athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
haviṣprāśānmehakuṣṭhayorjanma uktaṃ, tena mehamanu kuṣṭhacikitsitamucyate||1-2||
hetuṃ dravyaṃ liṅgaṃ kuṣṭhānāmāśrayaṃ praśamanaṃ ca| śṛṇvagniveśa!
samyagviśeṣataḥ sparśanaghnānām||3||
nidāne hetvādaya uktā api cikitsopakaraṇatayā kiñcidviśeṣapratipādanārthaṃ
punarucyante| āśrayamiti ādhāram| praśamanaṃ ceti cakārāt
pūrvarūpasamprāptyorvakṣyamāṇayorgrahaṇaṃ; kiṃvā liṅgena pūrvarūpaṃ, hetunā ca
samprāptirboddhavyā| anyānyapi pipluvyaṅgādīni sparśanaghnāni santi, tena
viśeṣato yāni kuṣṭhāni sparśanaghnāni teṣāṃ hetvādīni śṛṇu; kiṃvā
kuṣṭhānāmanantyādyāni viśeṣataḥ sparśanaghnānyaṣṭādaśa teṣāṃ hetvādi śṛṇviti
yojanā| uktaṃ hi- “kuṣṭhāni saptavidhānyaṣṭādaśavidhānyaparisaṅkhyeyavidhāni
ca” (ni.a.5) iti||3||
virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| bhajatāmāgatāṃ chardiṃ
vegāṃścānyānpratighnatām||4||
vyāyāmamatisantāpamatibhuktvopasevinām| śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā
niṣeviṇām||5|| gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ
śītāmbusevinām| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām||6||
navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām|
māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām||7||
vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā| viprān gurūn dharṣayatāṃ
pāpaṃ karma ca kurvatām||8||
virodhīnyātreyabhadrakāpyīye- “na matsyān payasā'bhyavaharet” (sū.a.26)
ityādinoktāni| śītoṣṇetyādi| śītoṣṇādīnāṃ yathākrameṇa sevyatvamuktaṃ,
tadviparītena sevinām; evaṃ laṅghanāhārayorapi jñeyam| gharmādibhirārtatve
sati drutamaviśramya śītāmbusevināmiti yojyam| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇam
āmamannam, apakvamiti yāvat; tadbhuñjānānām| adhyaśināmiti āhāre'pariṇate
bhuñjānānām| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe'pacāriṇāṃ
niṣiddhasevinām| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe iti vidagdhādirūpe'nnājīrṇe strīsevanam
kurvatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmiti pāpakarmaṇaiva viprādidharṣaṇe labdhe
punastadvacanaṃ viśeṣahetutvopadarśanārtham||4-8||
vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako
dravyasaṅgrahaḥ||9|| ataḥ kuṣṭhāni jāyante
sapta caikādaśaiva ca| na caikadoṣajaṃ kiñcit kuṣṭhaṃ samupalabhyate||10||
doṣadūṣyasaṅgrahamāha- vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve siddhe'pi traya iti
vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu trayāṇāmapi duṣṭidarśanārtham| dravyasaṅgraha iti
dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate| arthalabdhamapi saptakamitipadaṃ sarvatra
saptakaniyamārthaṃ punarucyate| yadyapi visarpāṇāmutpāde etānyeva sapta
kāraṇāni, yaduktaṃ- “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ|
visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ” (ci.a.21) iti; tathā'pi
kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairdoṣairjanyate, visarpastu visaraṇaśīlairiti
viśeṣaḥ| anye tu visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavantītyāhuḥ; yaduktaṃ-
“pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ” (ci.a.21) iti; tanna,
tridoṣajatve'pi
visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvādivyapadeśastatrocyate| sapta
caikādaśaiva ceti vicchedapāṭhena saptānāṃ kuṣṭhānāṃ mahākuṣṭhatvam,
ekādaśānāṃ ca kṣudrakuṣṭhatvamiti bodhayati| nidāne'nabhihitānāmapi
kṣudrakuṣṭhānāmiha cikitsārthaṃ vidhānam||9-10||
sparśājñatvamatisvedo na vā vaivarṇyamunnatiḥ| koṭhānāṃ lomaharṣaśca
kaṇḍūstodaḥ śramaḥ klamaḥ||11||
vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| dāhaḥ
1
suptāṅgatā ceti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||12||
sparśetyādi pūrvarūpam| na vā sveda iti sambandhaḥ| asvedātisvedau tu
svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau jñeyau| śīghrotpattiścirasthitiśca
vraṇānāmeva||11-12||
ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ
kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhya-
kiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāvisphoṭakaśatārurvicarcikānāṃ
lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ||13||
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ
viṣamaṃ smṛtam||14||
dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṃ lomapiñjaram| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ
viduḥ||15|| śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ
snigdhamutsannamaṇḍalam| kṛcchramanyonyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate||16||
karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam|
yadṛṣyajihvāsaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate||17||
saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sadāhaṃ ca puṇḍarīkaṃ
taducyate||18|| śvetaṃ tāmraṃ tanu ca
yadrajo
2
ghṛṣṭaṃ vimuñcati| alābūpuṣpavarṇaṃ tat sidhmaṃ prāyeṇa corasi||19||
yat kākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ
naiva sidhyati||20|| iti saptamahākuṣṭhāni|
kapālaḥ ghaṭakharparaḥ
3| viṣamaṃ duścikitsyam| lomapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilam
4| utsannamaṇḍalamiti udgatamaṇḍalam| ṛṣyaḥ nīlaṇḍo hariṇaḥ,
ṛṣyajihvāsaṃsthānamiti tajjihvākāram| prāyeṇa corasīti urasi bāhulyena
bhavati, śleṣmapradhānatvāt; kadācidanyatrāpi bhavatīti bhāvaḥ| kākaṇantikā
guñjā| kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe punastadvacanaṃ
prabalatridoṣaliṅgatvopadarśanārtham||13-20||
asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam| tadekakuṣṭaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ
hasticarmavat||21|| śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ
paruṣaṃ kiṭimaṃ smṛtam| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam||22||
kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ
dadrumaṇḍalamudgatam||23|| raktaṃ
5
sakaṇḍu sasphoṭaṃ sarugdalati cāpi yat| taccarmadalamākhyātaṃ
saṃsparśāsahamucyate||24||
pāmāśvetāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhṛśam| sphoṭāḥ śvetāruṇābhāso visphoṭāḥ
syustanutvacaḥ||25|| raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti
śatāruḥ syādbahuvraṇam| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā||26||
ityekādaśa kṣudrakuṣṭhāni|
mahāvāstviti mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvaksadṛśam| kiṇavat
kharaḥ sparśo yasya tat kiṇakharasparśam; kiṇaḥ vraṇasthānam||21-26||
vāte'dhikatare kuṣṭhaṃ kāpālaṃ maṇḍalaṃ kaphe| pitte tvaudumbaraṃ vidyāt
kākaṇaṃ tu tradoṣajam||27|| vātapitte
śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi cādhike| ṛṣyajihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca
jāyate||28|| carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭimaṃ
savipādikam| kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphādhikam||29||
pāmā śatārurvisphoṭaṃ dadruścarmadalaṃ tathā| pittaśleṣmādhikaṃ prāyaḥ
kaphaprāyā vicarcikā||30||
cikitsārthaṃ vātādyādhikaṃ kuṣṭheṣvāha- vāta ityādi| ṛṣyajihvādiṣu
vātapittādhikyādi yathāsaṅkhyaṃ jñeyam||27-30||
sarvaṃ tridoṣajaṃ kuṣṭhaṃ doṣāṇāṃ tu balābalam| yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā
kuṣṭhānāṃ kriyate kriyā||31|| doṣasya yasya
paśyet kuṣṭheṣu viśeṣaliṅgamadriktam| tasyaiva śamaṃ kuryāttataḥ paraṃ
cānubandhasya||32||
uktaikadoṣajatvādinā kuṣṭheṣvavirodhaṃ darśayannāha- sarvamityādi|
tridoṣajatvaṃ sarveṣu kuṣṭheṣu vyavasthitameva; doṣabalābalavivakṣayā
cikitsārthamekadoṣajatvādivyapadeśa iti bhāvaḥ| anubandhasyeti
apradhānasya||31-32||
kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante
tairheturhetustāṃśca
6
prakāśayati||33||
samprati dośaviśeṣajātasya kuṣṭhaviśeṣasya tathā kuṣṭhajanakasya ca hetoḥ
parasparabodhakatvamāha- kuṣṭhaviśeṣairityādi| kuṣṭhaviśeṣairdoṣā iti
kuṣṭhaviśeṣaiḥ kāpalādibhirdoṣā vātādayo jñāyante; tathā doṣaviśeṣaiḥ punaḥ
kuṣṭhāniti vātādhiko'yaṃ paittiko'yamiti kuṣṭhadoṣe parijñāte
