athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānoktakramānurodhādraktapittamanu gulmacikitsitaṃ brūte||1-2||
sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| cikitsitaṃ
gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ||3||
sarvaprajānāmityādinā guroḥ stutirdharmajanakatayā
tathottaragranthaśraddheyatayā| bhūte bhaviṣye cāvyāhatajñānatayā prabhureva
bhavatīti bhūtabhaviṣyadīśaḥ| siddhamiti sādhyāvyabhicāri sarvameva cikitsitaṃ
yadyapi siddhameva vaktavyaṃ, tathā'pyatra prakaraṇe stutyarthaṃ siddhapadaṃ
jñeyam||3||
viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā|
vegairudīrṇairvihatairadho vā bāhyabhighātairatipīḍanairvā||4||
rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā| viceṣṭitairvā
viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ||5||
atra yadyapi nidāne eva gulmasya hetulakṣaṇānyuktani, tathā'pi prakaraṇavaśāt
punastānyabhidhīyante; nidānoktādviśeṣaśca kaściducyate| nidāne vāyoreva
kopena vṛddherhetubhirāvaraṇamuktam, atipīḍanairvetyanena tadevocyate|
taireveti viṭśleṣmapittaiḥ| mithyāpratikarma mithyākṛtaṃ vamanādikaṃ
pañcakarma||4-5||
kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya
1
mārgān vinibaddhya tābhyām| hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na
baddhamārgaḥ||6|| pakvāśaye pittakaphāśaye
vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā| sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo
yathādoṣamupaiti nāma||7||
kaphaṃ ca pittaṃ cetyādinā samprāptimāha| iyaṃ ca śoṇitajagulmavyatiriktānāṃ
caturṇāṃ samprāptiḥ| tatra kaphaṃ ca pittaṃ ceti kadācit pittaṃ kadācit
kaphaḥ| tatra kaphaje svatantro vṛddhaḥ kaphaḥ, pittaje svahetuvṛddhaṃ
svatantraṃ pittaṃ, sannipāte ca yathoktaguṇau pittakaphau, uddhūya vāyuḥ
gulmaṃ karoti; vātagulme tu svatantraḥ prakupito vāyuḥ prakṛtisthau
pittakaphāvuddhūya gulmaṃ karotīti jñeyam| mārgāniti ūrdhvādhastiryaṅmārgān|
adho na yātīti atra cakāro luptanirdiṣṭaḥ; tenordhvaṃ na yāti tiryak ca na
yātīti jñeyam| kiṃvā vāyoḥ koṣṭhasyādhogamanameva prāyo bhavati, tena
tanniṣedhaḥ sākṣāduktaḥ, itaramārgagamananiṣedhastu samānanyāyatayā labhyate|
pakvāśaye iti pittāśayāmāśayayoradhobhāge eva| svatantra iti vātagulme,
parasaṃśraya iti pakvāśaye| pittakaphāśayayoḥ kaphajaḥ paittiko nicayagulmaśca
parasaṃśrayo bhavatīti jñeyam| paripiṇḍitatvādgulma ityanena yathā ajñā api
latāsamūhādau saṅghātenāvasthite ‘gulma’ iti vyapadiśanti, tathehāpi
saṅghātenāvasthānādgulmetyabhidhānaṃ prāpnoti| yathādoṣamiti yatholbaṇaṃ
doṣam| nāmeti ca sañjñā; vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādikā||6-7||
bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca|8|
gulmasthānānyāha- bastāvityādi| bastau nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā gulmasya pañca
sthānāni bhavanti| yadyapi bastyādīni pañcaiva, tathā'pi
pañcagrahaṇamadhikasthānaniṣedhārtham| raudhirasyāpi gulmasya
garbhāśayapārśvasthitatvena pārśve evāśaye bhavataḥ| anye tu
raudhiravyatiriktānāmetat pañcasthānatvaṃ, raudhirasya tu garbhāśaya eva
viśiṣṭaṃ sthānaṃ bhavati|8|
pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8||
rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca|
śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ||9||
yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam| śyāvāruṇatvaṃ
śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca||10||
karoti jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca| vātāt sa
gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete||11||
samprati pṛthaktvena hetuliṅgacikitsābhidhānaṃ pratijānīte-
pañcātmakasyetyādi| pañcātmakasya pañcasvarūpasya| prabhavatyasmāditi
prabhavaḥ kāraṇaṃ; kāraṇāni pañca vātapittakaphasannipātarūpāṇi|
tiṣṭhatyasminniti sthānaṃ bastyādi, saṃsthānamākṛtiḥ, rujā pīḍā, eṣāṃ vikalpaḥ
kṣaṇe kṣaṇe'nyathātvam| śiśirajvaraḥ śītajvaraḥ| karotīti pūrveṇa sambadhyate|
jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ samupaiti yaśca| na copaśete iti na sukhaṃ
janayati||8-11||
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā| āmābhighāto
2
rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam||12||
jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca| svedo vidāho
vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam||13||
kaṭvamletyādinā pittagulmamāha| āmābhighātaśabdenāmābhighātaḥ pittajanako
jñeyaḥ| rudhiraṃ ca duṣṭamityanena duṣṭādrudhirānmalabhūtasya pittasya janma
darśayati||12-13||
śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca| gulmasya hetuḥ
kaphasambhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya||14||
śītamityādinā kaphagulmahetulakṣaṇakathanam| atrāntare hetutrayakathanāvasāne
doṣatrayamelakasya kāryamāha- sarvastu diṣṭo nicayātmakasyeti|- nicayātmakaḥ
sānnipātikaḥ| sānnipātikaśca nicayarūpagulmajanmatayā vyapadeśena
vikṛtiviṣamasamavāyāt saṃyogamahimnā ca darśayati||14||
staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi| śaityaṃ rugalpā
kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya||15||
autpādikaṃ
3
nicayagulmamabhidhāya prakṛtaśleṣmagulmalakṣaṇamāha- staimityetyādi||15||
nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca|
vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham||16||
dvidoṣajagulmahetuliṅgātideśārthamāha- nimittetyādi| doṣabalābalaṃ
cetyanenaikolbaṇaṃ dvandvaṃ grāhayati| trīniti ca
