athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānoktasambandhakramādeva gulmacikitsitādanu mehacikitsitamucyate||1-2||
nirmohamānānuśayo nirāśaḥ punarvasurjñānatapoviśālaḥ| kāle'gniveśāya
sahetuliṅgānuvāca mehāñśamanaṃ ca teṣām||3||
nirgatā mohādayo yasya sa tathā; anuśayaḥ kopaḥ| nirgatā āśā yasya sa nirāśaḥ
nīrāgaḥ| nidānoktamapi hetuliṅgādi punaḥ prakaraṇavaśāt sakalamucyate||3||
āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi| navānnapānaṃ
guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam||4||
āsyāsukhamiti sukhajanikā āsyā na duḥkhajanikā, evaṃ svapnasukhaṃ ca jñeyaṃ;
śayyādidoṣeṇa duḥkhasvapnaṃ duḥkhāsyā ca na pramehahetuḥ| guḍavaikṛtaṃ
guḍakṛtā bhakṣyāḥ||4||
medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya| karoti mehān
samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi||5||
kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya bastau dhātūn pramehānanilaḥ karoti| doṣo hi bastiṃ
samupetya mūtraṃ sandūṣya mehāñjanayedyathāsvam||6||
medaśca māṃsaṃ cetyādinā kaphajādimehasamprāptiḥ| kaphajā eva mehā bhūyastvena
sādhyatvena cādāvucyante| kṣīṇeṣviti kaphapitteṣu, dvayośca bahuvacanaṃ
vyaktyapekṣayā jñeyam; kṣīṇeṣviti vṛddhavātāpekṣayā kṣīṇeṣu; tena vṛddhe kaphe
pitte vā yo vāyuḥ krameṇa vṛddho bhavati sa nehāsādhyamehacatuṣṭayakaraṇe
vivakṣita iti darśayati
1, tatra cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti- “yā vātamehān pratipūrvamuktā
vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān
prati nāsti cintā” iti| dhātūniti majjaujolasīkākhyān| sarvamehānāṃ
sāmānyasamprāptimāha- doṣo hītyādi||5-6||
sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ|
samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te||7||
samakriyatvāditi kaphasya doṣasya dūṣyasya medaḥprabhṛteḥ samānatvāt
kaṭutiktādikriyāyāḥ| viṣamakriyatvāditi
2
pittasya saṃśamanacikitsāyāḥ kaṭvādirūpāyā viṣamatvāt| mahātyayatvāditi
majjādigambhīradhātvapakarṣakatvena mahāvyāpattikartṛkatvādāśukāritvācca;
cakārānnidānoktaṃ viṣamakriyatvaṃ vātātmakānāṃ samuccinoti| yathākramamiti
yathāsaṅkhyam||7||
kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| majjā rasaujaḥ
piśitaṃ ca dūṣyāḥ
3
pramehiṇāṃ, viṃśatireva mehāḥ||8||
kapha ityādinā sarvamehānāṃ doṣadūṣyasaṅgrahamāha| rasaśca ojaśceti rasaujaḥ,
ojaso'pi madhumehe dūṣyatvāt| yadyapi medaḥprabhṛtayo dūṣyā iha ucyante,
tathā'pi medomāṃsaśarīrakledānāmavaśyambhāvitayā parigrahaḥ| majjādayaśca
sarvamehe na punaravaśyaṃ dūṣyante, stokaṃ vā duṣṭā bhavanti; kiṃvā
sarvamehānāmeva tridoṣatvaṃ tathā sakaladūṣyatvaṃ ca ‘kaphaḥ sapitta’ ityādinā
granthenocyate; medomāṃsādīni tvatyarthadūṣyopadarśanārthaṃ pṛthaguktāni;
yataḥ kiyantaḥśirasīye sakalamehavācakaṃ madhumehaṃ kathayatā
doṣatrayaprakopo'pyuktaḥ| tathāhi- “samārutasya pittasya kaphasya ca
muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ” (sū.a.17) ityuktaṃ;
tathā suśruto'pyāha- “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā mehāñjanayati” (su.