doṣaviśeṣajñānādviśiṣṭāni kuṣṭhāni jñāyante; yathā- idaṃ vātottaraṃ kuṣṭhaṃ,
tasmāt kāpālam; idaṃ pittādhikatvānmaṇḍalamityādi| tathā yaḥ
kuṣṭheṣvaparijñāto hetuḥ sa doṣaviśeṣairjñāyate; yathā- kuṣṭhaṃ vātottaraṃ
dṛṣṭvā vātottarakuṣṭhajanakāni rūkṣaviruddhāśanādīni kāraṇāni jñāyante|
hetubhiśca doṣaviśeṣajanakaiḥ kuṣṭhāni jñāyante, yasmādanena
vātottarakuṣṭhajanakaṃ sevitaṃ tasmādasya vātottaraṃ kāpālaṃ kuṣṭhaṃ
bhaviṣyatīti| kiṃvā kuṣṭhādoṣayoranyonyagamakatvaṃ kāryakāraṇatayā
parasparagamakatvādupapannamiti darśayannāha- tairiti; taiḥ kuṣṭhaiḥ
kāryarūpairheturnāma doṣaḥ anumīyate, hetuśca doṣarūpastān
kāryarūpakuṣṭhaviśeṣānavagamayatītyarthaḥ||33||
raukṣyaṃ śoṣastodaḥ śūlaṃ saṅkocanaṃ tathā''yāmaḥ| pāruṣyaṃ kharabhāvo harṣaḥ
śyāvāruṇatvaṃ ca||34|| kuṣṭheṣu vātaliṅgaṃ,
dāho rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| visro gandhaḥ kledastathā'ṅgapatanaṃ ca
pittakṛtam||35|| śvaityaṃ śaityaṃ kaṇḍūḥ
sthairyaṃ cotsedhagauravasnehāḥ| kuṣṭheṣu tu kaphaliṅgaṃ
jantubhirabhibhakṣaṇaṃ kledaḥ||36||
kuṣṭhagatadoṣajñānārthaṃ vātādiliṅgānyāha- raukṣyamityādi| dāhādayaḥ
pittaliṅgāni||34-36||
sarvairliṅgairyuktaṃ matimān vivarjayedabalam| tṛṣṇādāhaparītaṃ śāntāgniṃ
jantubhirjagdham||37|| vātakaphaprabalaṃ
yadyadekadoṣolbaṇaṃ na tat kṛcchram| kaphapitta-vātapittaprabalāni tu
kṛcchrasādhyāni||38||
cikitsāpravṛttinivṛttyarthaṃ sādhyāsādhyakuṣṭhānyāha- sarvairityādi||37-38||
vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya
virecanaṃ cāgre||39|| vamanavirecanayogāḥ
kalpoktāḥ kuṣṭhināṃ prayoktavyāḥ| pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ
sirāvyadhanam||40|| bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ
kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||41||
snehasya pānamiṣṭaṃ śuddhe koṣṭhe pravāhite rakte| vāyurhi śuddhakoṣṭhaṃ
kuṣṭhinamabalaṃ viśati śīghram||42||
yathākramaṃ cikitsāmāha- vātottareṣvityādi| agre
7
iti sarpirādiṣu yojyaṃ; tena vātottarādiṣu sarpirādi prathamaṃ kartavyaṃ,
tadanu vakṣyamāṇā cikitsā kāryetyarthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān;
stokastokanirharaṇena punaḥ punaḥ śodhyaḥ; ekadā hi bhūridoṣaharaṇe balakṣayo
mahātyayaḥ syāt| ata evāha- doṣe hyatimātrahṛte ityādi| doṣe iti
jātāvekavacanaṃ; tena kaphapittayorapi grahaṇam; kiṃvā doṣa iti ekavacanenaiva
ekadoṣasyāpyatimātraharaṇe vāyurhanyāditi| koṣṭhe śuddhe rakte pravāhite ca
snehasya pānaṃ jñeyam| aśuddhakoṣṭhasya snehapānaṃ vyādhivardhanaṃ bhavati|
uktaṃ hi- “śeṣadoṣe vyādhirativardhate” iti| śodhanena tu niḥśeṣīkṛte doṣe
saśeṣadoṣatā nāsti||39-42||
doṣotkliṣṭe hṛdaye vāmyaḥ kuṣṭheṣu cordhvabhāgeṣu| kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ
sapaṭolairnimbarasayuktaiḥ||43|| śītarasaḥ
pakvaraso madhūni madhukaṃ ca vamanāni| kuṣṭheṣu trivṛtā dantī triphalā ca
virecane śastā||44|| sauvīrakaṃ
tuṣodakamāloḍanamāsavāśca sīdhūni| śaṃsantyadhoharāṇāṃ yathāvirekaṃ
kramaśceṣṭaḥ||45|| dārvībṛhatīsevyaiḥ
paṭolapicumardamadanakṛtamālaiḥ| sasnehairāsthāpyaḥ kuṣṭhī
sakaliṅgayavamustaiḥ||46|| vātolbaṇaṃ
viriktaṃ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭolaiḥ
sādhayetsneham||47|| saindhavadantīmaricaṃ
phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| nasyaṃ syātsaviḍaṅgaṃ
krimikuṣṭhakaphaprakopaghnam
8||48|| vairecanikairdhūmaiḥ
ślokasthāneritaiḥ praśāmyanti| kṛmayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ
prayojitairuttamāṅgasthāḥ||49||
kuṭajetyādinā vamanadravyāṇyāha| śītarasaḥ śītakaṣāyaḥ
9| yathāvirekaṃ kramaśceṣṭa iti pradhānamadhyāvaraśuddhyapekṣayā
peyādikramastriśo dviśa ekaśo vā kāryaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ
ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (si.a.1) iti| āsthāpanānuvāsane yadyapi
“nāsthāpyāḥ kuṣṭhinaḥ” (si.a.2) ityādinā kuṣṭhe niṣiddhe,
tathā'pyāsthāpanānuvāsanaikasādhyāyāmavasthāyāṃ kartavye eva; yaduktaṃ-
“pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyet”
(vi.a.8) iti; tenāha- vātolbaṇamityādi| sūtrasthāne yadyapi ekaiva vairecaniko
dhūma uktastathā'pi tatroktadravyairvyastasamastairbahavo dhūmā bhavantīti
bahuvacanamiha kṛtam||43-49||
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ svinnānāṃ prastarapraṇāḍībhiḥ| kūrcairvighaṭṭitānāṃ
raktotkleśo'panetavyaḥ||50|| ānūpavārijānāṃ
māṃsānāṃ poṭṭalaiḥ sukhoṣṇaiśca| svinnotsannaṃ
10
vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa||51||
rudhirāgamārthamathavā śṛṅgālābūni
11
yojayet kuṣṭhe| pracchitamalpaṃ kuṣṭhaṃ virecayedvā jalaukobhiḥ||52||
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ
siddhirbhavetteṣām||53||
nāḍyeva nāḍī svedādhyāye uktā| kūrcaṃ śastraviśeṣamāhuḥ| raktotkleśaḥ
utkliṣṭaṃ raktam| svinnatvenotsannaṃ svinnotsannam| rudhirāgamārthaṃ
vilikhediti sambandhaḥ| nirhṛto'sradoṣo yeṣāṃ te nirhṛtāsradoṣāḥ||50-53||
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśanāni yāni syuḥ| teṣu nipātyaḥ kṣāro
raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||54||
pāṣāṇakaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ
pradeho'gadaiścānu||55|| stabdhāni
suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni|
kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām||56||
jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenairvā| ghṛṣṭāni gomayairvā
tataḥ pradehaiḥ pradehyāni||57||
na śastraṃ kramata iti sirādisaṅkaṭatvānna śastraṃ yogyaṃ bhavati|
sparśendriyanāśanānīti tvagindriyaharāṇi| suptasuptānīti suptavat suptāni
acetanāni, sarvathā sparśājñānītyarthaḥ||54-57||
mārutakaphakuṣṭhaghnaṃ karmoktaṃ pittakuṣṭhināṃ kāryam| kaphapittaraktaharaṇaṃ
tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṃ ca||58|| sarpīṃṣi
tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut
12
karma| bāhyābhyantaramagryaṃ tat kāryaṃ pittakuṣṭheṣu||59||
sarpīṃṣi tiktakāni tiktaṣaṭpalādīni| pittakuṣṭhināṃ kaphapittaraktaharaṇādīni
kāryāṇīti yojyam||58-59||
doṣādhikyavibhāgādityetat karma kuṣṭhanut proktam| vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṃ
prāyastvagdoṣasāmānyāt||60|| dārvī
rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham| abhayā prayojitā vā māsaṃ
savyoṣaguḍatailā||61|| mūlaṃ paṭolasya tathā
gavākṣyāḥ pṛthak palāṃśaṃ triphalātvacaśca
13| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā||62||
palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| jīrṇe
rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||63||
kuṣṭhāni śophaṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena
nihanti caiṣa hṛdbastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||64||
dārvī dāruharidrā| rasāñjanaṃ dārvīkvāthakṛtam| abhayāprayoge guḍatailayoḥ
kuṣṭhanidānatvenoktayorapi saṃyogamahimnā harītakyā samaṃ prayogaḥ kuṣṭhaghno
bhavati| mūlaṃ paṭolasyeti paṭolamūlaṃ, tathā gavākṣyā api mūlam| palāṃśaṃ
palaparimāṇam| triphalātvacaśca pratyekaṃ palāṃśāḥ| yadyapi
kalyāṇakaghṛtoktāṣṭāviṃśatipadena triphalāyāḥ pratyekaṃ bhāgaḥ sarvatra
vyavasthāpitaḥ, tathā'pi tasyaivārthasya dyotanārthaṃ punaḥ pṛthakśabdaṃ
grāhayati; kiṃvā trāyamāṇāyāḥ kaṭurohiṇyāśca pṛthagbhāgārdhikatvaṃ darśayati,
triphalāyāstu prasaṅgata eva pṛthagbhāgagrahaṇaṃ siddham|
trāyamāṇākaṭurohiṇyoḥ pratyekaṃ ṣaṭśāṇamātraṃ, nāgarasya
cobhayorardhabhāgapūrakatvenārdhapalāpekṣayā caturthapādadvayena
śāṇacatuṣṭayaṃ bhavati, evaṃ trāyamāṇākaṭurohiṇīnāgaraiḥ palamekaṃ,
paṭolamūlādibhiḥ pañcapalānīti militvā ṣaṭpalāni; tathā satyeṣāṃ paṭolādīnāṃ
cūrṇīkṛtānāmiti jarjarīkṛtānāṃ, ṣaṭpalānāṃ palamākṛṣya jale śṛtaṃ pibet; evaṃ
ṣaḍdinaṃ prayojyam| ṣaḍdinaprayogeṇaivāsya prāyaḥ kuṣṭhaharatvamunnīyate|
etadvyākhyānasammatipradāni tantrāntarāṇi likhyante| tathāhi agniveśaḥ-
“paṭolamūlaṃ triphalā viśālā ca palonmitā| palārdhaṃ trāyamāṇā ca tathā
kaṭukarohiṇī|| karṣārdhaṃ nāgaraṃ dattvā ṣaṭpalānyavacūrṇayet| jale śṛtaṃ
