kṛtvā kaṣāyaṃ
peṣyārthe dadyāttāmalakīṃ śaṭīm| drākṣāṃ puṣkaramūlaṃ ca medāmāmalakāni
ca||225|| ghṛtaṃ payaśca tat siddhaṃ
sarpirjvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṃsatāpanut
139||226||
balādye'pi kvāthapayasoḥ pūrvoktakvāthakṣīrasāhacaryāt pratyekaṃ dviguṇatvaṃ
jñeyam||224-226||
jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṃ cādhaśca buddhimān| dadyāt saṃśodhanaṃ kāle
kalpe yadupadekṣyate||227|| madanaṃ
pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā| yuktamuṣṇāmbunā peyaṃ vamanaṃ
jvaraśāntaye||228|| kṣaudrāmbunā
rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā| jvare pracchardanaṃ śastaṃ madyairvā tarpaṇena
vā||229|| mṛdvīkāmalakānāṃ vā rasaṃ
praskandanaṃ pibet| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham||230||
lihyādvā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| pibedvā kṣaudramāvāpya
saghṛtaṃ triphalārasam||231|| āragvadhaṃ vā
payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| trivṛtāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet||232||
jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām| payo'nupānamuṣṇaṃ vā pītvā
drākṣārasaṃ naraḥ||233||
samprati kramasūcitavamanavirecanayogānāha- jvaribhya ityādinā| bahudoṣebhya
ityanena alpadoṣeṣu saṃśodhanaṃ niṣiddhamiti sphorayati| kāla iti
yathoktavamanavirecanayogyajvarāvasthāyām| kalpa iti kalpasthāne|
madanapippalīyuktaṃ kaphe, kaliṅgayuktaṃ pittaśleṣmaṇi, madhukayuktaṃ tu
dāhaprāye
140| kṣaudrayogānmadhurīkṛtamambu kṣaudrāmbu| saindhavayogāllavaṇīkṛtamambu
lavaṇāmbu| praskandanamiti virecanam| āvāpyeti upayojya||227-233||
kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā
pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ||234||
eraṇḍamūlotkvathitaṃ jvarāt saparikartikāt| payo vimucyate pītvā
tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235||
trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| varcomūtravibandhaghnaṃ
śophajvaraharaṃ payaḥ||236|| sanāgaraṃ
samṛdvīkaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram| śṛtaṃ payaḥ sakharjūraṃ
pipāsājvaranāśanam||237|| caturguṇenāmbhasā
vā śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṃ jayet||238||
jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param| peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā
yathāsvaṃ bheṣajaiḥ śṛtam||239||
pāṭhakramāgatakṣīraprayogānāha- kāsādityādi| atra pañcamūlyādidravyasya tathā
kṣīrasya pānīyasya ca mānānuktau vṛddhavaidyavyavahārasiddhayā paribhāṣayā
mānakalpanā; yaduktaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam|
kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” iti| etacca
dravyasyārdhapalaṃ, kṣīraṃ palacatuṣṭayaṃ, pānīyaṃ palāni ṣoḍaśa dattvā,
kṣīrāvaśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ; evamprakārā mānavyavasthā| yatra tu
māṣaparṇībhṛtīye “medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ
kṣīrikāṃ māṣān godhūmāṃśchāliṣaṣṭikān|| payasyardhodake paktvā
kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet kṣīraśeṣaṃ” (ci.a.2) ityādinā
kṣīradravyādimānamuktaṃ tattatraiva viṣaye jñeyaṃ, tantrāntaraparibhāṣā-
gṛhītatvādasya mānasya| pradeśāntarayogoktaṃ hi mānaṃ tadeva pradeśāntare'pi
mānaliṅgaṃ bhavati yat paribhāṣānugataṃ, yattu paribhāṣāntarabādhakaṃ mānaṃ
tat svaviṣaya evāvatiṣṭhate; yathā- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya
catuṣpalam| kṣīre jalāṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet” (ci.a.5) iti;
evamanyadapi tantrāntare yat paribhāṣāviruddhamānakathanaṃ tattatraiva prayoge
vyavasthitaṃ jñeyam| parikartikā parikartanākārā gudādivedanā| nāgaramityādau
kṣaudrasya pākānarhatvenottarakālaṃ dravyāntaratulyamānasyaiva prakṣepo
jñeyaḥ| uṣṇaṃ śītaṃ ceti vikalpa icchāviśeṣakṛtaḥ; prabale vāte uṣṇaṃ, pitte
tvatibale śītam||234-239||
prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca
siddhiṣu||240|| paṭolāriṣṭapatrāṇi
sośīraścaturaṅgulaḥ| hrīberaṃ rohiṇī tiktā śvadaṃṣṭrā madanāni ca||241||
sthirā balā ca tat sarvaṃ payasyardhodake śṛtam| kṣīrāvaśeṣaṃ niryūhaṃ
saṃyuktaṃ madhusarpiṣā||242||
kalkairmadanamustānāṃ pippalyā madhukasya ca| vatsakasya ca saṃyuktaṃ bastiṃ
dadyājjvarāpaham||243|| śuddhe mārge hṛte
doṣe viprasanneṣu dhātuṣu| gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ||244||
āragvadhamuśīraṃ ca madanasya phalaṃ tathā| catasraḥ parṇinīścaiva
141
niryūhamupakalpayet||245|| priyaṅgurmadanaṃ
mustaṃ śatāhvā madhuyaṣṭikā| kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṃ jvaraghno
bastiruttamaḥ||246|| guḍūcīṃ trāyamāṇāṃ ca
candanaṃ madhukaṃ vṛṣam| sthirāṃ balāṃ pṛśniparṇīṃ madanaṃ ceti sādhayet||247||
rasaṃ jāṅgalamāṃsasya rasena sahitaṃ bhiṣak| pippalīphalamustānāṃ kalkena
madhukasya ca||248|| īṣatsalavaṇaṃ yuktyā
nirūhaṃ madhusarpiṣā| jvarapraśamanaṃ dadyādbalasvedarucipradam||249||
nirūhavidhau jvaraharāniti vacanena jvaraharairdravyairnirūhānuvāsanakalpanāṃ
darśayati| paṭolādye nirūhe payasyardhodake śṛtamiti vacanena kṣīratulyasya
jalasya grahaṇamardhaśabdasya samavibhāgavacanatvājjñeyam| atra ca
kvāthakalkasnehādimānavyavasthā siddhisthāne vaktavyaiva boddhavyā| guḍūcyādau
sādhayedrasamiti kvāthaṃ kuryāt| īṣatsalavaṇamiṣatkṣaudrasarpiṣā yuktamiti
yojyam||240-249||
jīvantīṃ madhukaṃ medāṃ pippalīṃ madanaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ viśvaṃ
142
śatapuṣpāṃ śatāvarīm||250|| piṣṭvā kṣīraṃ
jalaṃ sarpistailaṃ ca vipacedbhiṣak| ānuvāsanikaṃ snehametaṃ
vidyājjvarāpaham||251|| paṭolapicumardābhyāṃ
guḍūcyā madhukena ca| madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam||252||
candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ| siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ
praśasyate||253||
jīvantyādye'nuvāsane yamake kṣīraṃ snehasamaṃ, jalaṃ tu triguṇamiti
snehāccāturguṇyaṃ dravasya kāryam| madanaiśca śṛtaḥ sneha ityatrānantaroktaḥ
sarpistailarūpa eva yamakasneho jñeyaḥ| evaṃ ‘siddhaḥ sneha’ ityatrāpi
jñeyam||250-253||
yaduktaṃ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje| śirovirecanaṃ
kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254|| yacca
nāvanikaṃ tailaṃ yāśca tailaṃ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ
prayojyāstā jvareṣvapi||255||
yaduktamityādinā śirovirecanadravyamāha| bheṣajādhyāye iti apāmārgataṇḍulīye
(sū.a.2)| yacca nāvanikaṃ tailamiti aṇutailam||254-255||
abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya
dvividhaṃ jvaram||256||