vātapittaja-pittakaphaja-vātaśleṣmajān| auṣadhakalpanārthamityanena
prakṛtisamasamavāyatvāt svavilakṣaṇakāryākartṛtayā pratyekadoṣe dvandvajagulmā
abhiniviṣṭā eva, pratyekoktacikitsāmelakena cikitsyā
ityetanmātropadarśanārthaṃ teṣāmabhidhānam|
etenāṣṭottarīyoktapañcasaṅkhyāvirodho'pi na bhavati,
dvāndvikagulmabhedasyāprayojakatvāt; sannipātagulme tu
pratyekadoṣajalakṣaṇādatiriktāni lakṣaṇāni tatprabhāvaścāsādhyatvādirvaktavya
eveti yuktaṃ tasya bhedenopādānam| jvare'pi dvandvajvarāṇāṃ
pṛthaglakṣaṇayogena dvāndvikatvaṃ yuktamiti jñeyam||16||
mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam|
manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet||17||
mahārujamityādinā sannipātajalakṣaṇānyāha|
kecidetallakṣaṇavyatiriktalakṣaṇastu yaḥ
pratyekadoṣajoktasaṃsargamātralakṣaṇaḥ prakṛtisamavāyasannipātajanyaḥ sa
sādhya eva gulma iti vadanti||17||
ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca|
saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||18||
yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| sa raudhiraḥ
strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ||19||
ṛtāvityādinā śoṇitagulmamāha| ṛtāviti puṣpadarśanakāle| striyamityanena
kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati| piṇḍita eveti garbhastvaṅgaiḥ spandate|
samagarbhaliṅga iti stanapīnatvādi garbhasamānaṃ liṅgaṃ bhavati| strībhava
eveti anena puruṣasya raktagulmotpattiṃ niṣedhayati| māse vyatīte daśame
cikitsya iti prabhāvāddaśamamāsātikrame evāsya sukhā cikitsā bhavati, arvāk
cikitsāyāṃ tu śoṇitātisrutigarbhāśayopaghātādi syāt| yaducyate-
garbhasamānaliṅgatvenāsya daśamamāsādūrdhvaṃ rudhiragulmāvadhāraṇaṃ bhavati,
tenārvākcikitsā'tra nokteti; tanna, daśamamāsātikrame'pi
garbhāvasthānadarśanāt| uktaṃ hi- “puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt” (śā.a.2)
tathā sampiṇḍitatvaṃ garbhalakṣaṇādviruddhalakṣaṇamuktaṃ; tena
daśamamāsādarvāgapi śoṇitagulmāvadhāraṇaṃ bhavatyeva; tasmāt pūrvoktameva
sādhu||18-19||
kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam| pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān
gulmanibarhaṇān||20|| rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ
vātikaṃ tīvravedanam| baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret||21||
bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| snigdhasya bhiṣajā svedaḥ
kartavyo gulmaśāntaye||22|| srotasāṃ
mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo
gulmamapohati||23|| snehapānaṃ hitaṃ gulme
viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||24||
dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni
snigdhoṣṇāni prayojayet||25|| punaḥ punaḥ
snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā||26||
ata ūrdhvamiti kriyākramābhidhānāduttaram| snehairiti caturbhirapi snehaiḥ|
snehopayogānāha- bhojanetyādi| viśeṣeṇeti vacanena na sarvaṃ sarvatra;
viśeṣatastu snehapānaṃ nābherūrdhvaṃ jāte gulme| pakvāśayagata iti
pakvāśayasaṅgatādhobhāge| bastiriti nirūho'nuvāsanaṃ ca| jaṭharāśraya iti
nābhigate nābhipārśvagate ca| ubhayamiti nirūhasnehabastī| vātagulmeṣviti
vacanādvātapradhāneṣu gulmeṣvapi yathoktaṃ kartavyaṃ darśayati| uktaṃ hi
“gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ” (ni.a.3) ityādi| kaphapittānurakṣiṇeti tathā
snehaḥ kartavyo yathā kaphapitte na vardhete||20-26||
kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe
cikitsite||27|| yatholbaṇasya doṣasya tatra
kāryaṃ bhiṣagjitam| ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā||28||
vātacikitsayā vṛddhakaphapittaraktacikitsāmāha- kapho vāte ityādi| jitaprāya
iti vacanāt kaphādyavṛddhyā vāto yathā jitaprāyo bhavati tathā vātacikitsā
kāryā| yatholbaṇasyeti vātacikitsayā ya ulbaṇo doṣo bhavati kaphādiḥ, tasya
cikitsā kartavyā| tasyāmapi cikitsāyāṃ vātavṛddhiryathā na bhavati tathā
kartavyamiti darśayannāha- ādāvityādi||27-28||
vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi| hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ
janayedullikhettu tam||29||
śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe| vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ
hitam||30|| pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ
santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ||31||
gulme yadyapi vamanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyavasthāyāṃ vamanaṃ tadapavādarūpaṃ
darśayannāha- vātagulma ityādi| vartaya iti phalavartayaḥ| ānulaumikairiti
vacanena tīvravirecanaṃ vātakopanaṃ niṣedhayati||29-31||
gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite| na praśāmyati raktasya so'vasekāt
praśāmyati||32||
raktasrāvaṇaṃ gulmapradeśe eva śṛṅgādinā, raktādhiṣṭhānatvādgulmasya;
bāhusirāvyadhena raktasrāvaṇaṃ gulmasyetaracikitsayā'praśame jñeyam|
raktādhiṣṭhānatvaṃ ca gulmapākaprastāve darśanīyam||32||
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ
praśamanaṃ param||33|| pittaṃ vā pittagulmaṃ
vā jñātvā pakvāśayasthitam| kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ
kṣīrabastibhiḥ||34|| payasā vā sukhoṣṇena
satiktena virecayet| bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā||35||
rūkṣoṣṇena tu sambhūte paittike iti yojyam| rūkṣoṣṇatayaiva pittaṃ vṛddhaṃ
bhavati| tailvakaṃ sarpirudare vaktavyama||33-35||
tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave| gulmināmarucau cāpi