ni.a.6) iti| kaphādīnāṃ
dvyulbaṇādisaṃsargasyānantyenādhikapramehasaṅkhyāprasaktinirāsārthamāha-
viṃśatireva mehā iti||8||
jalopamaṃ cekṣurasopamaṃ vā ghanaṃ ghanaṃ copari viprasannam| śuklaṃ saśukraṃ
śiśiraṃ śanairvā lāleva vā vālukayā yutaṃ vā||9||
vidyāt pramehān kaphajān daśaitān kṣāropamaṃ kālamathāpi nīlam|
hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktametān pramehān ṣaḍuśanti pittāt||10||
majjaujasā vā vasayā'nvitaṃ vā lasīkayā vā satataṃ vibaddham| caturvidhaṃ
mūtrayatīha
4
vātāccheṣeṣu dhātuṣvapakarṣiteṣu||11||
jalopamamityādinā daśabhiḥ śleṣmaguṇaiḥ kṛtān daśapramehānāha| etacca nidāne
sphuṭamanusartavyam| ghanaṃ copari viprasannamityanena sāndraprasādamehamāha|
majjayā majjamehaḥ, ojasā madhumehaḥ, vasayā vasāmehaḥ, lasikayā hastimeha iti
jñeyāḥ| śeṣeṣviti medaḥprabhṛtiṣu rasādyuktadhātuvyatirikteṣu| apakarṣiteṣviti
kṣīṇeṣu; kṣayasteṣāṃ pramehārambhakeṇa vātenaiva, upoṣaṇādibhiḥ karśanādvā
kriyate||9-11||
varṇaṃ rasaṃ sparśamathāpi gandhaṃ yathāsvadoṣaṃ bhajate pramehaḥ| śyāvāruṇo
vātakṛtaḥ saśūlo majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ||12||
saṅkṣepeṇa kaphajādipramehalakṣaṇamāha- varṇamityādi| tatra kaphaje śveto
varṇo, madhuro rasaḥ, śītaḥ sparśaḥ, āmaśca gandho bhavati| evaṃ pittamehe'pi
jñeyāḥ| vāyostvatinirvarṇatvena prābhāvikaṃ kāyavarṇamāha- śyāvāruṇa ityādi|
majjādisādguṇyaṃ majjalasīkādisamānaguṇatāṃ yāti| yadyapi vātiko meho'sādhya
evoktastathā'pi punarihāsādhyavacanena ya eva utpattitaḥ prabhūtākṛtiḥ sa eva
śyāvāruṇatvādi sakalaṃ lakṣaṇaṃ bibharti; yastūttarakālaṃ cānubaddhaḥ sa
sādhyo bhavati; tatra majjādisādguṇyaṃ nāvaśyaṃ bhavatīti darśayati|
kiṃvottarakālameva ye vātānubandhāḥ śyāvāruṇavarṇādiyuktā bhavanti
te'pyasādhyā bhavantīti| tathā kaphapittajā api majjādiyogādasādhyā eva; uktaṃ
ca- “sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā
bhavanti hi” (su. ni. a. 6)||12||
svedo'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhe ratiśca|
hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||13||
śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagadasya
rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||14||
svedo'ṅgagandha ityādinā pūrvarūpamāha||13-14||
sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathaikaḥ paridurbalaśca| sambṛṃhaṇaṃ
tatra kṛśasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ doṣabalādhikasya||15||
snigdhasya yogā vividhāḥ prayojyāḥ kalpopadiṣṭā malaśodhanāya
5| ūrdhvaṃ tathā'dhaśca male'panīte meheṣu santarpaṇameva kāryam||16||
gulmaḥ kṣayo mehanabastiśūlaṃ mūtragrahaścāpyapatarpaṇena| pramehiṇaḥ syuḥ,
paritarpaṇāni
6
kāryāṇi tasya
7
prasamīkṣya vahnim||17||
paridurbalaḥ hīnabalaḥ| kṛśasya iti māṃsakṛśasya| doṣabalādhikasya doṣeṇa
balena cādhikasya| kṣayaḥ dhātukṣayaḥ||15-17||
saṃśodhanaṃ nārhati yaḥ pramehī tasya kriyā saṃśamanī prayojyā| manthāḥ kaṣāyā
yavacūrṇalehāḥ pramehaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ||18||
ye viṣkirā ye pratudā vihaṅgāsteṣāṃ rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ| yavaudanaṃ
rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt
8
sasaktūnapi cāpyapūpān||19||
mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyodanamādadīta| dantīṅgudītailayutaṃ
pramehī tathā'tasīsarṣapatailayuktam||20||
saṣaṣṭikaṃ syāttṛṇadhānyamannaṃ yavapradhānastu bhavet pramehī| yavasya
bhakṣyān vividhāṃstathā'dyāt kaphapramehī madhusamprayuktān||21||
niśisthitānāṃ triphalākaṣāye syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| tān sīdhuyuktān
prapibet pramehī prāyogikānmehavadhārthameva||22||
ye śleṣmamehe vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṃ ca pṛthagyavānām| saktūnapūpān
saguḍān sadhānān bhakṣyāṃstathā'nyān vividhāṃśca khādet||23||
kharāśvagohaṃsapṛṣadbhṛtānāṃ tathā yavānāṃ vividhāśca bhakṣyāḥ| deyāstathā
veṇuyavā yavānāṃ kalpena godhūmamayāśca bhakṣyāḥ||24||
kṣuṇṇaśuṣkayavānāṃ maṇḍarahita odano yavaudanaḥ| vāṭyaḥ
9
sa eva samaṇḍo nistuṣeddalitānāṃ yavānāṃ bhavati| atasī khyātā, ye tilātasīti
paṭhanti teṣāṃ mate tilarūpā'tasī(?) vivakṣitā| tṛṇadhānyāni śyāmākādīni|
apūpān yavapiṣṭakṛtān| dhānān bhṛṣṭayavān| veṇuyavā yavākārāṇi
vaṃśabījānītyarthaḥ||18-24||
saṃśodhanollekhanalaṅghanāni kāle prayuktāni kaphapramehān| jayanti
pittaprabhavān virekaḥ santarpaṇaḥ saṃśamano vidhiśca||25||
saṃśodhanagrahaṇenaivollekhane prāpte punarvamanasya
kaphajayapradhānatvakhyāpanārthamullekhanapadena kathanam; anye tūllekhanaṃ
kaphameheṣu laṅghanaṃ vadanti| pittamehānāṃ yāpyatvāt ‘jayanti’ iti padena
pittajānāṃ yāpanamevocyate; kiṃvā'tyantaduṣṭe
10
medasi pittajānāmasādhyatvaṃ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ ityanena ye
vaktavyāstān prati jayantīti sādhu||25||
dārvīṃ surāhvāṃ triphalāṃ samustāṃ kaṣāyamutkvāthya pibet pramehī| kṣaudreṇa
yuktāmathavā haridrāṃ pibedrasenāmalakīphalānām||26||
harītakīkaṭphalamustalodhraṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ubhe haridre
tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca||27||
dārvī viḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| dārvyagnimanthau
triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā||28||
yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| pādaiḥ kaṣāyāḥ
kaphamehināṃ te daśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ||29||
uśīralodhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ
mustābhayāpadmakavṛkṣakāṇām||30||
lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ nimbārjunāmrātaniśotpalānām|
śirīṣasarjārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām||31||
aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ
11
kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām| paitteṣu meheṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā
madhusamprayuktāḥ||32|| sarveṣu meheṣu matau
tu pūrvau kaṣāyayogau vihitāstu sarve| manthasya pāne yavabhāvanāyāṃ
syurbhojane pānavidhau pṛthak ca||33||
siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni
12
meheṣvanilātmakeṣu| medaḥ kaphaścaiva kaṣāyayogaiḥ snehaiśca vāyuḥ śamameti
