athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ādyutpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaracikitsitamanu
raktapittacikitsitamabhidhīyate||1-2||
viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| praṇamyovāca
nirmohamagniveśo'gnivarcasam||3|| bhagavan
raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi
tadguro||4||
pañcagaṅgaḥ deśaviśeṣaḥ| vaktavyaṃ yat paramiti
uktaraktapittahetulakṣaṇātiriktaṃ cikitsitamityarthaḥ||3-4||
gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| hetulakṣaṇavicchīghraṃ
raktapittamupācaret||5|| tasyoṣṇaṃ
tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ
nidarśitaḥ||6||
nidāne yadyapi raktapittasya hetulakṣaṇāni pratipāditānyeva, tathā'pīha
cikitsāparikaratayā
1
prakaraṇavaśāddhetavaḥ saṅkṣepeṇa lakṣaṇāni ca prāyaḥprādurbhāvīni punaḥ
kathyante| gharma ātapaḥ| annavidāhastu svarūpavidāhidravyabhakṣaṇādbhavati,
tathā pittenānnavahasrotaso duṣṭatvādavidāhibhojanenāpi bhavati|
yaduktamanyatra- “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi
bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (su.sū.a.46) iti||5-6||
tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| tadyonitvāt prapannaṃ ca
vardhate tat pradūṣayat||7|| tasyoṣmaṇā
dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| svidyatastena saṃvṛddhiṃ
bhūyastadadhigacchati||8||
tairhetubhirityādinā samprāptimāha| raktaṃ prapadyate raktaṃ gacchatītyarthaḥ|
yadyapi “pittaṃ svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni,
tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam” (sū.a.20) iti vacanena svabhāvādeva
raktaṃ yāti, tathā'pi raktapittasamprāptau pradhānasthānādāmāśayarūpāt
pittasyeha raktagamanaṃ jñeyaṃ; raktagamanaṃ ca pittasya samprāptimahimnā
bhavati| tadyonitvāditi tadyonitvaṃ hetuḥ raktaprapannasya
2
pittasya vardhane jñeyaṃ; tena yasmādraktayoni pittaṃ tasmādraktaṃ prāpya
vardhata ityarthaḥ| uktaṃ hi- “asṛjaḥ pittaṃ” (ci.a.15) iti| taditi raktaṃ
pradūṣayat| dravo dhāturiti dravarūpoṃ'śaḥ| dhātordhātoriti māṃsādeḥ|
svidyataḥ prasicyate atikṣarati; tena pittoṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścyutena
dravarūpeṇa dhātunā yuktaṃ sapittaṃ bhūyo'titarāṃ vṛddhiṃ gacchatīti
yojanā||7-8||
saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ
raktapittaṃ manīṣibhiḥ||9||
raktapittasañjñānimittamāha- saṃyogādityādi| raktasya saṃyogāttathā raktasya
dūṣaṇāttathā raktasya gandhavarṇayoḥ pitte sāmānyāt pittaṃ raktapittamucyate
iti vākyārthaḥ||9||
plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni
hi dehinām||10||
raktapittasya sthānamāha- plīhānaṃ cetyādi| vartate ūrdhvamadhaśca yāti;
‘vardhate’ iti vā pāṭhaḥ| kasmādyakṛtplīhnoreva tadvartata ityāha-
srotāṃsītyādi| yasmādraktasyāpi yakṛtplīhānāveva pradhānaṃ sthānaṃ, tena
raktasaṃyogādiniṣpannasya raktapittasya tadeva sthānamiti bhāvaḥ||10||
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu
rūkṣaṃ ca vātikam||11|| raktapittaṃ
kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham| mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca
paittikam||12|| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ
saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|13|
tasya doṣasambandhaviśeṣeṇa liṅgānyāha- sāndramityādi| kaṣāyavadābhā yasya tat
kaṣāyābhaṃ, pāṭalamityarthaḥ| kṛṣṇasya vastrādeḥ
sasāragandhakādibhirmasṛṇīkṛtasya yo varṇaḥ sa mecakaḥ| nanu pittameva
raktapittamityuktaṃ, tat kathaṃ ślaiṣmikaṃ bhavati? ucyate- sāmānyasamprāptau
pittameva raktapittanirvartakaṃ, yathā- sarvagulmeṣu vāyuḥ, yathā-
sarvajvareṣu pittamārambhakaṃ; tadeva yadolbaṇena kaphena svalakṣaṇakāriṇā
yuktaṃ raktapittakaraṃ bhavati, tadā sāmānyasamprāptisamprāptaṃ pittamutsṛjya
śleṣmaṇaiva sāndratvādisvalakṣaṇakāriṇā vyapadiśyate- ślaiṣmikaṃ
raktapittamiti; yathā- ślaiṣmike gulme sāmānyasamprāptyāgatavātaṃ parityajya
śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati, yathā vā kaphajvare
sarvajvarānapāyikāraṇamanādṛtya viśeṣalakṣaṇakāriṇā śleṣmaṇaiva vyapadeśo
bhavati; evaṃ vātike'pi raktapitte vyākhyeyam| yattu kaphavātavirahitena
kevalenaiva pittena balavatā janitaṃ raktapittaṃ paittikaraktapittalakṣaṇaṃ
bhavati tat paittikaṃ raktapittamityucyate| lakṣaṇenaiva doṣavyapadeśo
bhavati; tena yadyaddoṣajanitalakṣaṇayuktaṃ raktapittaṃ bhavati
tattaddoṣajamiti
3
vyapadiśyate| ślaiṣmikādiraktapittāpekṣayā paittike raktapitte'tyulbaṇaṃ
pittaṃ bhavati, yatastatraiva pittaṃ svalakṣaṇāni karoti, nānyatra; evaṃ
vyavasthite yaducyate- kevalapaittikasya raktapittasya mārgo nāsti, yato
vātaraktamadho yāti, kaphārabdhamūrdhvamiti pratipāditaṃ; tadapi na, yataḥ
paittikasyāpyūrdhvagamanamadhogamanaṃ vā bhavatyeva; paraṃ paittikaṃ
yadūrdhvaṃ yāti tanmārgamahimnā kaphasaṃyuktaṃ bhavati, yaccādho yāti
tadvātasthānasambandhādvātānugataṃ bhavati| mārgasambandhānugataśca doṣaḥ
svalakṣaṇakārakatvānnānubandhaḥ, tenāsau paittike raktapitte'pi ‘ekadoṣānugaṃ
sādhyaṃ’ ityādivacaneṣu na gṛhyate| yataḥ svatantro vyaktaliṅgaśca
doṣo'nubandhyaḥ; tadviparītastu anubandhaḥ; tena yathoktalakṣaṇakāriṇā
doṣeṇānubandhyena vātikatvādivyapadeśo raktapitteṣu, na
mārgasambandhānugatenāsvalakṣaṇakāriṇā'nubandharūpeṇeti| anye tu
“pradeśāntaracitena pittena yadottarakālaṃ raktapittasya sambandho bhavati
tadaiva paittikaṃ raktapittaṃ bhavati” iti bruvate||11-12||-
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate||13||
yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya
vṛddhasyānaśnataśca yat||14||
samprati sādhyāsādhyavibhāgamāha- eketyādi| ekadoṣānugamiti
uktaikadoṣalakṣaṇayuktam, evaṃ dvidoṣamapi doṣadvayalakṣaṇayuktam, evaṃ
tridoṣamapi jñeyam| na tu mārgasambandhānugatamapi doṣaṃ prakṣipya dvidoṣatvaṃ
tridoṣatvaṃ vā gaṇanīyaṃ, tathāhi sati kevalaṃ rakapittaṃ na syādeva; tathā
samprāptisamprāptaṃ doṣaṃ gṛhītvā mārgasambandhānugatena vāyunā kaphena vā
yogāddvidoṣajatvameva sarvadā syāt, na ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ iti yaduktaṃ tat
syāt; tasmādyathoktameva sādhu| mandāgnerativegavaditi
pṛthagevāsādhyalakṣaṇaṃ, vyādhibhiḥ kṣīṇadehasyetyādi ca pṛthageva||13-14||
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā
tvadharā gatiḥ||15|| sapta cchidrāṇi śirasi
dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ
prapadyate||16|| yadā tu sarvacchidrebhyo
romakūpebhya eva ca| vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm||17||
yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ
kṛṣṇamatīva ca||18|| saṃsṛṣṭaṃ
kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe
4
sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam||19||
hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na
sidhyati||20|| yadvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ
śāntaṃ
5
prakupyati| mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat||21||
gatikṛtaṃ sādhyādibhedaṃ darśayituṃ gatibhedamevāha- gatirūrdhvamityādi|
gatiprakārāntaramapyasādhyasyāha- yadā tu sarvacchidrebhya ityādi|
yaccobhayābhyāmityādinā kṛṣṇamatīva cetyantenāsādhyatālakṣaṇamāha| atra
mārgābhyāmityanena na yaugapadyena mārgapravṛttirvyavasthitā, kintu pratyekaṃ,
mārgadvayapravṛttasyāsādhyatvena pūrvamevoktatvāt| kuṇapagandheneti
śavagandhena| kaṇṭhe sajjatīti kaṇṭhādbahirna yāti| yathoktairiti nidānoktaiḥ;
tatra hi upadravāḥ khalu daurbalyārocakādayaḥ svarabhedāntā uktāḥ|
hāridravarṇādibhiryuktaṃ kṣīṇasya kāsino na sidhyatīti jñeyam|
yadvidoṣānugamityanenānubandharūpadoṣadvayayogādyāpyatvamucyate; yattu pūrvaṃ
dvidoṣajaṃ yāpyamityuktaṃ tadanubandhyadoṣadvayajanyābhiprāyeṇeti na
paunaruktyam| mārgānmārgaṃ carediti ūrdhvagaṃ mukhaṃ parityajya nāsāṃ
yātītyādi jñeyam, ūrdhvagasya tvadhogamane'dhogatvādeva yāpyatvaṃ bhavati,