raktamevāvasecayet||36|| chinnamūlā
vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam| raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na
cāsti ruk||37||
tṛṣṇājvaretyādinā gulmavidāhe upakramamāha| raktāvasecanaṃ kṛtaṃ cecchinnamūlā
gulmā na vidahyante; chinnamūlā iti cchinnaśoṇitā ityarthaḥ| chinnamūlatvameva
sphorayati- raktaṃ hītyādi| vyamlatāṃ vidāham| tacca nāstīti
śoṇitamavasekānnāstītyarthaḥ| tasya raktasyābhāvādrugapi nāsti||36-37||
hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ| samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ
sarpirabhyāsayet punaḥ||38||
hṛtadoṣamiti śoṇitāvasekena hṛtadoṣaṃ, parimlānamiti kṣīṇakāyam||38||
raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ
tatra bhiṣagjitam||39||
kriyāmiti śoṇitāvasekarūpāṃ kriyām| vidahyeta pacyate||39||
guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo
gulma ucyate||40||
guruḥ kaṭhinetyādinā'pakvapacyamānapakvagulmalakṣaṇamāha| gūḍhamāṃsaścāsau
antarāśrayaśceti gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| sthira iti unnataḥ||40||
dāhaśūlārtisaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ
tamupanāhayet||41||
tamupanāhayediti uṣṇadravyakṛtaṃ lepaṃ pācanārthaṃ dadyādityarthaḥ||41||
vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate| śyāve saraktaparyante saṃsparśe
bastisannibhe||42|| nipīḍitonnate stabdhe
supte
4
tatpārśvapīḍanāt| tatraiva piṇḍite śūle sampakvaṃ gulmamādiśet||43||
tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ
vyadhaśodhanaropaṇe||44|| antarbhāgasya
cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe
5
bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ||45||
vidāhalakṣaṇe iti dāhādiṣvityarthaḥ| bahistuṅge iti bāhyata unnate| samunnate
iti samatvenonnate, na nimnoccavibhāgena| nipīḍitānantaramunnate
nipīḍitonnate| stabdhe iti vartule| supte iti mandavedane ityarthaḥ|
dhānvantarīyāṇāmiti dhanvantaritantrādhyāyināṃ śalyavidāmityarthaḥ| kṛtā
śastrakarmaṇi yogyā yaiste kṛtayogyāḥ| gulmasya ca pākaḥ suśrute niṣiddhaḥ-
“sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ| antaḥsarati yasmācca na
pākamupnayātyataḥ” (u.taṃ.a.42) iti; tathā'pīha kṛtavāstuparigrahasya gulmasya
pāka ucyate, yastu akṛtavāstuparigrahaḥ sa na pacyata itīhāpyanumataṃ; yastu
kṛtavāstuparigrahatayā pacyata iti ucyate tasya vidradhitvena pāko jāyata iti
sañjñāmātreṇa visaṃvādaḥ| antarbhāgasyeti koṣṭhamadhyasthitasya| yadyapi sarva
eva gulmaḥ koṣṭhasthastathā'pīha yo bahirunnataścito na bhavati sa iha
tatstho'bhipretaḥ| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe iti antaḥsthapāke hṛtkroḍasya
śūnatā bhavati; bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ, pārśvanirgatirgulma eva dṛśyate|
kecittu ślokamenaṃ na paṭhanti||42-45||
pakvaḥ srotāṃsi saṅkledya vrajatyūrdhvamadho'pi vā| svayampravṛttaṃ taṃ
doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ
6||46|| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan
bhiṣagupadravān| ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam||47||
śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate|48|
vrajatyūrdhvamiti saśabdenāntaḥsthenābhipretaḥ| upekṣeta hitāśanairiti
hitāśanastiṣṭhet na kiñcidbheṣajaṃ kuryāt| rakṣannupadravāniti upadravebhyo
jvarādibhyo rakṣannityarthaḥ| saviśodhanamiti viśeṣeṇa śodhanaṃ sarpiḥpānam|
tiktamiti tiktadravyasādhitam||46-47||-
śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake||48||
avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| mando'gnirvedanā mandā
gurustimitakoṣṭhatā||49|| sotkleśā
cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ| uṣṇairevopacaryaśca kṛte
vamanalaṅghane||50|| yojyaścāhārasaṃsargo
bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam||51||
dṛṣṭvā''dau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak| laṅghanollekhane svede
kṛte'gnau sampradhukṣite||52|| kaphagulmī
pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam| sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ
virecanaiḥ||53|| sasnehairbastibhirvā'pi
śodhayeddāśamūlikaiḥ| mande'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam||54||
guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ
stimitaṃ gurum||55|| jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ
kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|56|
śītalairityādinā kaphagulmamanusṛtya cikitsākramamāha| sakṣārakaṭukamiti
kṣārakaṭudravyasādhitam| apasṛtamiti calitam| dāśamūlikairiti
daśamūlakṛtabastayo bastisūtrīye (si.a.3) vaktavyāḥ| mūḍhe iti sammūrcchite,
āvṛte iti yāvat| guṭikācūrṇaniryūhā iti vaktavyā guṭikādayaḥ|
kṣārāriṣṭāgnikarmabhirityatra kṣārasyātrāprastutayā śalyatantre eva
tāvadvistareṇābhidhānam, atrāpi ca grahaṇyadhyāye kṣārā vaktavyāḥ;
agnikarmātrāpi saṅkṣepeṇa gulmasthāne vaktavyaṃ, parādhikāre
vistārānabhidhānāt||48-55||-
doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe||56||
baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ
viśramya vā punaḥ||57|| śarīrabaladoṣāṇāṃ
vṛddhikṣapaṇakovidaḥ| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ||58||
chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāta kṣārayatyadhaḥ| mande'gnāvarucau
sātmye madye sasnehamaśnatām||59|| prayojyā
mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām|60|