pibet koṣṇaṃ cūrṇasyātra palaṃ palam” ityādi| cakṣuṣyeṇo'pyāha- “paṭolamūlaṃ
triphalā viśālā ca palāṃśikā| kaṭukā trāyamāṇā ca palardhā pādanāgarā|| tasmāt
ṣaḍbhāgamutkvāthya jale doṣaharaṃ pibet” iti| anye tu vyākhyānayanti yat-
palāṃśaśabdena karṣa ucyate; tena paṭolamūlasya pṛthakkarṣaḥ, tathā
gavākṣīmūlasya karṣaḥ, tathā kriphalāyā militvā karṣaḥ, trāyamāṇā ca
nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, evaṃ kaṭurohiṇī ca nāgarapādayuktā
satī karṣārdhā bhavati, evaṃ militvā palaṃ cūrṇīkṛtaṃ jale śṛtaṃ pibediti|
etacca tantrāntaravirodhāt tathā triphalasamudāyabhāgasya
cānyāyasiddhatvānnātisādhu; “paṭolamūlatriphalāgavākṣītrivṛtāpalaiḥ| trāyantī
kaṭukā dvābhyāṃ kṛtvā nāgarapādikam|| cūrṇaṃ palaṃ pibettasmācchṛtaṃ jīrṇe
rasānnabhug” ityādijatūkarṇavacanavirodhācca| jīrṇe rasairityādi| vireke'tra
rasabhojanaṃ prayogayaugikatvāt; āvartakīghṛtaviriktasya
14
kāñjikakodravānnabhojanavat| dhanvamṛgadvijānāṃ rasaiḥ
śālyodanamādadītetyarthaḥ||60-64||
mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dve| saptacchadanimbatvak
saviśālaścitrako mūrvā||65|| cūrṇaṃ
tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvājyam
15| siddhaṃ kuṣṭhanibarhaṇametat prāyogikaṃ bhakṣyam||66||
śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi|
braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāṃśca vinihanti||67||
iti mustādicūrṇam| triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭolānām|
māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām||68||
bhūnimbapalāśānāṃ dadyādvipalaṃ tatastrivṛddviguṇā| tasyāśca punarbrāhmī
taccūrṇaṃ suptinut paramam||69||
tarpaṇabhāgairiti saktubhāgaiḥ| prāyogikamiti satatopayojyam|
kecittriphaletyādi yogaṃ na paṭhanti||65-69||
lelītakaprayogo
16
rasena jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca
mūtreṇa||70|| śreṣṭhaṃ
17
gandhakayogāt suvarṇamākṣikaprayogādvā| sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī
rasaṃ ca nigṛhītam||71||
vajraśilājatusahitaṃ sahitaṃ vā yogarājena| sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī
nigṛhya nityaṃ ca||72||
lelīta(ha)kaḥ pāṣāṇabheda auttarāpathikaḥ, ucyate hi nighaṇṭau- “āsīddaityo
mahābāhurlelihāno mahāsuraḥ| yojanānāṃ trayastriṃśat kāyenācchādya tiṣṭhati||
viṣṇucakreṇa
18
sañcchinno papāta dharaṇītale| vasā tasya samākhyātā lelīha(ta)ka iti kṣitau”
ityādi| jātyā iti āmalakyāḥ||70-72||
khadirasuradārusāraṃ śrapayitvā tadrasena toyārthaḥ| kṣaudraprasthe kāryaḥ
kārye te cāṣṭapalike ca||73||
tatrāścūrṇānāmaṣṭapalaṃ prakṣipettathā'mūni| triphalaile tvaṅmaricaṃ patraṃ
kanakaṃ ca karṣāṃśam||74|| matsyaṇḍikā
madhusamā tanmāsaṃ jātamāyase bhāṇḍe| madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāse śamaṃ
yātaḥ||75|| iti madhvāsavaḥ|
kārye te cāṣṭapālike iti khadirasuradārusāre aṣṭapalamāne kartavye| kanakaṃ
nāgakeśaram||73-75||
khadirakaṣāyadroṇaṃ kumbhe ghṛtabhāvite samāvāpya| dravyāṇi cūrṇitāni ca
ṣaṭpalikānyatra deyāni||76||
triphalāvyoṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakendrayavāḥ| sauvarṇī ca tathā tvak
chinnaruhā ceti tanmāsam||77|| nidadhīta
dhānyamadhye prātaḥ prātaḥ pibettato yuktyā| māsena mahākuṣṭhaṃ hantyevālpaṃ
tu pakṣeṇa||78||
arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramehaśoṣāṃśca| nā bhavati kanakavarṇaḥ
pītvā'riṣṭaṃ kanakabindum||79|| iti
kanakabindvariṣṭam| kuṣṭheṣvanilakaphakṛteṣvevaṃ peyastathā'pi paitteṣu|
kṛtamālakvāthaścāpyeṣa viśeṣāt kaphakṛteṣu||80||
kanakabindau madhuśarkare vinā āsavāniṣpatteḥ pūrvānusāroktamāne madhuśarkare
ihāpi jñeye| sauvarṇītvak
19
dāruharidrātvak| kecit kanakabinduṃ paṭhitvā madhvāsavaṃ paṭhanti||76-80||
triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharogavinihantā|
kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyogasaṃyuktaḥ||81||
triphalāsavaśca gauḍa ityādau gauḍa iti śarkarāsthāne guḍena kṛto gauḍaḥ|
kramukaṃ hrakhapūgaphalaṃ, varāṅgaṃ guḍatvak| atra triphalādīnāṃ māne'nukte'pi