teṣām||34||
dārvīmityādyuktaṃ yogadvayaṃ sarvameheṣu| surāhvaḥ devadāru| harītakyādayo
daśa yathāsaṅkhyaṃ kaphameheṣu; kiṃvā sarve sarvakaphameheṣu, uśīrādyuktāśca
pittameheṣu sarveṣu jñeyāḥ| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| manthasya pāne iti
manthapānārthaṃ, bhojane iti bhojyasaṃskāre, evaṃ pānasaṃskāre'pi| siddhāni
tailānīti etaireva kaṣāyaiḥ siddhāni| anilātmakeṣviti
kaphapittameheṣvevavātānubandheṣu,
utpattiviśiṣṭānilajānāmasādhyatvenācikitsyatvāt||26-34||
kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhītakakauṭajāni| kapitthapuṣpāṇi ca
cūrṇitāni kṣaudreṇa lihyāt kaphapittamehī||35||
pibedrasenāmalakasya cāpi kalkīkṛtānyakṣasamāni kāle| jīrṇe ca bhuñjīta
purāṇamannaṃ mehī rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ||36||
kaphapittamehīti kaphamehī pittamehī ca| kalkīkṛtānīti kampillakādīnyeva
kalkīkṛtāni||35-36||
dṛṣṭvā'nubandhaṃ pavanāt kaphasya pittasya vā snehavidhirvikalpyaḥ| tailaṃ
kaphe syāt svakaṣāyasiddhaṃ pitte ghṛtaṃ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ||37||
trikaṇṭakāśmantakasomavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salodhraiḥ|
vacāpaṭolārjunanimbamustairharidrayā
13
padmakadīpyakaiśca||38|| mañjiṣṭhayā
cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajeṣu| meheṣu tailaṃ vipaced,
ghṛtaṃ tu paitteṣu, miśraṃ triṣu lakṣaṇeṣu||39||
phalatrikaṃ dāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niḥkvāthya niśāṃ sakalkām| pibet
kaṣāyaṃ madhusamprayuktaṃ sarvaprameheṣu samuddhateṣu||40||
anubandhamiti paścādanugatam| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhamiti kaphe
kaphānubandhe ca kaphaghnauṣadhakaṣāyaiḥ siddhaṃ tailaṃ syāt, evaṃ pitte
pittānubandhe ca pittaghnauṣadhakaṣāyasiddhaṃ ghṛtaṃ deyaṃ syāt|
sarvairityukte pṛthagapi sarvaiḥ snehasādhanaṃ syādata āha- samastairiti
14; militairityarthaḥ| miśramiti tailaghṛtayamakam| triṣu lakṣaṇeṣviti
tridoṣalakṣaṇamelake sati; tridoṣajatvamanubandhyānubandhakṛtaṃ
kaphapittajameheṣveva mantavyaṃ; kiñca sarveṣāmeva mehānāṃ
tridoṣajatvādudbhūtatridoṣajatvaṃ kadācidbhavatīti jñeyam||37-40||
lodhraṃ śaṭīṃ puṣkaramūlamelāṃ mūrvāṃ viḍaṅgaṃ triphalāṃ yamānīm| cavyaṃ
priyaṅguṃ kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīṃ ca||41||
bhārṅgīṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ sakuṣṭhātiviṣaṃ sapāṭham| kaliṅgakan
keśaramindrasāhvāṃ nakhaṃ sapatraṃ maricaṃ plavaṃ ca||42||
droṇe'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūte caturbhāgajalāvaśeṣe| rase'rdhabhāgaṃ
madhunaḥ pradāya pakṣaṃ nidheyo ghṛtabhājanasthaḥ||43||
madhvāsavo'yaṃ
15
kaphapittamehān kṣipraṃ nihanyāddvipalaprayogāt| pāṇḍvāmayārśāṃsyaruciṃ
grahaṇyā doṣaṃ kilāsaṃ vividhaṃ ca kuṣṭham||44||
iti madhvāsavaḥ|
lodhramityādau kramukaṃ paṭṭikālodhraṃ pūgaṃ vā| indrasāhvām indravāruṇīm||41-44||
kvāthaḥ sa evāṣṭapalaṃ ca dantyā bhallātakānāṃ ca catuṣpalaṃ syāt| sitopalā
tvaṣṭapalā viśeṣaḥ kṣaudraṃ ca tāvat pṛthagāsavau tau||45||