abhyaṅgāṃścetyādinā kramāgataṃ bahiḥparimārjanamāha| yathābhilāṣamiti
yatheccham| śītoṣṇaṃ vibhajyeti śītasamutthaṃ jvaramuṣṇasamutthaṃ ca jvaraṃ
vibhajya; tatra śītasamutthe uṣṇābhyaṅgādayaḥ, uṣṇe ca śītāḥ kartavyāḥ||256||
sahasradhautaṃ sarpirvā tailaṃ vā candanādikam| dāhajvarapraśamanaṃ
dadyādabhyañjanaṃ bhiṣak||257||
atra ca pratilomavyākhyayā śītābhiprāyiṇo'bhyaṅgādīnāha- sahasretyādi|
sahasraśabdo vipulārthaḥ; tenānekadhā dhautaṃ sarpirityarthaḥ sūcitaḥ||257||
atha candanādyaṃ tailamupadekṣyāmaḥ-
candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumuda-
saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇālaśālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrā-
kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvattha-
nyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalī-
saṃvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālabalāpayasyāvidārī-
jīvakarṣabhakamedāmahāmedāmadhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikela-
kharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyeṣāṃ
143
ca śītavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet| tena kaṣāyeṇa
dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṃ mṛdvagninā
sādhayettailam| etattailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati| etaireva
cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṃ kārayet| etaireva ca śṛtaśītaṃ
salilamavagāhapariṣekārthaṃ prayuñjīta||258||
iti candanādyaṃ tailam| madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo
dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||
sūcitaṃ candanādyaṃ tailaṃ brūte- athetyādi| athaśabdo'dhikāre| candanādyena
dravyeṇa saṃskṛtaṃ tailamapi candanādyamucyate| candanaṃ raktacandanaṃ,
bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, kālānusāryaṃ śītalaṃ, nalinaṃ padmabhedaḥ, bisaṃ
mṛṇālasūtraṃ, vetasaḥ sugandhimūlaṃ, vānīrastadbhedo'pyasugandhimūlaḥ,
aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, ariṣṭaḥ parvatīyanimbaḥ, syandanaḥ nemivṛkṣaḥ,
vātapothaḥ palāśaḥ, tiniśaḥ vañjulaḥ, kadaraḥ viṭkhadiraḥ, kapītanaḥ
‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ, vaṭaḥ niṣpraroho vaṭaḥ, nyagrodhastu prarohavān,
jyotiṣmatī kāṅgaṇikā, saṃvartakaḥ bibhītakaḥ, śataparvā śvetadūrvā,
śītakumbhikā
144, kāṣṭhapāṭalā, mahāśrāvaṇī alambuṣā sthūlaphalā, śītapākī gaṇḍadūrvā,
odanapākī nīlabheṇḍī, kālā kākolī, ṛṣyaproktā ṛddhiḥ, tṛṇaśūnyaṃ ketakī|
yathālābhamityanena duḥkhaprāpyabheṣajaparityāgenāpi candanādipākaṃ darśayati|
dviguṇaṃ payo yasmin kvāthe tena dviguṇapayasā kvāthena| atra
kalkamānānirdeśe'pi snehapādikatvaṃ kalkasya, “kalkaśca snehapādikaḥ” iti
vacanāt| atra yadyapi tailamuṣṇaṃ ghṛtaṃ ca śītalaṃ, śītaṃ ca dāhapraśamane
praśastaṃ, tathā'pi sūkṣmamārgānusāritayā vyavāyitayā tathā
sparśanenādhikavātaharatayā
145
tailamevābhyaṅgaprastāve candanādyaṃ kṛtaṃ na ghṛtam; anye ghṛtādapi tailaṃ
saṃskāravāhitaramiti kṛtvā tailamihoktamiti bruvate| nanu candanādyamiti
sañjñākaraṇena kiṃ? pradeśāntare vyavahārārthamiti cet; na, vinā'pi
sañjñākaraṇe pradeśāntare yaugikasañjñayā vyavahāro dṛṣṭaḥ, yathā- “ṣaṭpalaṃ
pāyayet sarpiḥ” (ci.a.5), tathā “vāsāghṛtaṃ
146
dādhikaṃ ca pibettryūṣaṇameva ca” (ci.a.17) ityādau; tathā kṛtāyāmapi
sañjñāyāṃ vyavahāro na dṛśyate, yathā- “etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti
smṛtam” (ci.a.29) iti, tathā ṣaḍbhāgakaṣāyakādisañjñāṃ kṛtvā na ca tābhiḥ
pradeśāntare vyavahāraḥ kṛtaḥ| maivaṃ pārūṣakādisañjñayā yadyapi śāstre
vyavahāro nāsti, tathā'pi tadvidyānāṃ vaidyānāṃ tayā sañjñayā vyavahāro
bhaviṣyati, etadarthaṃ sañjñākaraṇam| sañjñānāṃ ca
prayogakathanasamaye'karaṇe'pi yogasiddhāḥ sañjñā bhavantyeva ṣaṭpalādikāḥ|
tena pradeśāntare'pi yaugikasañjñāvyavahāro bhavati kvacit,
kvaciccānyathopādeyatayā vaidyaprasiddhyā ca prayogasamaya eva sañjñā kriyata
iti na kācit kṣatiḥ| evamanyatrāpi sañjñākaraṇe vyākhyeyam| aślakṣṇapiṣṭairiti
vacanena ślakṣṇapiṣṭalepasya dāhakartṛtāṃ sucayati; yaduktaṃ-
“ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvagagatasyoṣmaṇo
rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ” (ci.a.30) iti||258-259||
bhavanti cātra- pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca| kadalīnāṃ ca patreṣu
kṣaumeṣu vimaleṣu ca||260||
candanodakaśīteṣu śīte
147
dhārāgṛhe'pi vā| himāmbusikte sadane dāhārtaḥ
148
saṃviśet sukham||261|| hemaśaṅkhapravālānāṃ
maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ saṃsparśānurasān
149
spṛśet||262|| sragbhirnīlotpalaiḥ
padmairvyajanairvividhairapi| śītavātāvahairvyajjyeccandanodakavarṣibhiḥ
150||263|| nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca
vimalodakāḥ| avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ||264||
priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ| sāntvayeyuḥ paraiḥ
kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265|| śītāni
cānnapānāni śītānyupavanāni ca| vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||
saṃsparśānurasān spṛśediti vacanānna ciraṃ dhārayediti darśayati; ciradhāraṇe
hi teṣāmapyuṣṇatā syāt| vāyavaścandrapādāśca śītā iti atra śītā iti viśeṣaṇaṃ
vāyoḥ; na candrapādānāṃ, teṣāṃ sarvadā śītatvāt; kiṃvā candrapādā api uṣṇakāle
uṣṇasamparkāduṣṇā bhavanti, tannirāsārthaṃ śītā iti||260-266||
athoṣṇābhiprāyiṇāṃ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadekṣyāmaḥ-
agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyakakṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakī-
devadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍa-
śobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī-
tilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgīhiṃsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamoda-
pṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalā-
guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerī-
tilabadarakulatthamāṣāṇāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ
151152153
coṣṇavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet, tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca
kalkena surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena
tailapātraṃ vipācayet| tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṃ
jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; etaireva cauṣadhaiḥ
ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradehaṃ kārayet, etaireva ca śṛtaṃ sukhoṣṇaṃ