kṣārasya mahātyayatvena doṣādijñānapūrvikāmantarā'ntarā pravṛttimāha-
doṣetyādi| tatra kṣārānuguṇo doṣaḥ kaphaḥ, prakṛtiḥ ślaiṣmikī, gulmaśca
sthiraḥ, ṛturhemantaḥ śiśiro vā| ekāntaramityādi| doṣādiṣu sarveṣu
kṣārānuguṇeṣvekāntaraṃ viśramya, anyatamānuguṇye dvyantaraṃ tryahaṃ vā
viśramya; baladoṣāpekṣayā vā vikalpaḥ| śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovida
iti śarīrabalavṛddhau doṣasya ca kṣapaṇe paṇḍitaḥ| māṃsakṣīraghṛtāśina
ityanena māṃsādibhojanena kṣāraprayoge śarīrabalarakṣā kartavyeti
darśayati||56-59||-
laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ||60||
bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na
śāmyati||61|| tasya dāho hṛte rakte
śaralohādibhirhitaḥ| auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau||62||
tayoḥ śamācca saṅghāto gulmasya vinivartate| dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi
bhiṣajāṃ balam||63|| kṣāraprayoge bhiṣajāṃ
kṣāratantravidāṃ balam|64|
śaralohādibhirityanena rūkṣadāhaṃ darśayati| dāhaśca gulmadeśe eva kartavyaḥ|
dāhakṣārayoḥ parādhikāratvena parabalasyābhipreyastvaṃ, tena tatpareṇaiva
dāhakṣārayogamāha- dāha ityādi| kṣāratantrasyāṣṭāṅge
pṛthaganabhidhānācchalyatantramevānuśastrakṣāravidhāyakaṃ
kṣāratantramucyate||60-63||-
vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ||64||
vyāmiśradoṣe iti saṃsargaje sannipātaje ca vyāmiśraḥ||64||
siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān|
tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ||65||
kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| iti tryūṣaṇādighṛtam|
samprati siddhān yogānāha- siddhānityādi| siddhāniti vakṣyamāṇayogastutiḥ
śiṣyapravartikā| tryūṣaṇādye dravāntarānabhidhānāt kṣīrameva caturguṇaṃ
bhavati||65||-
eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pāñcamūlikaḥ
7||66|| dvipañcamūliko vā'pi tadghṛtaṃ
gulmanut param| iti tryūṣaṇādighṛtamaparam| (ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ
rājayakṣmaṇi)||67|| prasannayā vā kṣīrārthaṃ
8
surayā dāḍimena vā| dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut||68||
eta eveti tryūṣaṇetyādyuktāḥ| prasannā madyaviśeṣaḥ| kṣīrārthamiti kṣīrasthāne
prasannā deyā, evaṃ svarasādibhirapi kṣīrārtho vyākhyeyaḥ||66-68||
hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ|
puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ||69||
śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā
cānilagulminām||70|| iti hiṅgusauvarcalādyaṃ
ghṛtam|
hiṅgvādye hiṅgvādīnāṃ kalkaḥ; dadhi caturguṇaṃ, dravatvāt||69-70||
hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ|
sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam||71||
sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam| tat paraṃ vātagulmaghnaṃ
śūlānāhavimokṣaṇam||72||
yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān| bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca
ghṛtametadvyapohati||73|| iti hapuṣādyaṃ
ghṛtam|
hapuṣādikalkaḥ, kolarasādīni pañcadravāṇi snehasamāni, “pañcaprabhṛti yatra
syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamāni” iti vacanāt; dāḍimasyāpi
rasāntarasānnidhyāddrava eva grāhyaḥ; uktaṃ hi viśvāmitre-
“pṛthvīkājīrakavyoṣahapuṣājājisaindhavaiḥ|
sacavyapippalīmūlarvahnidīpyakasaṃyutaiḥ|| dāḍimakolamūlānāṃ rase dadhni
payasyapi| siddhaṃ ghṛtaṃ jayedgulmaṃ vahnisandīpanaṃ param” iti||71-73||
pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palam| dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ
karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam||74||
siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati| yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi
viṣamajvaram||75|| iti pippalyādyaṃ ghṛtam|
picuḥ karṣaḥ, tenādhyardhapicuriti sārdhaḥ karṣaḥ| atra ca ghṛte
klkabhūyastvaṃ bhavannapi kalpanīyaṃ, vacanādeva| uktaṃ hi nyāyavidbhiḥ-
“nirdeśaḥ śrūyate nūnaṃ dravyāṇāṃ yatra yādṛśaḥ| tasmin sa saṃvidhātavyaḥ
śabdābhāve prasiddhitaḥ” iti| atra punarghṛtaṃ siddhamiti pippalyādīnāṃ
lehatvena prayoganirāsārthaṃ ghṛtasādhanārthaṃ coktam||74-75||
ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ| te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca
gulminām||76||
koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena
vā||77|| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni
rasena vā| kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye||78||
ghṛtoktabheṣajānāṃ cūrṇādiṣvapi prayogamāha- ghṛtānāmityādi| vartya iti
phalavartyaḥ| uktadravyāṇāṃ cūrṇatve kṛte'nupānārthaṃ dravāṇyāha- koletyādi|
kaṣāyakaraṇapakṣe viśeṣavidhānānukteḥ sāmānyavidhinaiva kaṣāyakaraṇaṃ
jñeyam||76-78||
hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm| ajamodājagandhe ca
tintiḍīkāmlavetasau||79|| dāḍimaṃ puṣkaraṃ
dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām| dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra
cūrṇayet||80|| cūrṇametat
prayoktavyamannapāneṣvanatyayam| prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena
vā||81|| pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme
vātakaphātmake| ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije
9||82|| grahaṇyarśovikāreṣu plīhni
pāṇḍvāmaye'rucau| urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe||83||
bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā| bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ
syustato'dhikam||84|| iti hiṅgvādicūrṇaṃ
guṭikā ca|
hiṅgvādau ajamodādīni khyātāni| dvau kṣārau sarjikāyāvaśūkajau| prāgbhaktamiti
bhojanasya prāk; pariṇāmena vā yathā bhojanāt pratyāsannaṃ bhavati| bahuśa iti
saptāhaṃ, “saptāhaṃ tena bhāvanā” iti vacanāt| kārmukā iti karmaṇi
samarthāḥ||79-84||
mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave| surāmaṇḍena pātavyaṃ
vātagulmarujāpaham||85||
śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān| dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ
saindhavaṃ vacām||86||
sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām| ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā
prayojayet||87|| rasena mātuluṅgasya
madhuśuktena vā punaḥ| bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasammitām||88||
gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ
śiraso rujam||89|| pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ
sarvajāṃ ca pravāhikām| pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati||90||
nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca| tilasyaikaṃ guḍapalaṃ
kṣīreṇoṣṇena nā pibet||91||
vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet| pibederaṇḍajaṃ tailaṃ
vāruṇīmaṇḍamiśritam||92|| tadeva tailaṃ
payasā vātagulmī pibennaraḥ| śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param||93||
luñcitasyeti nistuṣīkṛtasya| atra cauṣadhayogo vyādhimahimnaiva bhavatīti
jñeyam| pūrvamiti pūrvayogoktameraṇḍatailam| paramiti
uttarayogoktameraṇḍatailaṃ payoyuktaṃ pāyayedityarthaḥ||85-93||
sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite
10
kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet||94||
vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ
sādhayatyāśu tatpayaḥ||95|| iti
laśunakṣīram|
sādhayedityādau śuddhaśuṣkasya nistuṣīkṛtasya āpūrṇavīryasya ca
kṣīrodake'ṣṭaguṇite ityatra “bhāge'nukte samānaṃ” iti vacanāt kṣīraṃ
caturguṇaṃ (ṣoḍaśapalāni) jalaṃ ca caturguṇamiti militvā'ṣṭaguṇitaṃ
kṣīrāvaśiṣṭaṃ sādhayet; gulmasya bahubheṣajasādhyatayā ṣoḍaśapalakṣīramānaṃ na
doṣāvahaṃ bhavati| kṣīrarasonayośca yadyapi sahopayogo viruddhaḥ, tathā'pi
vyādhimahimnā maharṣivacanādavivādaḥ||94-95||
tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam| gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra
sādhayet||96|| iti tailapañcakam|
tailaṃ prasannetyādau yaugikatvājjatūkarṇasaṃvādāccairaṇḍatailaṃ jñeyam| uktaṃ
hi- “āranālamūtrakṣāraiḥ saṃyojya tailamairaṇḍam” ityādi||96||
pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa
11
śilājatu| pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate||97||
iti śilājatuprayogaḥ|
pañcamūlītyatra prathamakalpanayā śālaparṇyādipañcamūlīgrahaṇaṃ jñeyam||97||
vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā| bhuktvā
snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate||98||
pippalīpradhāno yūṣaḥ pippalīyūṣaḥ||98||
śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam| svedaiḥ
svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||99||
bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam| sve sthāne prathamaṃ jitvā
sadyo gulmamapohati||100|| tasmādabhīkṣṇaśo
gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||101||
gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ|102|
nāḍīprastarasaṅkarairityanena gulme svedāntarasyāyaugikatvaṃ sūcayati||99-101||-
gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike||102||
tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ
hyanilajitparam
12||103|| nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ
ghṛtameva| samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine||104||
āśu sidhyantīti śīghraṃ gulmaṃ jayanti| tatra hetumāha- tailaṃ hyanilajit
paramiti; yasmāttailaṃ vātajit tasmādvātagulmaṃ vātavikāraṃ śīghraṃ jayati|
anye tu tailaṃ tvanilajitvaraṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ samalāya dātavyaṃ, tathā
pūrvoktaṃ ca tryūṣaṇādyaṃ ghṛtaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ dātavyamiti yojayanti|
prathamavyākhyāne tu ghṛtamevetyanena
13
pūrvoktatryūṣaṇaghṛtādikaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ deyamityartho jñeyaḥ||102-104||
nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ
sabiḍakṣāranāgaram||105|| nīlinīṃ triphalāṃ
rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake||106||
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya
sudhākṣīrapalena ca||107|| tato ghṛtapalaṃ
dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||108||
gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ
ghṛtametadvyapohati||109|| iti nīlinyādyaṃ
ghṛtam|
nīlinītyādau kalko na śrūyate, kalkābhāve ca pākajñānaṃ nāsti, pākasya hi
mṛdvādinā traividhyamuktaṃ, tasmāt kalkānabhidhāne'pi pākajñānārthamapi kalko
deyaḥ; sa ca kvāthadravyaireva yogyatayā sānnidhyācca deya iti vadanti|
maivaṃ, vicitratvādghṛtādisādhanaśakteḥ yathokte yathoktameva paraṃ jñe(de)yaṃ
natvanuktaṃ kalpanīyaṃ; kalpanāyāṃ ca yuktirnāstyeva, yato vinā'pi kalkadānaṃ
kvāthādidraveṇa snehapāko bhavatyeva, vinā'pi kalkaṃ snehapākajñānasyoktatvāt;
tasmādācāryeṇa yathoktaṃ tathaiva kāryam| atra viriktasya
peyādikramamautsargikaṃ bādhayitvā rasabhojanaṃ prayogasātmyatvāducyate;
yathā- āvartakīghṛtaviriktasya kāñjikakodravānnabhojanam (a. saṃ. ci. a.