āsavāntaroktadravyamānavibhāgena mānaṃ grāhyam||81||
laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭheṣu śākani ca tiktakāni| bhallātakaiḥ
satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghṛtāni caiva||82||
purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṃsāni mudgāśca paṭolayuktāḥ| śastā, na
gurvamlapayodadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca||83||
laghūnītyādinā sevyamāhāramāha| bhallātakādīnāmannasaṃskārakatvaṃ
ghṛtasādhakatvaṃ ca yathāsvaparibhāṣayā jñeyam| na gurvityādinā
niṣedhyamāha||82-83||
elā kuṣṭhaṃ dārvī śatapuṣpā citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭhālepanamiṣṭaṃ rasāñjanaṃ
cābhayā caiva||84|| citrakamelāṃ bimbīṃ
20
vṛṣakaṃ trivṛdarkanāgarakam| cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya||85||
kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu| bhidyante vilayanti ca
liptānyarkābhitaptāni||86|| māṃsī maricaṃ
lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ| mūtraṃ pittaṃ
21
kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||87|| trapu
sīsamayaścūrṇaṃ maṇḍalanut phalgucitrakau bṛhatī| godhārasaḥ salavaṇo dāru ca
mūtraṃ ca maṇḍalanut||88||
kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannena| māṃseṣu toyakāryaṃ kāryaṃ
piṣṭe ca kiṇve
22
ca||89|| tairmedakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṃ
pralepanaṃ śastam| maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṃsthaṃ kṛmighnaṃ ca||90||
mustaṃ madanaṃ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| dārvī sasaptaparṇā
snānaṃ siddhārthakaṃ nāma||91|| eṣa kaṣāyo
vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathodgharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ
pāṇḍurogaghnaḥ||92|| kuṣṭhaṃ
karañjabījānyeḍagajaḥ kuṣṭhasūdano lepaḥ|
prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalodhrāśca||93||
śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjayoḥ phalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto
lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||94|| lodhrasya
dhātakīnāṃ vatsakabījasya naktamālasya| kalkaśca mālatīnāṃ
kuṣṭheṣūnmardanālepau||95|| śairīṣī tvak
puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ
kuṣṭhanullepaḥ||96|| iti lepāḥ|
eletyādinā lepānāha| bimbī aṣṭhopamaphalā| arkaḥ kuruvindo maṇiviśeṣaḥ,
tāmramityanye| vilayantīti apayānti| māṃseṣu toyakāryamiti māṃsaprakṣālanodake
tathā piṣṭe tathā kiṇve ca toyakāryaṃ kāryam| toyakāryaṃ kṣārāmbhasā kāryamiti
yojyam| atra māṃsapiṣṭābhyāṃ kiṇvaṃ kāryaṃ, kiṇvaiśca medakaḥ sādhanīyaḥ|
medakaḥ jagalaḥ| sujātaḥ sañjanitaḥ, pralepanamiti yojyam| mustamityādau
varṇaka iti varṇakaramālepanam| tvagdoṣaśabdena gobalīvardanyāyena
kilāsavyaṅgādīnāṃ grahaṇam| kuṣṭhamityādiko yogo jalapiṣṭo jñeyaḥ|
tenāragvadhīyokte “karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ
pradehaḥ” (sū.a.3) ityatra gomūtrapiṣṭatvaṃ viśeṣaḥ, tena na paunaruktyam|
udvartanālepāvityādau unmardanam udvartanaṃ jñeyam| śairīṣī tvagityādau
pratyekadravyakṛtatvena caturbhirdravyaiścaturvidho lepo jñeyaḥ| anye tu
caturbhirapi militairavacūrṇanodvartanajalapiṣṭalepanarasakriyālepanabhedeneha
caturvidhalepaṃ vadanti| etaccaturvidhācatuṣṭayamāragvadhīyaprayogeṣu yadyapi
dṛśyate, tathā'pyālepanena siddhatvānnātiramaṇīyam||84-96||
dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya|
āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya||97||
iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| snāne pāne ca
hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya||98|| ālepanaṃ
pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ| tailaghṛtapākayoge ceṣyante
kuṣṭhaśāntyartham||99|| triphalā
nimbapaṭolaṃ mañjiṣṭhā rohiṇī vacā rajanī| eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti
kaphapittajaṃ kuṣṭham||100|| etaireva ca