salilamavagāhanārthaṃ pariṣekārthaṃ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267||
ityagurvādyaṃ tailam|
agurvādye kṣemakaḥ corakaḥ, rohiṣaḥ ‘rāmakarpūra’ iti khyātaḥ, śigruḥ
śobhāñjanabhedaḥ, mūlakaparṇī gugguluḥ, tilaparṇī ‘hulhula’ iti khyātā,
pīluparṇī moraṭā, mūrvetyanye, gaṇḍīraḥ śamaṭhabhedaḥ, sa hi
jalasthalajabhedādvividhaḥ, ātmajā putrañjīvakhyātā, ekaiṣikā ambaṣṭhā,
sumukhādayaḥ parṇāsabhedāḥ, ruhā vṛkṣaruhā, rohā añjalikārikā, śītaparṇī
vṛkṣakalambukā, nākulī cavikā, gandhanākulī rāsnābhedaḥ, adhyaṇḍā śūkaśimbī|
anyeṣāṃ cetyanena rogabhiṣagjitīyādyuktoṣṇadravyāṇi grāhayati| sauvīratuṣodake
trivṛtkalpe vakṣyamāṇe, maireyaṃ surākṛtā surā, medako jagalaḥ, kaṭvaraṃ
sasnehadadhidravaḥ| pātram āḍhakam| atra kaṣāyādīni dravadravyāṇi snehasamāni
pratyekaṃ kartavyāni; yaduktaṃ- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi
snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti||267||
bhavanti cātra- trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ| mātrākālavidā
yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268|| sā kuṭī
tacca śayanaṃ taccāvacchādanaṃ jvaram| śītaṃ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā
ghanāḥ||269|| cārūpacitagātryaśca taruṇyo
yauvanoṣmaṇā| āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270||
svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca| śītajvaraṃ jayantyāśu
saṃsargabalayojanāt||271||
svedādhyāye trayodaśavidhasyoktatvāt punastrayodaśavidhavacanaṃ sarveṣāmeva
karaṇārthaṃ; kiṃvā adhikānāgnisvedaniṣedhārtham|
trayodaśavidhasvedāntargatā'pi kuṭī viśeṣeṇa hitatvāt punarucyate| tacca
śayanamiti kuṭīparikaratayā pratipāditaṃ śayanam; evamācchādanamapi| etacca
śayanācchādanaṃ pṛthagapyatra hitamiti pṛthakpāṭhāddarśayati| ghanā iti
bahalāḥ| svedanāni uṣṇāni kukkuṭamadirākulatthādīni|
saṃsargabalayojanādityatra anantarokta evoṣṇābhiprāyajvarakaro
vātakaphasaṃsargaḥ saṃsargaśabdena gṛhyate; tena vātakaphasaṃsarge yadā vāto
balavān tadā gurūṣṇasnigdhabhūyiṣṭhamannapānaṃ, yadā tu kapho balavāṃstadā
laghūṣṇarūkṣaprāyaṃ vidheyamityarthaḥ| ayaṃ ca vātakaphajo jvaro viśeṣeṇa
vāyoryogavāhitayā śīto bhavatīti kṛtvehoktaḥ
154; tena kevalakaphajaḥ kevalavātajo'pi śītābhiprāyo jñeya eva||268-271||
vātaje śramaje caiva purāṇe kṣataje jvare| laṅghanaṃ na hitaṃ
vidyācchamanaistānupācaret||272||
vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṃ yasmādgatvā rasaṃ nṛṇām| jvaraṃ kurvanti doṣāstu
hīyate'gnibalaṃ tataḥ||273|| yathā
prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| na pacatyodanaṃ samyaganilaprerito
bahiḥ||274|| paktisthānāttathā doṣairūṣmā
kṣipto bahirnṛṇām| na pacatyabhyavahṛtaṃ kṛcchrāt pacati vā laghu||275||
ato'gnibalarakṣārthaṃ laṅghanādikramo hitaḥ| saptāhena hi pacyante
saptadhātugatā malāḥ||276|| nirāmaścāpyataḥ
prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani| udīrṇadoṣastvalpāgniraśnan guru viśeṣataḥ||277||
mucyate sahasā prāṇaiściraṃ kliśyati vā naraḥ| etasmātkāraṇādvidvān
vātike'pyādito jvare||278|| nāti gurvati vā
snigdhaṃ bhojayet sahasā naram| jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi
kramam||279||
kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| pāyayitvā kaṣāyaṃ ca
bhojayedrasabhojanam||280|| jīrṇajvaraharaṃ
kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| śleṣmalānāmavātānāṃ jvaro'nuṣṇaḥ
155
kaphādhikaḥ||281|| paripākaṃ na saptāhenāpi
yāti mṛdūṣmaṇām| taṃ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā||282||
ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācaret|283|
samprati vātajādīnāṃ jvarāṇāṃ pūrvaṃ niṣiddhaṃ laṅghanamapakṛṣya
viśeṣacikitsāmāha- vātaja ityādi| śamanairiti kaṣāyasarpiḥpānādibhiḥ
śamanaiḥ||272-282||-
sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye||283||
laṅghanaṃ laṅghanīyoktaṃ teṣu kāryaṃ prati prati|284|
samprati vātajādīnāmapyāvasthāyāṃ laṅghanaṃ, tathā kaphajādīnāmapi
svarūpeṇaiva sāmānyena lāghavakaraṃ laṅghanamāha- sāmā ityādi| sāmā ityanena
vātikasyāpi sāmasya laṅghanīyatvaṃ brūte| uktaṃ hyanyatra- “sāme vāte'pi
laṅghanam” iti| kaphaje tu nirāme'pi laṅghanaṃ śasyate| kaphapittajaśabdena
kaphayuktapittajasyaiva laṅghanīyatvaṃ na kevalaṃ nirāmapittajasya,
sāmapittajasya tu āmakṣayārthaṃ laṅghanaṃ śasyata eva| yaduktamanyatra- “sāme
pitte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ” iti| yattūktaṃ- “kaphapitte drave
dhātu sahete laṅghanaṃ mahat” iti; tadapi sāmatvena sadravapittāpekṣyā,
kṣīṇadravāṃśe tu pitte laṅghanaṃ na kartavyameva| laṅghanīyoktamitivacanena
laṅghanabṛṃhaṇīyoktaṃ daśavidhaṃ
laṅghanamavasthāniṣiddhavamanādisarvathāniṣiddhavyāyāmādirahitaṃ ca
grāhyam||283||-
vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam||284||
jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|285|
pūrvaṃ yad ‘vamanairharet’ ityuktaṃ tatsaṃsṛṣṭadoṣeṣu jvareṣu kaphādhikyena,
samprati tu ekaikadoṣaje vamanaiścetyādinā vamanādīni prāheti na
paunaruktyam||284||-
saṃsṛṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285||
jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet| vardhanenaikadoṣasya
kṣapaṇenocchritasya vā||286||
kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet|287|
saṃsargasannipātacikitsāsūtramāha- saṃsṛṣṭānityādi| taratamaiḥ samairiti
saṃsarge ekolbaṇe ulbaṇataraiḥ; sannipāte ca vṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe
doṣānusāreṇaiva; tathā dvyulbaṇatare'pi sannipāte dvau doṣau tareṇaiva jñeyau,
vṛddhavṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe ca tridoṣe'tyarthavṛddhā
doṣāstamairjñeyāḥ| yena ‘triṣu tamaḥ’ iti yaduktaṃ tatriṣu madhye ekasya
prakarṣāvadhāraṇe bhavati; yadā tu triṣu dvau prakṛṣṭau vivakṣitau tadā
ekaprakṛṣṭāpekṣayā ‘dvayostaraḥ’ ityasyaiva viṣayaḥ| samaistu
samadoṣārabdhasaṃsargaḥ sannipātaśca jñeyaḥ| doṣakramāpekṣīti doṣāpekṣītyanena
anekasakaladoṣagatavṛddhavṛddhataratvādiviśeṣe cikitsitopayukte
apekṣaṇīyatvamuktaṃ, kramāpekṣītyanena ca
jvaritacikitsitoktalaṅghanādikramāpekṣā
156
darśitā| yathoktairauṣadhairiti laṅghanādibhirañjanaparyantaiḥ| nanu tridoṣaje
jvare cikitsā nopapadyate, yato na tridoṣaśamanaṃ prāyo dravyaṃ bhavati,
yaddhi vātasya pathyaṃ tacchleṣmaṇyapathyaṃ, yat pitte pathyaṃ tacca prāyaḥ
śleṣmaṇyapathyaṃ; yathā hi tiktakaṣāyaṃ kaphapittaharaṃ tadvātakaraṃ, yacca
madhuraṃ vātapittaharaṃ tat kaphakaraṃ, yattu tridoṣaharamāmalakādi tat stokaṃ
pratiniyatarogaviṣayaṃ nāvaśayaṃ jvarayaugikaṃ
157
ca, sannipātaścāyaṃ mahātyayikaḥ, tat kathamasya cikitsā kartavyetyāha-