21)||105-109||
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā
sarpirvātagulmabhiṣagjitam||110|| hitamuṣṇaṃ
dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā
dhānyakairjalam||111|| mande'gnau vardhate
gulmo dīpte cāgnau praśāmyati| tasmānnā nātisauhityaṃ
kuryānnātivilaṅghanam||112|| sarvatra gulme
prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na
virūkṣite||113||
kukkuṭetyādinā gulmine'nnapānaṃ vidhīyate| atisauhityamatilaṅghanaṃ
cobhayorapyagnivadhahetutayā varjitam| yaduktaṃ- “nābhojanena kāyāgnirdīpyate
nātibhojanāt” (ci.a.15) ityādi||110-113||
bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret| vairecanikasiddhena sarpiṣā
tiktakena
14
vā||114||
rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ
pale||115|| dve pale ca masūrāṇāṃ
sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi| śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam||115||
pibet sammūrcchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca
bhramo mūrcchā'rucistathā||117|| iti
rohiṇyādyaṃ ghṛtam|
rohiṇī kaṭukā kaṭurohiṇī| karṣāṃśā iti karṣapramāṇāḥ| paṭolatrivṛtoḥ pale iti
vacanāt pratyekaṃ palam| aṣṭaguṇe iti ghṛtādaṣṭaguṇe| ghṛtasamamiti ghṛtaṃ
catuṣpalamatroktaṃ; tena kvāthaghṛtābhyāmaṣṭapalaṃ peyam; aṣṭapalī ca mātrā
gulmoktatvādeva bhavati| yaduktaṃ- “gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca
ye| teṣāṃ mātrā vinirdiṣṭā palānyaṣṭau viśeṣataḥ” iti||114-117||
jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam| pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ
saṃyojya kārṣikaiḥ||118|| rohiṇī kaṭukā
mustā trāyamāṇā durālabhā| kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ||119||
rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā
samyagvipācayet||120|| pittaraktabhavaṃ
gulmaṃ vīsarpaṃ paittikaṃ jvaram| hṛdrogaṃ kāmalāṃ kuṣṭhaṃ
hanyādetadghṛtottamam||121|| iti
trāyamāṇādyaṃ ghṛtam|
catuṣpalāyāṃ trāyamāṇāyāṃ daśaguṇaṃ jalaṃ catvāriṃśatpalāni deyam| kalkairiti
tāmalakyādikalkaiḥ, kaṭurohiṇyādīnāṃ ca kalkairiti yojanīyam||118-121||
rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtapādaṃ
15
vipācayet| pathyāpadaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||122||
ityāmalakādyaṃ ghṛtam|
ghṛtapādamiti samuditāmalakekṣurasāpekṣayā ghṛtasya pādikatvam|
pathyāpādamityatra harītakyā gurutvena ghṛtāpekṣayā pādatvenāṣṭamo bhāgo
bhavati; eke tu “yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastatastu saḥ” (ka.a.12) iti
vacanāccaturthameva bhāgaṃ prasthe ghṛte'ṣṭapalarūpaṃ vadanti||122||
drākṣāṃ madhūkaṃ kharjūraṃ vidārīṃ saśatāvarīm| parūṣakāṇi triphalāṃ
sādhayetpalasammitam||123|| jalāḍhake
pādaśeṣe rasamāmalakasya ca| ghṛtamikṣurasaṃ kṣīramabhayākalkapādikam||124||
sādhayettadghṛtaṃ siddhaṃ śarkarākṣaudrapādikam| prayogāt pittagulmaghnaṃ
sarvapittavikāranut||125|| iti drākṣādyaṃ
ghṛtam|
drākṣāṃ madhūkamityādau kvāthaśeṣasya prasthasya sāhacaryādghṛtādīnāmapi
prasthamānatvam||123-125||
vṛṣaṃ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale| śeṣe'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṃ
pradāpayet||126|| tena siddhaṃ ghṛtaṃ śītaṃ
sakṣaudraṃ pittagulmanut| raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam||127||
iti vāsāghṛtam|
vṛṣaṃ samūlamityādau kvāthasyāṣṭaguṇajaladāne'ṣṭabhāgaśeṣatvamiti
raktapittoktavāsāghṛtādviśeṣaḥ| tatra hi sāmānyaparibhāṣayā vṛṣāccaturguṇaṃ
jalaṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca gṛhyate| tena
prayogāntaratvādraktapittoktavāsāghṛtātideśo na kṛtaḥ| sakṣaudramityanena
prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ madhunaḥ||126-127||
dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ
kṣīrasamaṃ pibet||128|| pibedupari tasyoṣṇaṃ
kṣīrameva yathābalam| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ||129||
yathābalamiti yathā virecanātiyogo na bhavati||128-129||
drākṣābhayārasaṃ gulme paittike saguḍaṃ pibet| lihyātkampillakaṃ vā'pi
virekārthaṃ madhudravam||130||
kampillakaṃ guṇḍārocanikām||130||
dāhapraśamano'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| candanādyena tailena tailena
madhukasya vā||131||
tailena madhukasya veti madhukasādhitena tailena||131||
ye ca pittajvaraharāḥ
16
satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu||132||
śālayo jāṅgalaṃ māṃsaṃ gavyāje payasī ghṛtam| kharjūrāmalakaṃ drākṣāṃ dāḍimaṃ
saparūṣakam||133|| āhārārthaṃ prayoktavyaṃ
pānārthaṃ salilaṃ śṛtam| balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam||134||
āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike| yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ
sandhukṣyo'gnirvilaṅghite||135||
śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau| tasmādagniṃ sadā rakṣennidānāni ca
varjayet||136||
ye ca pittajvaraharā ityādau yadyapi pittajvaraharatvena sākṣādbastayo noktāḥ,
tathā'pi paṭolādaya eva ye tiktā bastaya uktāsta eva pittajvaraharā bhavantīti
kṛtvehoktaṃ- pittajvaraharā iti| pittaharā ye ca siddhau vaktavyāste'pyatra
jñeyāḥ||132-136||
vamanaṃ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine| snigdhasvinnaśarīrāya gulme
śaithilyamāgate||137|| pariveṣṭya
pradīptāṃstu balvajānathavā kuśān| bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṃ ghaṭamukhe
nyaset||138|| saṅgṛhīto
17
yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet| vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṃ
18
pramāṇavit||139||
vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet| mṛdnīyādgulmamevaikaṃ na
tvantrahṛdayaṃ
19
spṛśet||140|| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ
parilipya ca| śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak||141||
śaithilyamāgata iti śithiladoṣatayā śastranirhāryadoṣatāmāpanne gulme taṃ
ghaṭamukhe nyaset| ghaṭamanthanayantreṇa samyaggṛhītvā prapīḍayed bhindyāditi
yojanā| antrahṛdayasya tyāgaḥ sphuṭanādibhayāt||137-141||
savyoṣakṣāralavaṇaṃ daśamūlīśṛtaṃ ghṛtam| kaphagulmaṃ jayatyāśu
sahiṅgubiḍadāḍimam||142|| iti
daśamūlīghṛtam| bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| sādhyaṃ
vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake||143||
pādaśeṣe rase tasmin pippalīṃ nāgaraṃ vacām| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu
yāvaśūkaṃ biḍaṃ śaṭīm||144|| citrakaṃ
madhukaṃ rāsnāṃ piṣṭvā karṣasamaṃ bhiṣak| prasthaṃ ca payaso dattvā
ghṛtaprasthaṃ vipācayet||145||
etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param|
plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut||146||
iti bhallātakādyaṃ ghṛtam|
savyoṣetyādau daśamūlasya kvāthe vyoṣādīnāṃ śeṣāṇāṃ kalkaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ
kaphagulmaṃ jayatītyarthaḥ||142-146||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṃ
vipācayet||147|| kṣīraprasthaṃ ca tat
sarpihanti gulmaṃ kaphātmakam| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham||148||
iti kṣīraṣaṭpalakaṃ ghṛtam|
pippalyādyuktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ samenaiva dugdhena śrapaṇīyam| “caturguṇe
drave sādhyaṃ” iti vacanādatra triguṇaṃ jalaṃ jñeyam||147-148||
trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| jale caturguṇe paktvā
caturbhāgasthitaṃ rasam||149||
sarpireraṇḍajaṃ tailaṃ kṣīraṃ caikatra sādhayet| sa siddho miśrakasnehaḥ
sakṣaudraḥ kaphagulmanut||150||
kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca| prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu
cādhikam||151|| iti miśrakaḥ snehaḥ|
trivṛtāmityādau pañcadaśapalāni kvāthyāni; tatra caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ,
palollekhavihitatvāt ṣaṣṭipalāni bhavanti; kṣīramapi sāhacaryāt
pañcadaśapalam; etadubhayadravapādaḥ sneho'tra paktavyaḥ| kiṃvā “snehasamaṃ
kṣīraṃ” iti vacanāt snehasamena kṣīreṇa kvāthena ca pañcadaśapalena pañcapalaḥ
sneho dravapādikaḥ kartavyaḥ| jatūkarṇābhiprāyāttu trivṛtādipañcadaśapale
prasthamānollekhena prasthacatuṣṭayaṃ jalasya deyam| yatastena
sāmānyenaivoktaṃ- “trivṛtādantītriphalādaśamūlaiḥ samairurubūkatailaṃ sarpiśca
śṛtaṃ payasā samamudāvartaśūlādau” iti||149-151||
yaduktaṃ vātagulmaghnaṃ sraṃsanaṃ nīlinīghṛtam| dviguṇaṃ tadvirekārthaṃ
prayojyaṃ kaphagulminām||152||
sudhākṣīradrave cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā
20
sādhu viricyate||153||
dviguṇamiti dvipalapramāṇaṃ, tatra hi ghṛtapalaṃ peyamuktam||152-153||
jaladroṇe vipaktavyā viṃśatiḥ pañca cābhayāḥ| dantyāḥ palāni tāvanti
citrakasya tathaiva ca||154||
aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu rasaṃ pūtamadhikṣipet| dantīsamaṃ guḍaṃ pūtaṃ
kṣipettatrābhayāśca tāḥ||155||
tailārdhakuḍavaṃ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam| cūrṇitaṃ palamekaṃ
21
tu pippalīviśvabheṣajam||156|| tat sādhyaṃ
lehavacchīte tasmiṃstailasamaṃ madhu| kṣipeccūrṇapalaṃ caikaṃ
tvagelāpatrakeśarāt||157|| tato lehapalaṃ
līḍhvā jagdhvā caikāṃ harītakīm| sukhaṃ viricyate snigdho
doṣaprasthamanāmayam||158|| gulmaṃ
śvayathumarśāṃsi pāṇḍurogamarocakam| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ kāmalāṃ
viṣamajvaram||159|| kuṣṭhaṃ
plīhānamānāhameṣā hanyupasevitā| niratyayaḥ kramaścāsyā dravo
māṃsarasaudanaḥ||160|| iti dantīharītakī|
tailārdhakuḍavamiti tailaṃ catuṣpalam| lehavaditi lehapākalakṣaṇena
paktavyamityarthaḥ| iha caturjātakānmilitāt palam| doṣaprasthamiti
sārdhatrayodaśapalaṃ; uktaṃ hi bhojena- “vamane ca vireke ca tathā
śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti||154-160||
siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām| ariṣṭayogāḥ siddhāśca
grahaṇyarśaścikitsite||161|| yaccūrṇaṃ
guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe
hitāḥ||162|| ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste
kaphagulminām| siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate||163||
prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā
nāgarasya ca||164|| śuṣkamūlakayūṣaśca
bilvasya varuṇasya
22
ca| cirabilvāṅkurāṇāṃ ca yavānyāścitrakasya ca||165||
bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ| takreṇa tailasarpirbhyāṃ
vyañjanānyupakalpayet||166|| pañcamūlīśṛtaṃ
toyaṃ purāṇaṃ vāruṇīrasam| kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṃ mādhvīkameva vā||167||
yavānīcūrṇitaṃ takraṃ biḍena lavaṇīkṛtam| pibet sandīpanaṃ
vātakaphamūtrānulomanam
23||168||
grahaṇyarśaścikitsite nirdiṣṭā ityarthaḥ| dāhastvante iti vacanena dāhasya
kriyāntarāsiddhāvante eva kartavyatāmāha||161-168||
sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ| kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma
ivonnataḥ||169||
daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ
24| tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati||170||
gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ vamyatīsārapīḍitam| hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati
gulminam||171||
sañcita ityādinā kramādasādhyatāprāptaṃ gulmamāha| mahāvāstuparigraha iti