kvāthaḥ sa eveti tāvanmānajalenaiva dantyaṣṭapalaṃ bhallātakacatuḥpalaṃ
lodhrādīni ca karṣamānāni dattvā kvāthaḥ kartavya ityarthaḥ| kṣaudraṃ ca
tāvaditi kvāthāpekṣayā'ṣṭabhāgamityarthaḥ||45||
sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā madhūdakaṃ vā triphalārasaṃ vā| sīdhuṃ pibedvā
nigadaṃ pramehī mādhvīkamagryaṃ cirasaṃsthitaṃ vā||46||
māṃsāni śūlyāni mṛgadvijānāṃ khādedyavānāṃ vividhāṃśca bhakṣyān|
saṃśodhanāriṣṭakaṣāyalehaiḥ santarpaṇotthāñ śamayet pramehān||47||
bhṛṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayogācchuṣkāṃśca saktūnna bhavanti mehāḥ| śvitraṃ
ca kṛcchraṃ kaphajaṃ ca kuṣṭhaṃ tathaiva mudgāmalakaprayogān||48||
sārodakamiti sāraiḥ khadirādisāraiḥ ṣaḍaṅgavidhinā kṛtamudakaṃ sārodakaṃ
jñeyam, evaṃ kuśodakaṃ jñeyam| madhunā madhurīkṛtamudakaṃ madhūdakam|
śūlyānīti śūlapakvānītyarthaḥ
16| mṛgadvijānāmityatra yaugikatvājjāṅgalamṛgadvijānāmiti jñeyam| prayogāditi
abhyāsāt||46-48||
santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā medasvināṃ ye ca mayopadiṣṭāḥ| virūkṣaṇārthaṃ
kaphapittajeṣu siddhāḥ prameheṣvapi te prayojyāḥ||49||
santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā santarpaṇīyādhyāye “triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ”
(sū.a.23) ityādyuktāḥ||49||
vyāyāmayogairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasekaiḥ|
sevyatvagelāgurucandanādyairvilepanaiścāśu
17
na santi mehāḥ||50||
sevyam uśīram| candanādyairityatra ādigrahaṇena hi śaileyādīnāṃ grahaṇaṃ
syāt||50||
kledaśca medaśca kaphaśca vṛddhaḥ pramehahetuḥ prasamīkṣya tasmāt| vaidyena
pūrvaṃ kaphapittajeṣu meheṣu kāryāṇyapatarpaṇāni||51||
sampratyutsargataḥ kaphapittapramehāṇāmapatarpaṇamāha- kledaścetyādi|
yadyapyapatarpaṇena gulmādidoṣo bhavati, tathā'pi gulmādiprādurbhāvo yathā na
bhavettathā'patarpaṇaṃ kartavyamiti kledaśca medaścetyādinā darśayati||51||
yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi
meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||52||
pūrvacikitsite yāni “siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu”
ityādinoktāni, tāni vātānubaddhamehaviṣayāṇīti darśayannāha- yā
vātamehānityādi| vātolbaṇatvameva kutaḥ kaphajeṣu pittajeṣu ca bhavatītyāha-
vāyurityādi| asādhyāniti utpattitaḥ||52||
yairhetubhirye prabhavanti mehāsteṣu prameheṣu na te niṣevyāḥ| hetorasevā
vihitā yathaiva jātasya rogasya bhaveccikitsā||53||
yairhetubhirityādiślokārthaparibhāṣā sarvarogeṣvevānumatā, iha pramehasya
cirakālānubandhitayā hetusevānirāsārthamucyate||53||
hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo
mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||54||
samprati pramehalakṣaṇasya raktapittalakṣaṇasāmye raktapitte pramehacikitsā mā
bhūditi kṛtvā prameharaktapittabhedakaṃ lakṣaṇamāha- hāridravarṇamityādi||54||
dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| kṣīṇeṣu
doṣeṣvanilātmakaḥ syāt santarpaṇādvā kaphasambhavaḥ syāt||55||
dṛṣṭvetyādi| kṣīṇeṣu doṣeṣviti kṣīṇeṣu kaphamedaḥprabhṛtiṣu| doṣatvaṃ ceha
dūṣye medaādāvavivakṣitaṃ, tathā'pi doṣasambandhāddoṣaśabdo'tra jñeyaḥ; kiṃvā