adhogaṃ tu mārgāntaramagacchadapi svata eva yāpyaṃ;
tasmānnordhvādhomārgaparivarto'tra vivakṣitaḥ||15-21||
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ
syānnirupadravam||22||
ekamārgamityādinā sādhyalakṣaṇam| ekamārgamiti sāmānyavacane'pyūrdhvamārgameva
labhyate, adhogasyaikamārgagasyāpi yāpyatvāt| sukhe kāle iti hemante śiśire
ca| atra mārgeṇa tathā doṣeṇa tathā lakṣaṇena sādhyāsādhyayāpyabhedāḥ
pṛthaguktāḥ| tatra ca sādhyalakṣaṇayāpyalakṣaṇamelake yāpyatvameva;
yāpyāsādhyamelake'sādhyatvameva, yathā- ekadoṣaṃ yadadhogataṃ tadekadoṣatvāt
sādhyaṃ kintvadhogatatvādyāpyaṃ; yattridoṣamadhogataṃ tadadhogatatvena yāpyaṃ,
kintu tridoṣatvādasādhyameveti jñeyam| yaduktaṃ- “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti
sādhyo yāti tvasādhyatām” (ni.a.8) iti; “sādhyā yāpyatvamāyānti
yāpyāścāsādhyatāṃ tathā” (ni.a.8) iti ca||22||
snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ
syādūrdhvagasya tu||23|| ūrdhvagaṃ
kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| dvimārgaṃ
kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate||24||
snigdhoṣṇamityādi nidānoktamapi prāyikatvādviśeṣopadarśanārthaṃ punarihocyate|
prāyaḥśabdena kadācidrūkṣoṣṇamapi ūrdhvagasya heturbhavati, tathā
snigdhoṣṇamapi adhogasyeti darśayati| evaṃ ca nidānamārgāniyame sati ‘mārgau
doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca’ ityatra mārgādi pañca (yacca)
paṭhitaṃ...| yadyapyadhoge rūkṣoṣṇameva paraṃ hetustathā'pi snigdhoṣṇaṃ
kadācit kāraṇaṃ bhavati, snigdhakṛtaśca kapho'pyadhoge bhavati;
evamūrdhvage'pi cintanīyam| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamityādāvapi
prāyaḥśabdasambandhādvyabhicāro jñeyaḥ||23-24||
akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau
stambhanamarhati||25|| galagrahaṃ pūtinasyaṃ
mūrcchāyamaruciṃ jvaram| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām||26||
kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| buddhīndriyoparodhaṃ ca
kuryāt stambhitamāditaḥ||27|| tasmādupekṣyaṃ
balino baladoṣavicāriṇā
6| raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ
7
siddhimicchatā||28||
aśnata ityanena santarpaṇotthitaṃ darśayati| utkliṣṭamiti pravṛttyunmukham,
āmadoṣāśritatvāt| baladoṣavicāriṇeti yadaiva balahrāsaṃ sampaśyeddhīnadoṣatvaṃ
vā tadaiva stambhanaṃ kāryam||25-28||
prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| vṛddhiṃ prayāti
pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29|| mārgau
doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā
prayojayet||30||
samprati kṛtsnaṃ laṅghanahetumāha- mārgāvityādi| tatrordhvamārgaḥ, sāmaṃ
pittaṃ, kapho doṣaḥ, snigdhoṣṇaṃ ca nidānaṃ laṅghanaprayojakaṃ; tadvyatiriktaṃ
tu mārgādi bhojanarūpatarpaṇaprayojakam| tarpayatīti tarpaṇamaśanam| tena
yavāgūstarpaṇaṃ ca grāhyam| ye tu tarpaṇaśabdena saktutarpaṇameva grāhayanti
teṣāṃ yavāgūdānapakṣo na saṅgṛhītaḥ syāt||29-30||
hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ
pipāsave||31|| ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ
peyāṃ pūrvamadhogate| kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit||32||
jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ
tarpaṇārthe saśarkaram||33|| tarpaṇaṃ
saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle
vyapohati||34|| mandāgneramlasātmyāya tat
sāmlamapi kalpayet| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ
8
cānudāpayet||35||
kevalamiti hrīberādirahitaṃ; jalamevaikaṃ kevalamauṣadhadveṣiṇe puruṣāya
deyam| pūrvamiti padena paścādbalahrāsakārakaṃ niṣedhayati| kālaḥ hemantādiḥ,
anubandhaḥ doṣānubandhaḥ| prakṛtiḥ svābhāvikī dravyāṇāṃ gurulāghavādirūpā,
kalpanaṃ kalpaḥ saṃskāra ityarthaḥ| etena kālaṃ doṣānubandhaṃ ca jñātvā yasya
yatsvabhāvaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati tena tarpaṇaṃ yavāgūrvā kāryetyarthaḥ|