sarpiḥ siddhaṃ vātolbaṇaṃ jayati kuṣṭham| eṣa ca kalpo diṣṭaḥ
khadirāsanadārunimbānām||101||
dārvyā ityādau dārvīsambandhino rasāñjanasyaiko yogaḥ; śeṣāstu ṣaṭ,
saptamastiniśasya, aṣṭamo'śvamārasya| aśvamārastu yadyapi
mūlaviṣatvenoktastathā'pi kuṣṭheṣu viṣaprayogasyāpi hitatvāt sādhuḥ||97-101||
kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rohiṇī kaṭukā| kuṭajaphalotpalamustaṃ
bṛhatīkaravīrakāsīsam||102||
eḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrako viḍaṅgaśca| tiktālābukabījaṃ
kampillakasarṣapau vacā dārvī||103||
etaistailaṃ siddhaṃ kuṣṭhaghnaṃ yoga eṣa cālepaḥ| udvartanaṃ
pragharṣaṇamavacūrṇanameṣa eveṣṭaḥ||104||
kuṣṭhārketyādau etaistailaṃ siddhamityatra prādhānyāttilatailaṃ jñeyaṃ, yatra
tu viśeṣastatra ‘kanakakṣīrī śailā’ ityādau ‘sārṣapamathavā tailam’ ityuktam;
anye tu kuṣṭheṣvālepe sārṣapaṃ grāhayanti, pāne tu viśeṣānuktau tilatailameva
bhavati||102-104||
śvetakaravīrakaraso gomūtraṃ citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭheṣu tailayogaḥ
siddho'yaṃ sammato bhiṣajām||105|| iti
śvetakaravīrādyaṃ tailam|
śvetakaravīrarasa ityādau karavīrarasagomūtrayordravatvaṃ, śeṣasya
kalkatvam||105||
śvetakaravīrapallavamūlatvagvatsako viḍaṅgaśca|
kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrohiṇī kaṭukā||106||
etaistailaṃ siddhaṃ kalkaiḥ pādāṃśikairgavāṃ mūtram| dattvā
tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam||107||
iti śvetakaravīrapallavādyaṃ tailam|
śvetakaravīrapallavetyādau karavīrarasasya gomūtrasya ca sāmyam||106-107||
tiktālābukabījaṃ dve tutthe rocanā haridre dve| bṛhatīphalameraṇḍaḥ
saviśālaścitrako mūrvā||108||
kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| lāṅgālakaṃ kuṭajatvak
kaṭukākhyā rohiṇī caiva||109|| sarṣapatailaṃ
kalkairetairmūtre caturguṇe sādhyam|
kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantṛ||110||
iti tiktekṣvākvāditailam|
dve tutthe iti mayūratutthaṃ kharparikātutthaṃ ca||108-110||
kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca|
jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak||111||
saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotāḥ| guñjairaṇḍaṃ
bṛhatīmūlakasurasārjakaphalāni||112||
kuṣṭhaṃ pāṭhā mustaṃ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ
23| eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ||113||
haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako'mṛtāsañjñaḥ| saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak
sarjikālavaṇam||114|| kalkairetaistailaṃ
karavīrakamūlapallavakaṣāye| sārṣapamathavā tailaṃ gomūtracaturguṇaṃ
sādhyam||115|| sthāpyaṃ kaṭukālābuni
tatsiddhaṃ tena maṇḍalānyāśu| bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkṛmīṃśca kaṇḍūṃ ca
vinihanyāt||116|| iti kanakakṣīrītailam|
kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti khyātā| avākpuṣpī apāmārgaḥ; kiṃvā ‘hedvādullī’
iti khyātā| amṛtāsañjñaḥ kharparikātuttham||111-116||
kuṣṭhaṃ tamālapatraṃ maricaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ
saptāhaṃ bhājane tāmre||117|| tenāliptaṃ
sidhmaṃ saptāhāhyeti
24
tiṣṭhato gharme| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānaṃ muktvā viśuddhatanoḥ||118||
iti sidhme lepaḥ|
vyeti apayāti| gharme iti ātape| snānaṃ muktveti snānaṃ varjayitvā'yaṃ
prayogaḥ kartavyaḥ||117-118||
sarṣapakarañjakoṣātakīnāṃ tailānyatheṅgudīnāṃ ca| kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ
yaccāpi khadirasārasya||119||
sarṣapakarañjetyādinā kuṣṭheṣvannapānasādhane sārṣapatailādīni deyānīti
darśayati; anye tu kuṣṭheṣu sāmānyena tailaśrutau sārṣapādīnyeva deyāni na
tilatailamityanena darśitamiti varṇayanti||119||
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ
siddhe ca sarjarasaḥ||120|| deyaḥ
samadhūcchiṣṭo vipādikā tena śāmyate'bhyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭimaṃ kuṣṭhaṃ
śāmyatyalasakaṃ ca||121|| iti
vipādikāharaghṛtataile| kiṇvaṃ
25