doṣeṣviti kaphapitteṣu; dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| yadi hi
vātikaḥ syāttadā hetvabhāvāt kapho'vṛddhaḥ syādityarthaḥ; santarpaṇāttu yadi
jñātaṃ tarpaṇajanitakaphavṛddhatvaṃ, tadā vātanidānābhāvānnāyaṃ vātajaḥ kintu
kaphaja ityavadhāryata iti bhāvaḥ||55||
sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te,
pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||56||
sampratyuktānuktapramehāṇāṃ sādhyāsādhyayāpyatvopadarśanārthamāha- sapūrvarūpā
ityādi| saha pūrvarūpeṇa “svedo'ṅgagandhaḥ” ityādinā vartanta iti
sapūrvarūpāḥ| tatra kaphamehāḥ sādhyā uktāste pūrvarūpeṇa saha vartamānā
asādhyā bhavanti, pittamehā yāpyā uktāste pratyākhyeyā bhavanti|
sādhyāvasthāyāmapi pūrvarūpayogena yadyapi sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, uktaṃ
ca yathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena
tasyāpi maraṇaṃ dhruvam” (i.a.5) iti; tatra sarvapūrvarūpānubandhe
sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, iha tu asamastapūrvarūpānubandhe'pyasādhyatvaṃ
bhavatīti viśeṣavacanāllabhyate| tathā krameṇa ca ye vātakṛtāste
pūrvarūparahitā apyasādhyāḥ| krameṇeti yathoktanidānakrameṇa| etena ya eva
nidānoktāhetvādiyogena vātajāścatvāro jāyante te mehā asādhyāḥ; ye tu kaphajāḥ
pittajā vā vātānubandhatvena vātajāste sādhyā yāpyā vā| ata eva tān prati
“siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu” ityanena
cikitsoktā| pūrvarūparāhityena pittakṛte pramehe kadācit sādhyatvamapi
bhavatītyapavādavidhiṃ darśayitumutsargaprāptāṃ paittikayāpyatāmanuvadati-
pittakṛtāstu yāpyā iti| avasthāsādhyān paittikānāha- sādhyāstvityādi| na
praduṣṭamiti na prakarṣeṇa duṣṭam; aduṣṭamedasaḥ paittikāḥ sādhyā
bhavantītyarthaḥ| kiṃvā praduṣṭāḥ kaphapittamehāstāvadasādhyāḥ, tathā
kaphapittamehā ye dhātvapakarṣaṇādvātakṛtā bhavanti te'pi sapūrvarūpāḥ
santo'sādhyā bhavanti| ye tu pūrvarūpatvena kiyantaḥśirasīyoktaṃ pramehaṃ
viṃśatipramehātiriktaṃ varṇayanti, te “viṃśatireva mehāḥ” iti
saṅkhyāniyamenaiva pratyādiṣṭāḥ||56||
jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt| ye cāpi kecit
kulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān||57||
mehānāmasādhyatāprakārāntaramāha- jāta ityādi| pramehī yaḥ pramehiṇo jātaḥ
so'pyasādhyo bhavati| atrāpi hetumāha- sa hi bījadoṣāditi;
pramehārambhakadoṣaduṣṭabījajātapramehitvāt| madhumehaśabdenātra
mehamātramucyate, yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate,
tadetarapramehayuktamātāpitṛjanitapramehiṇo nāsādhyatvaṃ syāt| kiñca
madhumehino janitasya madhumehitvameva kāraṇānurūpatayā yuktam| tataśca
madhumehī madhumehino vā jāto na sādhya iti vaktumucitam| tasmādapatye
sāmānyena pramehavacanenāpi tatkāraṇe pitari kāryānurūpaḥ prameho
madhumehaśabdavācyo jñeyaḥ| mehaśabdo'yaṃ sāmānyena sarvameheṣu vartata eva,
yataḥ kiyantaḥśirasīye yā piḍakā madhumehasambandhitvenoktāstā iha “pramehiṇāṃ
yā piḍakā” ityanena sāmānyapramehasambandhitayā'nuditāḥ, tasmānmadhumehaśabdaḥ