vardhanenetyādi| pañcaviṃśatiprakāro'tra sannipāta ucyate “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ
ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādinā; tatra svamate
158
kṣīṇadvādaśasu sannipāteṣu jvarārambhakatvaṃ nāsti, kṣīṇā hi doṣāḥ
svaliṅgahānimātravikārā nādhikaṃ jvarādikaṃ kartuṃ samarthāḥ; śeṣeṣu tu
trayodaśasu tridoṣaharadravyasyābhāvādabhyarhitadoṣāpekṣayā
159
cikitsocyate, gatyantarābhāvāt| tatra vardhanenaikadoṣasyetyanenaikadoṣasya
vardhanenāpītyarthaḥ; ekaśabdena ca dvitrivṛddho doṣa evā pekṣito na
vṛddhataro nāpi vṛddhatamaḥ| tayorhi
ativṛddhayorvardhanenātimātravṛddhyā'tyahitameva
160
syāt| vardhanenaikadoṣasyetyanena
vṛddhataravṛddhatamadoṣadvayakṣapaṇakenaikadoṣavardhanena; yathā- vṛddhe kaphe
vṛddhatarayośca vātapittayormadhuraṃ, taddhi vṛddhataravātapittadvayahantṛtayā
kaphaṃ kṣīṇaṃ vardhayadapi jvaraṃ balavaddoṣahantṛtayā harati; tathā vṛddhe
kaphe vṛddhatare c pitte madhuraprayogo jñeyaḥ| evamudāharaṇāntarāṇi jñeyāni|
ataśca vardhanenaikadoṣasyetyanena dvyulbaṇānāṃ trayāṇāṃ tathā
hīnamadhyādhikadoṣāṇāṃ sannipātānāṃ cikitsoktā| kṣapaṇenaikadoṣasyetyanena ca
kṣīṇadvayasaṃvardhakamapi yanmahātyayavṛddhataravṛddhatamadoṣakṣayakaraṃ
bhavati tadbheṣajaṃ kartavyaṃ; vṛddhatamo hyapratikṛtaḥ sadyo hanti,
tatpratikriyāyāṃ ca kṣīṇayorvṛddhiralpātyayā, sā krameṇa pratikartavyeti
bhāvaḥ| anenaikolbaṇāstrayaḥ sannipātāścikitsitāḥ| asminnarthe tantrāntaraṃ
“nyūnaikadoṣasaṃvṛddhirevaṃ vṛddhajayo'pi vā| sannipāte tu kartavyaḥ
sannipātavaśena tu” iti| pariśiṣṭasamasannipātacikitsāmāha- kphasthānānupūrvyā
veti| vāśabdo vyavasthitavikalpavācī, kaphasya sthānaṃ kaphasthānam,
āmāśayordhvabhāga ityarthaḥ; ānupūrvī anukramaḥ; tena kaphasthānupūrvyā
jayediti kaphasthānaṃ prathamaṃ jayet, sthānagrahaṇena sthāninaḥ kaphasyāpi
grahaṇam| kaphajayastu sākṣānnoktaḥ, tatsthānasyaivāmāśayasya
jvarārambhakadoṣeṇa duṣṭasya cikitsyatvopadarśanārtham
161| uktaṃ hi- “jvaro hyāmāśayasamutthaḥ” (vi.a.3) iti| evaṃ ca samā api doṣā
jvarārambhakā yasmādāmāśayaṃ viśeṣeṇa dūṣayitvā jvaraṃ kurvanti, tasmāt
sthānānuguṇaiva jvare prathamaṃ cikitsā kartavyā| sthānidoṣāpekṣayā
162
hi sthānameva prathamaṃ cikitsyam| yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ” iti|
kaphasya sthānaṃ kaphasthānam| tatra
163
laṅghanapācanādikriyā jvare prathamaṃ pratipāditāḥ kriyante| etacca yadyapi
sarvajvarasādhāraṇaṃ cikitsitaṃ, tathā'pi sannipāte
balavattaravātacikitsāpūrvakajvaracikitsāprasaktinirāsārthaṃ samasannipāte
procyate| jvarādanyatra hi sannipāte sama eva vātaḥ pūrvaṃ cikitsyate; uktaṃ
hi- “vātasyānujayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham” ityādi|
kaphasthānānupūrvyā cikitsite kriyamāṇe yo doṣa ulbaṇo bhavati tatra
‘vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā’ iti cikitsā kāryā| etadeva
bhelenoktaṃ- “sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmakaphāpaham| paścācchleṣmaṇi
saṅkṣīṇe śamayet pittamārutau” iti| anye kaphasthānamāmāśayarūpaṃ sthānaṃ
yasya tat kaphasthānaṃ pittamiti paścātpadalopāduṣṭramukhavadbahuvrīhiṃ
vadanti, tataśca pittānupūrvyā jayedityarthaḥ| tadarthānuvādakaṃ ca
suśrutavacanaṃ paṭhanti- “śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu|
durnivārataraṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ” (su.ci.a.39) iti| tatraivaṃ
164
tarhi spaṣṭārthaṃ ‘pittānupūrvyā’ ityevameva paṭhet| suśrutavacanaṃ hi
jīrṇatridoṣābhiprāyeṇa jñeyam, etacca prathamotpannasannipātajvaracikitsitaṃ
kaphasthānānupūrvyā jñeyam| ye tu kapaśca sthānaṃ ceti dvandvaṃ kurvate, teṣāṃ
mate kaphasyāmāśayasyāpi ca jvarasthānasya pūrvaṃ jayaḥ kartavya ityarthaḥ, sa
ca ṣaṣṭhītatpuruṣe'pi sthānasyāmāśayasya sthānikaphāpekṣayā kriyamāṇacikitsayā
labhyata eveti nārthavirodhaḥ| iyaṃ caikadoṣavardhanādirūpā sannipātacikitsā
yadyapi na viśuddhā, yaduktaṃ- “prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet|
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet” (ni.a.8) iti, tathā'pi
sannipātacikitsāyāṃ gatyantarāsambhave sati alpadoṣabahuguṇatayā kriyata iti
jñeyam| anye tu ‘vardha’ cchedane, ityasmādvardhaneneti sādhayanti,
vardhanaśabdena ca mūlacchedakārakaṃ saṃśodhanamucyate; ekagrahaṇena ca na
yugapadvātādīnāṃ bastyādiśodhanaṃ kartavyaṃ, kintvekaikeneti darśayati;
kṣapaṇenocchritasyetyanena saṃśodhanaviṣaye saṃśamanamucyate; śeṣasya tu
vyākhyā pūrvavat| anena ślokena
trayodaśavidhasannipātārabdhajvaracikitsitamuktaṃ bhavati|
kṣīṇavṛddhadoṣavikalpakṛtaṣaḍvidhasannipāteṣu yo jvarastatra na kevalaṃ
vṛddhasya doṣadvayasyaikasya vā vṛddhasya jvarārambhakasya cikitsā kāryā,
kintu svamānakṣīṇavardhanamapi tatra kartavyaṃ bhavati;
svamānakṣīṇadvādaśasannipātasya tu jvarānārambhakatvameva||285-286||-
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudārūṇaḥ||287||
śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate| raktāvasecanaiḥ śīghraṃ
sarpiṣpānaiśca taṃ jayet||288|| pradehaiḥ
kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|
sannipātaprastāvāttajjaṃ triśothīyoktaśothamanūdya cikitsāmāha-
sannipātetyādi| kaścideva pramucyate ityanena dāruṇatvamasya darśayati; “santi
hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa
vā punaḥ” (sū.a.18); kiṃvā sādhya evāyaṃ prāyo bhavati, kadācicca
kṛcchrasādhya iti| nanu triśothīye “jvarānte durjayo'ntāya
śophastasyopajāyate” (sū.a.18) ityanenānupakramaṇīyatvamasyoktam, iha tu
kaścideva pramucyata iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi durjayo bhavati,
antāya vetyarthaḥ; ato na virodhaḥ||287-288||-
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati||289||
śākhānusārī raktasya
165
so'vasekāt praśāmyati|290|
śākhānusārītyatra yadyapi “śākhā raktādayo dhātavaḥ” (sū.a.11) ityuktaṃ,
tathā'pīha raktadūṣako viśeṣeṇa jvaro jñeyaḥ, raktāśraye eva doṣe
raktamokṣasya viśeṣeṇa samarthatvāt| raktamokṣasthānaṃ ca bāhumadhyaṃ jñeyaṃ;
yaduktamanyatra- “śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī
tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirāḥ” iti| śītoṣṇādisevāvacanāt
sakaladoṣānurūpacikitsākrame sati raktaduṣṭyaiva prāyo jvarānubandho bhavatīti
darśayati||289||-
visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ||290||
tatrādau sarpiṣaḥ pānaṃ kaphapittottaro na cet|291|
vikārāntarānubandhajvaracikitsāmāha- visarpeṇetyādi| kaphottaraśca
pittottaraśceti kṛtvaikaśeṣāt kaphapittottaratvaṃ jñeyaṃ; kiṃvā