kharjūrādinā jalaṃ ṣaḍaṅgavidhānenaiva kartavyam| etacca jalamatra
madhuramapyūrdhvage kaphasaṃsṛṣṭe'pi raktapitte yaugikaṃ bhavati,
raktapittavyādhipratyanīkatvāt||31-35||
śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ
raktapittinām||36|| mudgā masūrāścaṇakāḥ
samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām||37||
paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ
9
sakaṭhillakaḥ||38|| kovidārasya puṣpāṇi
kāśmaryasyātha śālmaleḥ| annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut||39||
śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ
yūṣavadvā vipācitam||40|| pārāvatān
kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalāneṇān
hariṇānkālapucchakān||41|| raktapitte hitān
vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||42||
kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ
pravakṣyate||43|| padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ
pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām||44||
candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva
ca||45|| dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā
rase śṛtā| masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā||46||
rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ
pṛthakpṛthak||47|| ityuktā raktapittaghnyaḥ
śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi||48||
śālītyādinā'nnamāha| praśāntikā jalamadhye prāyo bhavati| priyaṅguḥ kaṅguḥ|
koradūṣasya raktapittahetutvaṃ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasyaiva saṃyogamahimnā
nidāne proktam, ayaṃ tu kaṣāyamadhuralaghutvāt koradūṣaḥ kevalo raktapittahara
evetīha paṭhyate| evaṃ gaṇḍīro'pi nidāne surāsauvīrakādiyukta eva
hetutvenoktaḥ, sa tu kevalo hita eva; kiṃvā sthalajajalajabhedena gaṇḍīro
dvividhaḥ; tatra haritavargapaṭhito yaḥ sa nidānaṃ bhavati, itarastu jalajaḥ
śākavarge paṭhito yaḥ sa iha kaphādhike raktapitte jñeyaḥ| yūṣavadvā
vipācitamiti yūṣo yathā dāḍimādyamladravyayukto jale vipācyate
tathā'yamapītyartha; kiṃvā yūṣayuktaṃ yathā bhavati tathā vipācitamityarthaḥ|
raktākṣaḥ cakorakaḥ| yūṣaśca śākaṃ ceti yūṣaśākam||36-48||
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| vātolbaṇe tittiriḥ
syādudumbararase śṛtaḥ||49|| mayūraḥ
plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| rase bilvotpalādīnāṃ
10
vartakakrakarau hitau||50|| tṛṣyate
tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| siddhaṃ vidārigandhādyairathavā
11
śṛtaśītalam||51||
āvasthikaṃ bhojanamāha- śaśa ityādi| atra śaśaḥ kaṣāyatvādraktapittaharo
bhavatyeva, vibandhahareṇa vāstukena saṃskṛtatvādvibandhaharo'pi bhavati| evaṃ
tittirimayūrādayo yadyapyuṣṇatvena vātaharāstathā'pi raktapitte na hitā
uṣṇatvena; tataśca teṣāṃ sādhane udumbararasādayo raktapittaharā niyujyante;
tathā sati vātaṃ raktapittaṃ ca ghnanti| pratiniyatasādhakadravyopanyāsāt
saṃyogamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyate| na śaśaḥ kaṣāyo'pi vibandhaṃ
karoti, vāstukasaṃskārāt; na tittiriprabhṛtayo raktapittaṃ kopayanti,
udumbararasādisaṃskārāt; evaṃ viparītaphalasambhavo nāsti,
saṃyogaśakteracintyatvāt| vāstukarase eva śaśasya sādhanaprayogaḥ,
itarasāhacaryāt| uktaṃ hi- “vipacettu vāstukarase śaśaṃ vibandhe purīṣasya”
iti| siddhaṃ vidārigandhādyairiti śāliparṇyādipañcamūlaśṛtamudakam||49-51||
jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi
12
vā||52||
samprati pānīyadānaviṣayaprakāramāha- jñātvetyādi| doṣāviti vātakaphau, pittaṃ
tu nāyakameva nānubalam| visargāditi virateḥ, yāvadicchamityarthaḥ|
pakṣāntaramāha- alpaśo'pi vā, stokaṃ stokamityarthaḥ| atra yadi balavānagniḥ
śarīraṃ ca mahattadā visargaparyantaṃ jalaṃ deyaṃ; viparyaye tu pānīyaṃ
nātipathyaṃ, tenālpaśo deyam||52||
nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ
raktapittibhiḥ||53|| ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ
kramaśo raktapittanut|54|
raktapittanidānavarjanārthamāha- nidānamityādi||53||-
vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat||54||
akṣīṇabalamāṃsasya yasya santarpaṇotthitam| bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ
śarīriṇaḥ||55|| kāle saṃśodhanārhasya
taddharennirupadravam| virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca||56||
trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā
mūlamāmalakāni vā||57|| virecanaṃ prayuñjīta
prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ||58||
vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ
rasa eva vā||59|| vatsakasya phalaṃ mustaṃ
madanaṃ madhukaṃ madhu| adhovahe raktapitte
13
vamanaṃ paramucyate||60|| ūrdhvage
śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto
balī||61||
vakṣyate ityādinā saṃśodhanāni pradhānabheṣajatvāducyante|
akṣīṇabalamāṃsasyetyanena sahajā balāhānirucyate, balavata ityanena kālakṛtaṃ
balamucyate| kāle saṃśodhanayogye'natyuṣṇaśītakāle| nirupadravamiti
kriyāviśeṣaṇaṃ, kiṃvā raktapittaviśeṣaṇam| virecanenordhvabhāgamityādinā
anulomaharaṇaṃ raktapitte niṣedhayati| uktaṃ ca- “pratimārgaṃ ca haraṇaṃ
raktapitte vidhīyate” (ni.a.2) iti| raktapitte viśeṣata ityanena
raktapittādanyatra kalkādayo'pyeṣāṃ bhavanti| vamanamiti vamanakārako yogo
vamanamucyate| madanasya doṣādyapekṣayā karṣādikā mātrā kalpe vakṣyamāṇā
jñeyā| saśarkare salile tathekṣurase madanayogādeva vamanakartṛtvaṃ jñeyam|
adhovahe ityatrāpi śuddhakoṣṭhasyeti yojyam| na cet syānmāruto balītyanena
yadi māruto balī syāttadā māṃsaudana eva deya iti jvaroktaṃ vidhiṃ
sūcayati||54-61||
balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā
kṣīṇamāmayaiḥ||62|| garbhiṇīṃ sthaviraṃ
bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam||63||
śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| śasyate raktapittasya paraṃ
sā'tha pravakṣyate||64||
aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ
śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65||
aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca
raktapittaharaṃ pibet||66|| padmakaṃ
padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva
vidhinā pibet||67|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ
madhu cāśvaśakṛdrase| yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase||68||
vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṃ vā maghusarpirbhyāṃ
lihyādgośvaśakṛdrasam||69|| khadirasya
priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā
raktapittikaḥ||70|| śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ
mustakharjūrayorapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca||71||
dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt
pārāvataṃ śakṛt||72||
saṃśamanaviṣayamāha- balamāṃsetyādi| śoṣeṇeti rājayakṣmaṇā|
aṭarūṣakamṛdvīketyādi kāmalāharaṃ kecidāhuḥ| aṭarūṣakaniryūha ityādau
priyaṅgvādīnāṃ militānāṃ kalkaḥ karṣaḥ, kṣaudrasya ca karṣo grāhyaḥ,
paribhāṣābalāt| uktaṃ cāgniveśena- “karṣaścūrṇasya kalkasya guḍikānāṃ ca
sarvaśaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kvāthasneheṣu cūrṇavat” iti| anye tu
bruvate- cūrṇādīnāṃ karṣamānatvaṃ svatantraprayoge bhavati| atra
cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ, kalkaśca kalkaparibhāṣayā kāryaḥ|
priyaṅgvādīnāṃ pratyekaṃ karṣamānatve bheṣajabhūyastvaṃ bhavati, tenātra
militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā| tenaiva vidhineti
aṭarūṣakaniryūhakṣaudrayutam| khadirasyetyādau puṣpacūrṇānīti
bahuvacanatvādraktapittanuditi viśeṣaṇaṃ puruṣasya jñeyam
14| dhanvajānāmiti jāṅgalānām||62-72||
uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pṛthak pṛthak
candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73||
raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṃ
kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca||74||
hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam|
dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak||75||
tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ
15
sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena
hitāni tatra||76|| niśi sthitā vā
svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā
16
vā mṛditāḥ śṛtā vā| ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti
17
yogāḥ||77||
uśīretyādau pṛthak pṛthagiti vīpsāyāṃ, tena pratyekamuśīrādīnāṃ candanasamānāṃ
prayogaṃ darśayati; tathā cāṣṭau prayogā bhavanti| saśarkarā iti vacanenātra
śarkarā samabhāgaiva deyā; uktaṃ hyagniveśe- “māṣikaṃ hiṅgu,
sindhūtthalavaṇādyāstu śāṇikāḥ| sitopalāguḍakṣārāḥ samā, eṣā prakalpanā” iti|
yatra śarkarāyāḥ prakṣepyatvaṃ tatra prakṣepanyāyenaiva śarkarā deyā|
kirātādike'pi pṛthak pṛthak candanayojitānītyanena samacandanatvaṃ pratyekaṃ
dravyaprayogāṇām| tenaiva kalpenetyanena saśarkaratvaṃ taṇḍuladhāvanāplutatvaṃ
cocyate| kramukaṃ paṭṭikālodhram| dhanañjayaḥ arjunaḥ| latā priyaṅguḥ| samaṅgā
varāhakrāntā, ‘lajjāluḥ’ iti loke| niśisthitā ityādinā kirātatiktādīnāṃ
kalpanāmāha| niśisthitā vetyanena śītakaṣāya ucyate| mṛditā iti phāṇṭīkṛtāḥ;
kalkagrahaṇena
18
cūrṇasyāpi grahaṇaṃ kriyate, yataḥ suśrute ṣaḍeva kalpāḥ pāṭhabhedāt
pāṭhyante- “kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭaḥ|
kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ” (su.sū.a.44)
iti| anye tu cūrṇamapi
19
phāṇṭaśabdena gṛhyate iti bruvate| yadā tatra phāṇṭagrahaṇādeva sa pāṭhaḥ
suśrute pramāṇaṃ, tadā cūrṇaśabdena ca kalpāntaramevocyate (?)| iha tu
phāṇṭasya śrutatvāt kṛṣṇātreyādipaṭhita eva phāṇṭo grāhyaḥ| yaduktaṃ-
“kṣuṇṇasya salile tapte mṛditasyoddhṛtasya ca| yo raso gṛhyate tajjñaiḥ sa
phāṇṭaḥ samprakīrtitaḥ” iti| teneha nirdravaḥ kalka eva cūrṇaśabdenocyate|
samprati vyastasamastaprayogameṣāmāha- ete ityādi| gaṇaśa iti uśīrādigaṇaśaḥ,
kirātatiktādigaṇaśaḥ, tugādigaṇaśaśceti| atra ca pratyekapratyoge
samacandanatvaṃ śrutaṃ, yadā gaṇaśaḥ prayogo bhavati tadā'pi candanasya samo
bhāgo deya iti vyākhyānayanti vṛddhāḥ||73-77||
mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| balājale
paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam||78||
balājala iti balāsādhitaśītajale| paryuṣitāḥ kaṣāyā iti śītakaṣāyāḥ||78||
vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām|
madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam||79||
uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ
kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ||80||
priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samṛtprasādaṃ saha
yaṣṭikāmbunā
20
saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param||81||
vaidūryādibhiḥ saha sthitaṃ jalaṃ vaidūryādijalaṃ jñeyam| uśīretyādau
śītakaṣāye prasāda iti prasannaṃ jalaṃ grāhyam| priyaṅgvādau abhayam uśīram|
samṛtprasādamityatra mṛtprasādo'pyanantaraṃ prakṣepyaḥ; evaṃ
yaṣṭikāprayoge'pi||79-81||
kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ
praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82||
chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| saśarkaraṃ
mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā||83||
drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| sajīvakaṃ
sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā||84||
tatrānilaḥ syāditi tatra balavān vātaḥ syāt| prayoga iti abhyāse|
sajīvakamityādau sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ ca śṛtaṃ yat payastat sasarpistathā
sitayā ca yuktaṃ prayojyaṃ peyamiti jñeyam||72-84||
śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṃ
nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti||85||
parṇinībhiriti parṇinyaḥ parṇinīcatuṣṭayam||85||
viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham|
vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā||86||
kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayogairathavā
vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca||87||
vaṭaśuṅgā avikasitanavavaṭapallavāḥ| kaṣāyayogāniti aṭarūṣakādīn kalkīkṛtān
payasā pītvetyarthaḥ| etairiti vakṣyamāṇaiḥ; kiṃvā etaireva
kaṣāyayogairyathāyogyatayā sarpiḥ sādhanīyam| atisrave iti
atimātraraktapittasrutau||83-87||
vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṃ
vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam||88||
iti vāsāghṛtam|
ārdrāyā eva vāsāyā vidhānānukathanānna dvaiguṇyam| vāsākusumakalke ca kecit
puṣpakalkasyātīva bāhulyaṃ bhavatīti kṛtvā prasthe ghṛte catuṣpalaṃ
puṣpakalkaṃ vadanti| sakṣaudramiti vacanena ghṛtāt pādikatvaṃ
tantrāntarapratyayājjñeyam; uktaṃ hi- “snehapādaḥ smṛtaḥ kalkaḥ
kalkavanmadhuśarkare” iti| agniveśe'pyuktaṃ- “mātrā kṣaudraghṛtānāṃ ca
snehakvātheṣu pūrvavat” iti| pūrvavaditi pādikā||88||
palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| lihyādghṛtaṃ
vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham||89||
syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| sarpīṃṣi
pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte||90||
madhudraveṇeti pādikena madhunā dravīkṛtam| trāyamāṇāyā evaṃ sarpiḥ pūrvavat
paktavyam; udumbarapaṭolapatrābhyāṃ cāparam| pittajvaranāśanānītyanena
sakalacikitsitavācyāni pittajvaraharāṇi jñeyāni, jvaracikitsite tu ghṛtāni
jīrṇajvarahantṛtayoktāni na pittajvarahantṛtayā; anye tu yānyeva
jīrṇajvaraharāṇi ghṛtāni tānyeva pittajvaraharāṇi bhavanti, teṣāṃ tu “rūkṣaṃ
teja” (ci.a.3) ityādinā jvaraviṣayatayā samānatvena nirdiṣṭaṃ pittaviṣayatvam|
pradeśāntare'pi “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi yāvat
“pittaraktabhavaṃ gulmaṃ visarpaṃ paittikaṃ jvaram” (ci.a.5) iti, tathā
“trāyantikā” ityādi yāvat “vātarakte kṣatakṣīṇe visarpe paittike jvare”
(ci.a.29) ityādīni sakalacikitsite paṭhitāni pittajvaraharaghṛtāni
kartavyāni||89-90||
abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| śīto
vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam||91||
tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā ye
ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ||92||
abhyaṅgayogā ityādinā sarve ye dāhajvaraharā uktāḥ pittajvarapraśamanakatvena
tānatidiśati||91-92||
kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| yuktasya
yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya||93||
mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| tathā madhūkasya
tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena||94||
rudhire sapitte iti raktapitte| yuktyā yuktasyeti mātrayā yuktasya kṣārasya
prayogaḥ; yuktiśabdo'tra mātrāvacanaḥ| yadyapi kṣārastīkṣṇa uktastathā'pi
kaṇṭhasthakaphavilayanārthamutpalanālādikṛtaguṇānuvidhānāt kṣāro dīyata eva
raktapitte; raktapittaharatvaprabhāvādutpalanāladikṣāro bhavatyeva
raktapittaharaḥ, yena tīkṣṇāni dravyāṇi parityajyotpalanālādīnyeva
kṣārārthamāha| nanu, utpalādīnāmagnidāhācchītatvamapayātyeva, uktaṃ ca vārtike
kṣīrasvāmidattena- “śītaṃ jahati bhūyiṣṭhaṃ dagdhaṃ sapadi somatām” iti
ceddṛṣṭo hi bhasmanyapi guṇodaya iti||93-94||
śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ
phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ||95||
kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| yat
pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri||96||
iti śatāvaryādighṛtam|
phalapūrako bījapūrakaḥ| pañca pañcamūlāni rasāyanoktāni| tadarthakārīti
anantaroktaśatāvaryādighṛtānukāri||95-96||
kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ghrāṇāt pravṛttaṃ
rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam||97||
rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| raktaṃ sapūyaṃ
kuṇapaśca
21
gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ||98||
nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| nasyaṃ
tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ||99||
drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni
palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam||100||
priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā|
āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca||101||
ghrāṇapravṛttaraktapittacikitsitamāha- kaṣāyayogā ityādi| kaṣāyayogā iti
uśīrakālīyaketyādinā ye kaṣāyayogā uktāste ghrāṇapravṛtte raktapitte pradeyāḥ|
avapīḍaśca dravyamāpothitaṃ kṛtvā pīḍayitvā raso dīyate yaḥ sa ucyate; ayaṃ ca
niḥsṛte raktadoṣe sati deyaḥ; viparyaye doṣamāha- rakta ityādi| sitājaleneti
śarkarājalena| nīlotpalādīni kalkīkṛtya avapīḍo deyaḥ| priyālatailamityādau
madhukakalkena payasā draveṇa sādhyaṃ priyālatailaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājaṃ vā|
āmrāsthipūrvairiti ‘nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā’ ityādiyogoktaiḥ|
sārivākamalotpalāni ca kalkaḥ, payo drava iti jñeyam||97-101||
bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| uśīravānīrajalaṃ
mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā||102||
śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| kucandanaṃ
śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ||103||
mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca|
udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve||104||
pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| raktasya pittasya
ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105||
dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam|
vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ||106||
patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| pracchādanārthaṃ
śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ||107||
priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| dāhe praśastāḥ
sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ||108||
sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| mano'nukūlāḥ
śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam||109||
bhadraśriyādīni pralepārthamāha| vānīram uśīrabheda eva sugandhimūlam|
kālānusāryā śītalam| śiśirāśca sarve ityantena lepavidhānam| padmotpalānāṃ ca
kalāpavātā iti padmotpalasamūhakṛtavātā ityarthaḥ||102-109||
tatra ślokau- hetuṃ vṛddhiṃ sañjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| mārgau
sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva||110||
pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca|
gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya||111||
hetumityādinā'dhyāyārthasaṅgraho vyakta eva||110-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne
raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cikitsāparivāratayā’ iti pā. ↩
- 2 ‘raktapravṛttasya’ iti, ‘raktaprayātasya’ iti ca pā. ↩
- 3 ‘tajjanitamiti’ iti pā. ↩
- 4 ‘yacca kaṇṭhe'vasajjati’ iti pā. ↩
- 5 ‘bhūyaḥ pravartateḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘baladoṣau prapaśyatā’ iti pā. ↩
- 7 ‘pravṛttaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘dāḍimāmalakau’ iti pā. ↩
- 9 ‘gaṇḍīraṃ sakaṭhillakam’ iti pā. ↩
- 10 ‘bisotpalādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘śṛtaśītamathāpi vā’ iti pā. ↩
- 12 ‘bahuśo vā'...’ iti pā. ↩
- 13 ‘adhoge raktapitte tu’ iti pā. ↩
- 14 etacca vyākhyānaṃ ‘raktapittanut’ iti pāṭhābhiprāyeṇa jñeyam| vartamānapratiṣu tu ‘raktapittikaḥ’ ityeva pāṭha upalabhyate ↩
- 15 ‘...keśarataṇḍulīyaṃ’ iti pā. ↩
- 16 yogīndranāthasenastu ‘kalkīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ iti ca vyākhyānaṃ karoti ↩
- 17 ‘śamantyudīrṇam’ iti pā. ↩
- 18 ‘phāṇṭagrahaṇena’ iti pā. ↩
- 19 ‘cūrṇameva phāṇṭasthāne bruvate’ iti pā. ↩
- 20 ‘ṣaṣṭikāmbunā’ iti pā. ↩
- 21 ‘kuṇapaiḥ sagandhaṃ’ iti pā. ↩