sarvapramehe madhumehaviśeṣe ca vartate; yathā tṛṇaśabdaḥ sarvatṛṇe tṛṇaviśeṣe
ca vartate| prapañcitaścāyamarthaḥ kiyantaḥśirasīye iti neha pratanyate|
kulajapramehāsādhyatāprasaṅgenāpareṣāmapyasādhyatāmāha- ye cāpītyādi| kulajā
iti pitṛpitāmahādikāraṇodbhūtāḥ| anenaiva sāmānyena vacanena pramehasyāpi
kulajasyāsādhyatāyāṃ siddhāyāṃ punastadvacanaṃ
santānānubandhitvopadarśanārtham| uktaṃ hi- “prameho'nusaṅginām” (sū.a.25)
iti||57||
pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta| tāḥ śalyavidbhiḥ
kuśalaiścikitsyāḥ śastreṇa saṃśodhanaropaṇaiśca||58||
pramehapiḍakācikitsāsūtramāha- pramehiṇāmityādi| rogādhikāre iti rogacatuṣke|
atra śalyādhikāratvena “anyādhikāreṣu na vistaroktiḥ” (ci.a.26) iti vacanānna
vistaraḥ kṛtaḥ||58||
tatra ślokāḥ- heturdoṣo dūṣyaṃ mehānāṃ sādhyatānurūpaśca| mehī
dvividhastrividhaṃ
18
bhiṣagjitamatikṣapaṇadoṣaḥ||59|| ādyā
yavānnavikṛtirmanthā mehāpahāḥ kaṣāyāśca| tailaghṛtalehayogā bhakṣyāḥ
pravarāsavāḥ siddhāḥ||60||
vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| mehānāṃ praśamārthaṃ
cikitsite diṣṭametāvat||61||
heturityādiḥ saṅgrahaḥ| trividhaṃ bhiṣagjitamiti saṃśodhanaṃ, saṃśamanaṃ
nidānavarjanaṃ ca| ādyā iti bhakṣaṇīyāḥ| śeṣaṃ sugamam||59-61||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ
nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcaktapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṣīṇeṣu pravṛddhatvenaiva kṣīṇeṣu, na tu svamānāpekṣayā kṣīṇeṣu| anena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyurlaṅghanādinā krameṇa vṛddho bhavati, sa nehāsādhyamehacatuṣṭayaprakaraṇe vivakṣita iti sūcyate’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 2 ‘viṣamakriyatvāditi pittasya mehapradhānadūṣyasya ca medaḥprabhṛteranyonyaviparītakriyatvāt| pittaharaṃ hi madhurādi medaskaraṃ, medoharaṃ ca kaṭukādi pittakaramiti kriyāvaiṣamyam’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 3 ‘dūṣyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘mūtrayate'nilena’ iti pā. ↩
- 5 ‘malaśodhanā ye’ iti pā. ↩
- 6 ‘paribṛṃhaṇāni’ iti pā. ↩
- 7 ‘tasmāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘vāṭyaṃ madyān’ iti pā. ↩
- 9 ‘vāṭyo yavamaṇḍaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 10 ‘kiṃvā nātyantaduṣṭe medasi pittajā api sādhyāḥ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ iti carakavacanāt’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 11 ‘aśvatthayāsāsanavetasānāṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘yojyāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘pāṭhāpaṭolārjunanimbamustaiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘samastairiti sarvairyathoktaiḥ samuditaireva, na yathālābhena snehaṃ vipacedityarthaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 15 ‘lodhrāsavo'yaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śūlabhṛtānītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘vilepanaiśca praśamanti’ iti pā. ↩
- 18 ‘dvividhaṃ’ yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