kaphapittayormilitayoruttaratvaṃ jñeyam| tenānūrdhvage pitte deyameva
sarpiḥ||290||-
daurbalyāddehadhātūnāṃ jvaro jīrṇo'nuvartate||291||
balyeḥ sambṛṃhaṇaistasmādāhāraistamupācaret|292|
daurbalyādityādau dehagrahaṇenātmādito vyāvṛtya rasādiṣudhātuśabdaṃ
pravartayati, rasādaya eva hi viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| bṛṃhaṇaṃ
puṣṭijananam||291||-
karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau
166||292|| āganturanubandho hi prāyaśo
viṣamajvare| vātapradhānaṃ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293||
snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram| virecanena payasā sarpiṣā
saṃskṛtena ca||294|| viṣamaṃ tiktaśītaiśca
jvaraṃ pittottaraṃ jayet| vamanaṃ pācanaṃ rūkṣamannapānaṃ vilaṅghanam||295||
kaṣāyoṣṇaṃ ca viṣame jvare śastaṃ kaphottare|296|
bhūtānubandhinostṛtīyakacaturthakayościkitsāmāha- karmetyādi| karma
sādhāraṇamiti bhūtānubandhe doṣe ca sādhāraṇī cikitsā daivavyapāśrayā
balyādirūpā, yuktivyapāśrayā doṣānurūpakaṣāyapānādirūpā ca| viṣamajvaraśabdena
tṛtīyacaturthakāvevābhimatau, caturthakena caturthakaviparyayo'pi gṛhyate|
tiktaśītairanupānairbheṣajaiśceti vijñeyam| kaṣāyoṣṇamiti uṣṇāḥ kaṣāyāḥ||292-295||-
yogāḥ parāḥ
167
pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ||296||
prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te| surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe
caraṇāyudhaḥ||297|| tittiriśca mayūraśca
prayojyā viṣamajvare| pibedvā ṣaṭpalaṃ sarpirabhayāṃ vā prayojayet||298||
triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā guḍūcyā rasameva vā| nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ
kaṭurohiṇīm||299|| pibejjvarāgame yuktyā
snehasvedopapāditaḥ| sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ||300||
upayujyānnapānaṃ vā prabhūtaṃ punarullikhet| sānnaṃ madyaṃ prabhūtaṃ vā pītvā
svapyājjvarāgame||301|| āsthāpanaṃ yāpanaṃ
vā kārayedviṣamajvare| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛdvā
168
tadahaḥ pibet||302|| vṛṣasya dadhimaṇḍena
surayā vā
169
sasaindhavam| pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303||
pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare| rasonasya satailasya
prāgbhaktamupasevanam||304||
medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṃ ca bhakṣaṇam| hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṃ
sasaindhavā||305|| purāṇasarpiḥ siṃhasya
vasā tadvat sasaindhavā| saindhavaṃ pippalīnāṃ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306||
netrāñjanaṃ tailapiṣṭaṃ śasyate viṣamajvare| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā
kuṣṭhaṃ harītakī||307|| sarṣapāḥ sayavāḥ
sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam| ye dhūmā dhūpanaṃ yacca nāvanaṃ cāñjanaṃ ca
yat||308|| manovikāre nirdiṣṭaṃ kāryaṃ
tadviṣamajvare| maṇīnāmoṣadhīnāṃ ca maṅgalyānāṃ viṣasya ca||309||
dhāraṇādagadānāṃ ca sevanānna bhavejjvaraḥ|310|
doṣādīn pravibhajyeti doṣakāladeśaprakṛtyādīnapekṣya yadyatra yaugikaṃ
tattatra kāryamityarthaḥ| ṣaṭpalamiti gulme vakṣyamāṇam| nīlinī nīlikā,
nīlabuhnā vā| nīlinyādiśca virecanayogo jvarāgamanadine virekāt kāryakaro
bhavati prabhāvāt| mahatī mātrā ahorātrapariṇamanīyā; anyatra tu ṣaṭpalī mātrā
mahatī mātroktā| anyatra “anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau”
ityārabhya yāvat “anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā” ityantena vegadināt
prāg yā cikitsoktā sehoktavamanādivyatiriktā jñeyā| vamanādayāstviha
prakopadine kriyamāṇāḥ prakupitasya doṣasya koṣṭhamāgatasya samyak
170
sadyohā bhavantīti kṛtvā kriyante iti jñeyam| sānnaṃ prabhūtaṃ madyaṃ pītvā
punarullikhediti yojanā, tathā madyaṃ sānnaṃ pītvā tadahaḥ svapediti yojanā|
yāpanā mustādikā bastayo vakṣyamāṇāḥ| vṛṣadaṃśo biḍālaḥ| vṛṣasyetyatrāpi
śakṛditi sambandhaḥ| medyānāmiti medurāṇāṃ, kiṃvā medhyānāṃ pavitrāṇām|
vaivyāghrītyatra puṃliṅgameva prayojakaṃ vacanādunnīyate| siṃho vyāghra eveti
vadanti| ‘añju’ vyaktimrakṣaṇagatiṣu, iti pāṭhānmrakṣaṇamātre'pyañjanaṃ
syādityata āha- netrāñjanamiti| manovikāre unmāde'pasmāre ca| dhāraṇāditi
cchedaḥ; agadānāṃ ca sevanāditi yojanā||296-309||-
somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram||310||
pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ
carācarapatiṃ vibhum||311||
stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati| brahmāṇamaśvināvindraṃ hutabhakṣaṃ
himācalam||312|| gaṅgāṃ marudgaṇāṃśceṣṭyā
171
pūjayañjayati jvarān| bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṃ pūjanena ca||313||
brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca| japahomapradānena vedānāṃ śravaṇena
ca||314|| jvarādvimucyate śīghraṃ sādhūnāṃ
darśanena ca| jvare rasasthe vamanamupavāsaṃ ca kārayet||315||
sekapradehau raktasthe tathā saṃśamanāni ca| virecanaṃ sopavāsaṃ
māṃsamedaḥsthite hitam||316|| asthimajjagate
deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|
daivavyapāśrayacikitsāmāha- somamityādi| saha umayeti somaḥ, tam| sānucaramiti
nandyādigaṇayuktam| samātṛgaṇamiti samātṛsamūham| prayataḥ pavitraḥ|
sahasramūrdhanamiti “sahasraśīrṣā” ityādi vedapratipāditam| nāmasahasreṇetyādi
mahābhāratoktanāmasahasreṇa| iṣṭyeti yajñena||309-316||-
śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ||317||
daivavyapāśrayaṃ tatra sarvamauṣadhamiṣyate| abhighātajvaro naśyet
172
pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ||318||
raktāvasekairmadyaiśca
173
sātmyairmāṃsarasaudanaiḥ| sānāho madyasātmyānāṃ madirārasabhojanaiḥ||319||
kṣatānāṃ vraṇitānāṃ ca kṣatavraṇacikitsayā| āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ
praśamanena ca||320|| harṣaṇaiśca śamaṃ
yānti kāmaśokabhayajvarāḥ| kāmyairarthairmanojñaiśca
pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321||
sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ| kāmāt krodhajvaro nāśaṃ
krodhāt kāmasamudbhavaḥ||322|| yāti
tābhyāmubhābhyāṃ ca bhayaśokasamutthitaḥ|323|
śāpetyādinā''gantujvaracikitsāmāha| naśyediti praśāmyatītyarthaḥ| sānāha iti
abhighātajvara eva sānāhaḥ| kṣatānāmiti uraḥkṣatinām| kṣatacikitsayā
vraṇacikitsayā ca vraṇināṃ jvaro'paitītyarthaḥ| ayaṃ hyupadravarūpo jvaraḥ;
upadravaśca mūlavyādhicikitsayaiva śāmyatīti bhāvaḥ| vāyoḥ praśamaneneti
kāmādijvareṣu vātānubandhādupapannam| sadvākyairiti śobhanairvacanaiḥ|
kāmādīnāṃ pratidvandvena cikitsāmāha- kāmādityādi||317-322||-
jvarasya vegaṃ kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ||323||
tasyeṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayet smṛtim|324|
jvaravegakālacintājo'pi jvaraḥ kāmādivanmānasāpacārādbhavatīti taccikitsāmāha-
jvarasyetyādi||323||-
jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate| śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate
līyate muhuḥ||324|| pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ
śītāṅgaśca bhavatyapi| visañjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate
174||325|| sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sravati
vegavat| liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ||326||
bahudoṣasya balavān
175
prāyeṇābhinavo jvaraḥ| satkriyādoṣapaktyā
176
cedvimuñcati sudāruṇam||327|| kṛtvā
doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye| teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ
cirakāriṇām||328||
sampratyauṣadhamabhidhāya ‘vimuñcati’ ityādipraśnasyottaramāha- jvarapramokṣe
ityādi| līyata iti muhyati| uṣṇasarvāṅgaḥ śītasarvāṅgaśca bhavatyapīti
uṣṇasarvāṅgo vā śītasarvāṅgo vā bhavatītyarthaḥ| sadoṣaśabdamiti sadoṣaṃ
saśabdaṃ ca| etāni ca lakṣaṇāni sannipātajvare eva bhavantīti jñeyaṃ;
nānyatra, adarśanādeva| ata eva baddudoṣasya balina ityādi granthaṃ kecit
paṭhantyevātra| etāni lakṣaṇāni jvaramokṣakāle kṣīṇenāpi doṣeṇa kriyante,
yathānirvāpyatā pradīpenāloko mahān kriyate||324-328||
vigataklamasantāpamavyathaṃ vimalendriyam| yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt
puruṣamajvaram||329||
samprati praśāntajvaralakṣaṇapraśnasyottaraṃ- vigatetyādi| prakṛtisattveneti
sahajasattvena||329||
sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| asātmyānyannapānāni viruddhāni ca
varjayet||330|| vyavāyamaticeṣṭāśca
snānamatyaśanāni ca| tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca||331||
vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca| jvaramukto na seveta yāvanna
balavān bhavet||332||
‘jvarāvaśiṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ’ iti praśnasyottaraṃ- sajvara
ityādi| ‘tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca’ ityanena ‘yataḥ’ iti
praśnasya jvaramuktāsevyahetupraśnarūpasyottaraṃ jñeyam| ‘vyavāyamaticeṣṭāśca’
ityatra vyavāyaṃ kṛtvā'pi punaḥ ‘vyāyāmaṃ ca’ ityādau vyavāyapāṭhena
vyavāyasyātyantaniṣiddhatocyate; anye tu pramādapāṭha evāyamityāhuḥ|
snānamūrjaskaramapi prabhāvājjvaraṃ pratyānayati; yaduktamanyatra- “snānamāśu
jvaraṃ kuryājjvaramuktasya dehinaḥ| tasmānmuktajvaraḥ snānaṃ viṣavat
parivarjayet” iti||330-332||
asañjātabalo yastu jvaramukto niṣevate| varjyametannarastasya punarāvartate
jvaraḥ||333|| durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā
vinivartate| svalpenapyapacāreṇa tasya vyāvartate punaḥ||334||
cirakālaparikliṣṭaṃ durbalaṃ hīnatejasam
177| acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ||335||
athavā'pi
178
parīpākaṃ dhātuṣveva kramānmalāḥ| yānti jvaramakurvantaste
tathā'pyapakurvate||336|| dīnatāṃ śvayathuṃ
glāniṃ pāṇḍutāṃ nānnakāmatām| kaṇḍūruktoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṃ ca te
mṛdum||337|| evamanye'pi ca gadā vyāvartante
punargatāḥ| anirghātena doṣāṇāmalpairapyahitairnṛṇām||338||
nirvṛtte'pi jvare tasmādyathāvasthaṃ yathābalam| yathāprāṇaṃ hareddoṣaṃ
prayogairvā śamaṃ nayet||339|| mṛdubhiḥ
śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ| hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā
rasāḥ||340||
abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| hitāni punarāvṛtte jvare
tiktaghṛtāni ca||341||
gurvyabhiṣyandyasātmyānāṃ bhojanāt punarāgate| laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ
kāryaśca pūrvavat||342|| kirātatiktakaṃ
tiktā mustaṃ parpaṭako'mṛtā| ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṃ
jvaram||343||
anantaram ‘asañjātabalo yastu’ ityādi granthaṃ kāśmīrāḥ paṭhanti; te ca
prakṛtyādisūtre'pyasya granthasyānuguṇaṃ praśnagranthaṃ paṭhanti||333-343||
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jvaritānāṃ vicakṣaṇaḥ| jvarākriyākramāpekṣī
kuryāttattaccikitsitam||344||
uktānuktacikitsāparigrahārthamāha- tasyāmityādi||344||
rogarāṭ sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ| tasmādviśeṣatastasya yateta praśame
bhiṣak||345||
jvaracikitsāyāṃ yatnaṃ kārayitumāha- rogarāḍityādi||345||
tatra ślokaḥ- yathākramaṃ yathāpraśnamuktaṃ jvaracikitsitam| ātreyeṇāgniveśāya
bhūtānāṃ hitakāmyayā||346||
yathākramamiti adhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| bhūtānāṃ hitakāmyayetyanena
sarvabhūtahiteyaṃ cikitseti darśayati||346||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ
nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne jvaracikitsitādhyāyastṛtīyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vijvaramiti gurornīrogopadarśikā stutiḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘vidhibhedaṃ ca’ iti pā. ↩
- 3 ‘ekārthanāmaparyāyaiḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘mṛtyuścokto'yamātmajaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘neyaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tato vighnaṃ śamīkartuṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘spṛṣṭvā’ iti pā. ↩
- 8 ‘tuccharūpastāpaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘pūrvamuktāni bhāgaśaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘yāvaduktam’ iti pā. ↩
- 11 ‘evamanyedyuṣkādyapi vyākhyeyam’ iti pā. ↩
- 12 ‘dehasantāpalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 13 ‘saumyāgneyajvaradvayātirikta eva’ iti pā. ↩
- 14 ‘pittamutkliṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā. ↩
- 16 ‘prakṛtirgṛhyate’ iti pā. ↩
- 17 ‘sukhasādhyāsādhyabodhaprayojanakaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kālavaśenānyatvadarśanāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘hemante’ iti pā. ↩
- 20 ‘snigdho balavatpuruṣaśca’ iti pā. ↩
- 21 ‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā. ↩
- 22 ‘vātaprakṛtisamāno'pi’ iti pā. ↩
- 23 ‘vasantaśaradvyatiriktamakālabhavaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘pittajaśca’ iti pā. ↩
- 25 ‘sāmānyopadravoktalakṣaṇayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘puruṣasyāgnibalādibhedena’ iti ↩
- 27 ‘vā'pi’ iti pā. ↩
- 28 ‘gambhīradhātudūṣakaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘dhātuṃ’ iti pā. ↩
- 30 ‘anubadhnanti yugapadavaśyaṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘santataṃ samupācaret’ iti pā. ↩
- 32 ‘dehoṣmaṇā’ iti, ‘paktvoṣmaṇā’ iti ca pā. ↩