bhūrideśavyāpakaḥ||169-171||
raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt
snehavirecanam||172|| palāśakṣārapātre dve
dve pātre tailasarpiṣoḥ| gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet||173||
prabhidyeta na yadyevaṃ dadyādyoniviśodhanam
25| kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā punaḥ||174||
ābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān| varāhamatsyapittābhyāṃ
laktakān vā subhāvitān||175||
adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ
dadyādyoniviśodhanam||176|| raktapittaharaṃ
kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai
pradāpayet||177|| bastiṃ sakṣīragomūtraṃ
sakṣāraṃ dāśamūlikam| adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam||178||
pravartamāne rudhire dadyānmāṃsarasaudanam| ghṛtatailena cābhyaṅgaṃ pānārthaṃ
taruṇīṃ surām||179|| rudhire'tipravṛtte tu
raktapittaharīḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ||180||
ghṛtatailāvasekāṃśca tittirīṃścaraṇāyudhān| surāṃ samaṇḍāṃ pūrvaṃ ca
pānamamlasya sarpiṣaḥ||181||
prayojayeduttaraṃ vā jīvanīyena sarpiṣā| atipravṛtte rudhire
satiktenānuvāsanam||182||
garbhakālavyatikrame iti daśamamāsarūpasya garbhakālasya vyatikrame|
kṣārapātre iti kṣārodakasyāḍhakadvayam| mātrāmiti yogyapramāṇam| palalaṃ
tilapiṣṭam| kṣāraścātra palāśakṣāra eva, prakṛtatvāt| tābhyāmiti
kṣārasudhākṣīrābhyām| kaṭukamatsyaḥ śapharī śuṣkamatsyaḥ| laktakān
vastrāvayavān| kiṇvaṃ surābījam| raktapittaharaṃ kṣāramiti nīlotpalakṣāram|
amlasya sarpiṣaḥ amladravyasādhitasya ghṛtasya| uttaraṃ bhojanottarakālaṃ
pānaṃ, kiṃvottarabastiḥ| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vaktavyam| satiktena
tiktadravyasādhitenānuvāsanamiti||172-182||
tatra ślokāḥ- snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṃhaṇaṃ guḍikāḥ|
vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām||183||
sarpiḥ satiktasiddhaṃ kṣīraṃ prasraṃsanaṃ nirūhāśca| raktasya
cāvasecanamāśvāsanasaṃśamanayogāḥ||184||
upanāhanaṃ saśastraṃ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| saṃśodhanasaṃśamane
pittaprabhavasya gulmasya||185|| snehaḥ
svedo bhedo laṅghanamullekhanaṃ virekaśca| sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca
sakṣārāḥ||186|| gulmasyānte dāhaḥ
kaphajasyāgre'panītaraktasya| gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ
strībhavasyoktaḥ||187|| pathyānnapānasevā
hetūnāṃ varjanaṃ yathāsvaṃ ca| nityaṃ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca
sarvakarmāṇi||188|| heturliṅgaṃ siddhiḥ
kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca| gulmacikitsitasaṅgraha etāvān
vyāhṛto'gniveśasya||189||
sneha ityādinā punaḥ saṅkṣepeṇa saṅgrahaṃ karoti| yogāścetyanena pratyekaṃ
vātādigulmacikitsite saṅgṛhītā api punaḥ saṅgrahābhidhānena saṅgṛhītāḥ||183-189||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ
nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sa dūṣayitvā proddhūya’ iti pā. ↩
- 2 ‘śramābhighātau’ iti pā. ↩
- 3 ‘autpattikaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tatraiva piṇḍitaṃ vidradhiniyatatvāccheṣāṅgāvyāpanaśīlaṃ, tathāvidhe śūle sati| tathā tasya vidadheḥ pārśvapīḍanena puruṣasya svapne labdhe sukhena nidrāyāṃ prāptāyāṃ’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 5 ‘hṛtkroḍaśūlamantaḥsthe’ iti pā. ↩
- 6 ‘hitāśinaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘pāñcamūlikaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣīrotthaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘gudayonirujāsu ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘kṣīre jalāṣṭaguṇite’ iti pā. ↩
- 11 ‘sakṣīreṇa’ iti pā. ↩
- 12 ‘hyanilajitvaram’ iti pā. ↩
- 13 ‘ghṛtameva veti vāśabdena vakṣyamāṇanīlinītrivṛtetyādyuktadravyaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ deyamityartho jñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘payasā'pi vā’ iti pā. ↩
- 15 ‘ghṛtaprasthaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘pittajvarārtānāṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘sa gṛhīto yadā’ iti pā. ↩
- 18 ‘cchindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgajaṃ yadā paśyet’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘na tvatra hṛdayaṃ’ iti pā.| “snigdhasvinnaśarīrasya gulminaḥ gulme śaithilyaṃ śithilatāmāgate prāpte sati, pramāṇavit kumbhādīnāṃ tatrocitapramāṇajñaḥ bhiṣak, pradīptān balvajānulūpān athavā kuśān, kumbhe ghaṭīyantramadhye, pariveṣṭya samāvāpya prakṣipya veṣṭanena antaḥpraveśaṃ kārayitvā, tasya ghaṭasya mukhe gulmaṃ nyaset prajvalitakuśādigarbhaṃ taṃ ghaṭaṃ gulme lāgayet, atha sa gulmaḥ yadā tena ghaṭena gṛhītaḥ antaḥsaṅgṛhītaḥ, tadā taṃ ghaṭamuddharet balādapasārayet, bhindyādvā uddharaṇāśaktau| tato gulmaṃ vastrāntaraṃ vastravyavahitaṃ kṛtvā| vimārgaḥ, ajapadaṃ, ādarśo darpaṇaśca te| vimārgaścarmakārāṇāṃ carmaṇi rekhākaraṇadārumayayantraviśeṣaḥ, ajapadasya prāntaṃ kriyāyogi, ādarśasya dhārā kriyāyoginī, tairyathālābhaṃ vimārgādiṣu yo labhyate tena, ekaṃ kevalaṃ gulmameva prapīḍayenmṛdnīyāt prabhṛjyācca| atra prapīḍane hṛdayaṃ tu naiva spṛśet, kintu hṛdayaṃ varjayet antraṃ ca varjayet’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘līḍhaṃ sādhu virecayet’ iti pā. ↩
- 21 ‘cārdhapalikaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘taruṇasya’ iti pā. ↩
- 23 ‘vātamūtravarco'nulomanam’ iti pā. ↩
- 24 ‘daurvarṇyāruci...’ iti pā. ↩
- 25 ‘…virecanam’ iti pā. ↩