- 33 ‘sphorayati’ iti pā. ↩
- 34 ‘pratīpārthakaraṇāsamarthatā’ iti pā. ↩
- 35 ‘imaṃ ca’ iti pā. ↩
- 36 ‘rasaduṣṭyabhidhānatvaviśeṣeṇa’ iti pā. ↩
- 37 ‘nivartante’ iti pā. ↩
- 38 ‘sa ca’ iti pā. ↩
- 39 ‘viśiṣṭadvādaśāśrayitva ...’ iti pā. ↩
- 40 ‘tenānuguṇe kāle’ iti pā. ↩
- 41 ‘kālaḥ pradhāna iti niyamo jñeyaḥ’ iti, ‘kālapradhānāvirbhāvitvaniyamo jñeyaḥ’ iti ca pā. ↩
- 42 ‘anyedyuḥ anyedyuṣke jvare| etadupalakṣaṇaṃ, tṛtīyacaturthakayorapi’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 43 ‘gatirdvyekāntarā’ ityādikaṃ ‘doṣaścāpi caturthakam’ ityantaṃ pāṭhaṃ gaṅgādharo na paṭhati ↩
- 44 ‘prakopāt’ iti pā. ↩
- 45 ‘vicchedotpāde’ iti pā. ↩
- 46 ‘pittapradhānaḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘caturthakaḥ prabhāvābhyupagamavirodhi’ iti pā. ↩
- 48 ‘dvyahaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘caturthakavidhārūpaviṣamajvara eva’ iti pā. ↩
- 50 ‘tadanarthakamityāha’ iti pā. ↩
- 51 ‘viṣamatvena’ iti pā. ↩
- 52 ‘dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ doṣaje'pi ca’ iti pā. ↩
- 53 ‘kramādyayattena’ iti pā. ↩
- 54 “eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādi hetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā-santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatakādīnāmanyatamatvaṃ pratipadyate, tathā caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ-“ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate” iti| asyārthaḥ-balābalāditi ṛtvādimanontena sambadhyate| balaṃ cābalaṃ ca balābalam, arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī, taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ prapadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca-ṛtvahorātrabalābalādyathā-yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatakādīnāmanyatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapyupakarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, na hyekasminnahorātre santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate, kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante, tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva tṛtīyapūrvakatvena vipariṇamata utkarṣāt, apakarṣāttu yadā'ntyāni dinānyāpnoti, tadā santato vātārabdhaḥ prāvṛṣaḥ pittārabdhaḥ śarado vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ pratanukatvāddoṣasya satatakādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā-yadā satatakādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhura snigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā santataṃ karoti| evaṃ vātapittayorapyudāhāryam| manobalābalādyathā-yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati, tadā satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu, manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā-yadā caturthakajvarī prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti, yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati, tadā santatajvarī satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā-santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate, api caturthakādijvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati, tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāt” iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ vijayarakṣitaḥ ↩
- 55 ‘romaharṣaśca dāhaśca parvabhedaḥ śirorujā’ iti pā. ↩
- 56 ‘svedaḥ stambhaḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘parvabhedaḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘locane’ iti pā. ↩
- 59 ‘…melakenopadiṣṭaṃ’ iti ↩
- 60 ‘tathā’ iti pā. ↩
- 61 ‘sannipatitatayā’ iti pā. ↩
- 62 kaśā aśvādeścālanārthaṃ tāḍanasādhane padārthe ‘cābuka’ iti khyāte ↩
- 63 ‘lakṣayet’ iti pā. ↩
- 64 ‘paktisthānāt’ iti pā. ↩
- 65 ‘nāsūtramasyābhidhānam’ iti pā. ↩
- 66 ‘nirdiśati’ iti, ‘nirdeśayati’ iti ca pā. ↩
- 67 ‘'viśadaṃ’ iti pā. ↩
- 68 ‘doṣāpāke satyapi’ iti pā. ↩
- 69 ‘gurvannabhojanaṃ cāpi viṣṭambhi doṣakopanam’ iti pā. ↩
- 70 “āmāśayasamutthānāṃ pūrvaṃ laṅghanamauṣadham” ityuktaṃ, jvaro'pyāmāśayasamutthaḥ, atastatra laṅghanamupadiśati-jvare laṅghanamityādi| yadyapi laṅghanabṛṃhaṇīye “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” ityādinā daśavidhameva laṅghanamuktaṃ| tathā'pi vyāyāmapravātayorvarjanīyatvenaivoktatvāt, saṃśodhanādīnāṃ cāvasthāviśeṣaniyatatvāt, pāriśeṣyādatropavāsa eva laṅghanaśabdenocyate| ata eva laṅghanamevetyevakāreṇa saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| tena jvarasya pūrvarūpe yallaghvaśanādividhānaṃ, tasya na niṣedhaḥ| vāgbhaṭenāpi “snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam” (vā. ci. a. 1) ityanena navajvare anaśanarūpalaṅghanāpekṣayā pariśeṣalaṅghanapratiṣedhaṃ kurvatā saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| kiṃvā carakeṇa nidānasthāne “hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā” (ni. a. 1) iti yaduktaṃ tat pūrvarūpāvasthāyāṃ, vyaktāyāṃ tu laṅghanamevetyevakāreṇa laghvaśanamapi niṣidhyate iti jñeyam| nanu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ-“pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (ca.sū.a.22) iti, iha tu laṅghanamevādāvityato virodhaḥ| naivaṃ, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ, natu jvarasyādāvityavagamyate| kiṃvā ādāveva laṅghanaṃ kāryamiti yojyaṃ, tena jīrṇajvare na laṅghanaṃ kāryamiti bodhayati| uktaṃ hi vāgbhaṭe-“śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| neṣyate teṣvabhihitaṃ śamanaṃ yanna karśanam” ( vā. ci. a. 1) iti| hārītena tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat “kaphapradhānān” ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 71 ‘yobhau’ iti pā. ↩
- 72 ‘āvarakasādharmyatayā’ iti pā. ↩
- 73 ‘lāghavaṃ ca śarīrasya kṣuccaivāsyopajāyate’ iti pā. ↩
- 74 ‘yavāgūpānīyādisaṃskāre’ iti pā. ↩
- 75 ‘vātakaphātmake’ iti pā. ↩
- 76 ‘avasthādeyaṃ’ iti pā. ↩
- 77 ‘pācanīyasādhakaḥ’ iti pā. ↩
- 78 ‘dattvā’ iti pā. ↩
- 79 ‘kāsaṃ ca kurute bhṛśam’ iti pā. ↩
- 80 ‘duḥkhanirharāḥ’ iti pā. ↩
- 81 ‘phalebhya āmebhyaḥ’ iti pā. ↩
- 82 ‘sūkṣmasirāsnāyvādyanugatāḥ’ iti pā. ↩
- 83 ‘atyayadāḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘vibandhasyānulomikāḥ’ iti pā. ↩
- 85 ‘tasmāt pūrvaṃ samācaret’ iti pā. ↩
- 86 ‘yavāgūbhirjvarān vidvānṛte’ iti pā. ↩
- 87 ‘maṇḍapūrvābhirādita iti maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhāno'cchatayā yāsāṃ tābhirityarthaḥ| etena peyāyā grahaṇaṃ, tasyā eva bahudravatvena maṇḍapradhānatvāt| vilepyāstu nirāsaḥ, tasyā alpadravatvena maṇḍapradhānatvābhāvāt| anye tu- maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhānābhyavahāryo yāsāṃ tā ityāhuḥ| tena, prathamaṃ svacchabhāgaṃ khāditvā tato ghanabhāgaḥ khādya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 88 ‘ghanabhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 89 ‘jatrūrdhvagaṃ’ iti pā. ↩
- 90 ‘grīṣme'sṛkpittinastathā’ iti pā. ↩
- 91 ‘pradeyaṃ’ iti pā. ↩
- 92 ‘jīrṇastarpaṇo yasya’ iti pā. ↩
- 93 ‘ityartho nyāyyaḥ’ iti pā. ↩
- 94 ‘kālaṃ vīkṣyāmayasya tu’ iti pā. ↩
- 95 ‘pācanaṃ yuktam’ iti pā. ↩
- 96 ‘prāpnoti’ iti pā. ↩
- 97 ‘…laṅghitena’ iti pā. ↩
- 98 ‘laṅghanānte’ iti pā. ↩
- 99 ‘siddhasādhitān’ iti pā. ↩
- 100 ‘ityādi| jatūkarṇenāpi yavāgvādikramamabhidhāyoktam’ iti pā. ↩
- 101 ‘na cyavante ca’ iti pā. ↩
- 102 ‘kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ’ iti pā. ↩
- 103 ‘avicalitadharmāṇaḥ’ iti pā. ↩
- 104 ‘sucireṇāpi na supacyante’ iti pā. ↩
- 105 ‘dravyasya’ iti pā. ↩
- 106 ‘sarvakaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedhaḥ’ iti pā. ↩
- 107 ‘balaglāniśca’ iti pā. ↩
- 108 ‘avasthāviśeṣaprāptyā’ iti pā. ↩
- 109 ‘śamanaistamupācaret’ iti pā. ↩
- 110 ‘balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ, paraṃ tacca balapradam’ iti pā. ↩
- 111 ‘prabalasāmāvasthāvajjvarasya’ iti pā. ↩
- 112 ‘akṣīṇabalamāṃsasya’ iti pā. ↩
- 113 ‘śītoṣṇatayā’ iti pā. ↩
- 114 ‘punaruktaśālaya iti padena’ pā. ↩
- 115 “tathā'pi pramādādatinavasya tathā'tipurāṇasya grahaṇaṃ mā bhūdityetadarthaṃ ‘purāṇā’ ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 116 “kalkasādhyayavāgūsādhanārthaṃ paribhāṣāmāha-karṣārdhaṃ vetyādi| karṣārdhaṃ veti karṣārdhaṃ pratyekaṃ| trividhaṃ hi bheṣajadravyaṃ vīryabhedāt| yathā-tīkṣṇavīryaṃ śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilbāgnimanthādi, mṛduvīryamāmalakādi| tatra kaṇāśuṇṭhyoriti tīkṣṇadravyopalakṣaṇaṃ, tena tīkṣṇadravyamātrasyaiva karṣapramāṇamiti jñāpitaṃ| kalkadravyasya vā palamiti mṛduvīryadravyopalakṣaṇaṃ, tena anyasyāpi mṛduvīryadravyasyāmalakādeḥ palapramāṇamiti jñāpayati| etena, tīkṣṇamṛdudravyayoḥ karṣapalamānavyavasthayā madhyavīryasya bilvāgnimanthāderanuktamapyardhapalamānaṃ sāmarthyādeva jñeyam| yat punarmadhyavīryasya ṣaḍaṅgādeḥ karṣapramāṇamuktaṃ, tanmandānalapuruṣābhiprāyeṇetyuktameva| vinīyeti kalkīkṛtya, prakṣipyeti vā| aparāmiti anyām, anyatvaṃ ca kaṣāyasādhyayavāgūmapekṣya, tena kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca tīkṣṇadravyāpekṣayā karṣapramāṇaṃ, madhyadravyāpekṣayā'rdhapalapramāṇaṃ, mṛdudravyāpekṣayā palapramāṇaṃ dravyaṃ vinīya kalkasādhyāṃ yavāgūṃ vāriprasthena dravyadvaiguṇyāccharāvacatuṣṭayamānena sādhayediti yojanā| nanu prabalānalabalādau puruṣe bahuyavāgvādi vidheyaṃ tatra kathaṃ vāriprasthena yavāgūsādhanaṃ bhaviṣyatītyāha-yuktyeti| etena yatra uttamabalānale bahuyavāgūrvidheyā tatra yuktyā jalaprasthadvayaṃ trayaṃ vā taṇḍulānurūpaṃ dattvā yavāgūṃ sādhayet, alpabalānale tu vāriprasthenetyarthaḥ| ‘aparān’ iti pāṭhe yūṣādīn| tena peyāsādhanarītyā yūṣādayo'pi sādhanīyā iti pratipāditam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 117 ‘jīvantyādibhiraṣṭabhirdravyaiḥ palapramāṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 118 ‘tadamlatāgatyarthaṃ’ iti pā. ↩
- 119 ‘dattvā’ iti pā. ↩
- 120 ‘ityādiparibhāṣayā tathā'nuktaparibhāṣayā ca’ iti pā. ↩
- 121 ‘…mānavyavasthāvyabhicāraśca’ iti pā. ↩
- 122 ‘yūṣasātmyāya jvaritāya’ iti pā. ↩
- 123 ‘mātrāvikalpajña iti vikalpo viśiṣṭakalpanā saṃskāra ityarthaḥ| tena tāvatī mātrā kartavyā, tādṛśaśca saṃskāraḥ kāryaḥ, yathā laghutvānuṣṇatve bhavata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 124 ‘hitatvaṃ pūrvamuktameveti’ iti pā. ↩
- 125 ‘stokadravyasya’ iti pā. ↩
- 126 ‘apaharet’ iti pā. ↩
- 127 ‘tantrāntaraparibhāṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 128 ‘palollekhyaṃ’ iti pā. ↩
- 129 ‘…sahāmṛtāḥ| prasāriṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarā’ iti pā. ↩
- 130 ‘vartmānusaraṇīyamasmābhiḥ’ iti cakradattasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ ↩
- 131 ‘viṣamajvaracikitsāmāha-kaliṅgakā ityādi| ete pañca yogāḥ santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyacaturthakeṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyāḥ| anye tu sarva eva yogāḥ sarvatretyāhuḥ| tatra yathāsaṅkhyameva yuktaṃ, satatollekhena paṭolādiyogasya, tathā nimbādeścānyedyuṣkollekhena, guḍūcyādeśca cāturthakollekhena kṣārapāṇau dṛṣṭatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 132 ‘kvāthadravāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 133 ‘snehasādhyaḥ’ iti pā. ↩
- 134 ‘viśeṣamāha’ iti pā. ↩
- 135 ‘avasthāviśeṣāt’ iti pā. ↩
- 136 ‘pittasyopapadyate’ iti pā. ↩
- 137 ‘evaṃ pākīyakalpanā’ iti pā. ↩
- 138 ‘dravāntasānnidhye iti pā. ↩
- 139 ‘tṛṣṇākāsa...’ iti pā. ↩
- 140 ‘dāhaśāntyai’ iti pā. ↩
- 141 ‘parṇīścatasro madhukaṃ’ iti pā. ↩
- 142 ‘bilvaṃ’ iti pā. ↩
- 143 ‘... śvetakumbhikā ...’ iti pā. ↩
- 144 ‘śvetakumbhikā’ iti pā. ↩
- 145 ‘sparśanendriyādhikavātaharatayā’ iti pā. ↩
- 146 ‘tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā’ iti pā. ↩
- 147 ‘supyāddāhārditaḥ sukham’ iti pā. ↩
- 148 ‘śīte dhārāgṛhe'pi vā’ iti pā. ↩
- 149 ‘saṃsparśānurasā’ iti pā. ↩
- 150 ‘śītavātakarairvījyaḥ’ iti pā. ↩
- 151 ‘…kāṇḍīrātmaguptākākāṇḍaiṣīkā...’ iti pā. ↩
- 152 ‘…surasakarakakaṇḍīrakuṭheraka...’ iti pā. ↩
- 153 ‘…ruhāvarohā...’ iti pā. ↩
- 154 ‘kṛtvehoktiḥ’ iti pā. ↩
- 155 ‘'nuṣṇe’ iti pā. ↩
- 156 ‘…kramo'pekṣaṇīya iti darśitam’ iti pā. ↩
- 157 ‘rakṣāyaugikaṃ’ iti pā. ↩
- 158 ‘svamānakṣīṇeṣu’ iti pā. ↩
- 159 ‘tridoṣaharadravyasaukaryābhāvāt’ iti pā. ↩
- 160 ‘satorvṛddhayoḥ’ iti pā. ↩
- 161 ‘cikitsopadarśanārtham’ iti pā. ↩
- 162 ‘sthānasthadoṣāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 163 ‘tasya kaphasthānasya’ iti pā. ↩
- 164 ‘tanna, evaṃ tarhi’ iti pā. ↩
- 165 ‘tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirām’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 166 ‘kuryāttṛtīyakacaturthake’ iti pā. ↩
- 167 ‘paraṃ’ iti pā. ↩
- 168 ‘śakṛdvegāgame’ iti pā. ↩
- 169 ‘vā'tha saindhavam’ iti pā. ↩
- 170 ‘samyaksiddhā’ iti pā. ↩
- 171 ‘marudgaṇāṃśceṣṭān’ iti pā. ↩
- 172 ‘na syāt’ iti pā. ↩
- 173 ‘medyaiśca’ iti pā. ↩
- 174 ‘vīkṣate’ iti pā. ↩
- 175 ‘balinaḥ’ iti pā. ↩
- 176 ‘sa kriyādoṣapattayā’ iti pā. ↩
- 177 ‘dīnacetasam’ iti pā. ↩
- 178 ‘athavā viparīpākaṃ’ iti pā. ↩