varāharudhiraṃ pṛthvīkā saindhavaṃ ca lepaḥ syāt| lepo yojyaḥ kustumburūṇi
kuṣṭhaṃ ca maṇḍalanut||122||
pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| lepaḥ sakākanāso
maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||123||
citrakaśobhāñjanakau guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ śyāmā
dantī dravantī ca||124|| lākṣārasāñjanailāḥ
punarnavā ceti kuṣṭhino lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ sarve deyāḥ
ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ||125||
eḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca| kṛmikuṣṭhamaṇḍalākhyaṃ
dadrūkuṣṭhaṃ ca śamamupaiti||126|| eḍagajaḥ
sarjaraso mūlakabījaṃ ca sidhmakuṣṭhānām| kāñjikayuktaṃ tu
pṛthaṅmatamidamudvartanaṃ lepāḥ||127|| vāsā
tiphalā pāne snāne codvartane pralepe ca| bṛhatīsevyapaṭolāḥ sasārivā rohiṇī
caiva||128||
khadirāvaghātakakubharohītakalodhrakuṭajadhavanimbāḥ| saptacchadakaravīrāḥ
śasyante snānapāneṣu||129||
jalavāpyalohakeśarapatraplavacandanaṃ mṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ
pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||130||
yaṣṭyāhvalodhrapadmakapaṭolapicumardacandanarasāśca| snāne pāne ca hitāḥ
suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ||131|| ālepanaṃ
priyaṅgurhareṇukā vatsakasya ca phalāni| sātiviṣā ca sasevyā sacandanā rohiṇī
kaṭukā||132||
tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu|
tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||133||
klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake sacarmadale| śītāḥ pradehasekā vyadho
vireko ghṛtaṃ tiktam||134||
ghṛtatailapāka iti yamakapākaḥ| atra ca siddhe snehe kṣepyayoḥ
sarjarasamadhūcchiṣṭayorapi kalkārthopāttajīvantīmañjiṣṭhādidravyaiḥ
samānatvaṃ sāhacaryājjñeyaṃ; kiṃvā snehādaṣṭamo bhāgaḥ
sarjarasamadhūcchiṣṭayoḥ, anyatra dṛṣṭatvāt; tathāhi “samūlāderaṇḍāt” ityādau
dviprasthasnehaparimāṇe madhūcchiṣṭapalānyaṣṭāvuktāni| pūtīketyādau pakvasurā
26
gorakṣakarkaṭī, kṣaudravallī guḍūcī| ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnā iti kiṇvaṃ
varāharudhiramityādyuktāḥ ṣaḍ bhavanti| anye citrakādīneva ślokapādoktān ṣaḍ
varṇayanti| avaghātaḥ karṇikākāraḥ| rohītakaḥ ‘rohiḍā’ iti khyātaḥ| vāpyaṃ
kuṣṭhaṃ, lohamaguru, plavaṃ kaivartamustakam| bhāgottarāṇi
yathottaramekabhāgavṛddhāni| rasā iti kvāthāḥ| tailairityādau candanādīnāṃ
tailasādhanarūpa eva yogo jñeyaḥ||120-134||
khadiraghṛtaṃ nimbaghṛtaṃ dārvīghṛtamuttamaṃ paṭolaghṛtam| kuṣṭheṣu
raktapittaprabaleṣu bhiṣagjitaṃ siddham||135||
khadiraghṛtamityādau khadirādibhirghṛtāni sādhyāni; tatra ca khadirasya sāraṃ,
nimbasya tvak, paṭolasya ca patraṃ grāhyaṃ, vṛddhavyavahārāt| uktaṃ ca- “sāraḥ
syāt khadirādīnāṃ, nimbādīnāṃ tvacastathā| phalaṃ tu dāḍimādīnāṃ,
paṭolāderdalaṃ tathā” iti||135||
triphalātvaco'rdhapalikāḥ paṭolapatraṃ ca kārṣikāḥ śeṣāḥ| kaṭurohiṇī sanimbā
yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca||136|| eṣa kaṣāyaḥ
sādhyo dattvā dvipalaṃ masūravidalānām| salilāḍhake'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso
grāhyaḥ||137|| te ca
27
kaṣāye'ṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ
tataḥ koṣṇam||138|| tadvātapittakuṣṭhaṃ
vīsarpaṃ vātaśoṇitaṃ prabalam| jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphoṭakān
hanti||139||
triphalātvaca ityādau pratyekaṃ harītakyādīnāmardhapalaṃ, paṭolapatraṃ
cārdhapalaṃ; śeṣāḥ kaṭurohiṇyādayaḥ| masūravidalānāmiti nistuṣamasūrāṇāṃ, na
tu masūravidalā'tra śyāmā; uktaṃ hi jatūkarṇe puṃliṅgena- “masūravidalāt
palam” iti| aṣṭabhāge śeṣe iti ṣoḍaśapale; ata evoktaṃ ‘tatra kaṣāye'ṣṭapale’
iti prathamādvivacanāntaṃ, tena ṣoḍaśapalamāha| atra
cāṣṭāviṃśatyuttarapalaśatamānasyāṣṭabhāgaśeṣe ṣoḍaśapalāni bhavanti, tacca
dravaṣoḍaśapalamaṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyenaivocyate; pale'pi yadi
dravadvaiguṇyaṃ syāttadā ṣoḍaśapalena dvātriṃśatpalāni syuḥ, na
cehāḍhakāṣṭabhāgaśeṣe dvātriṃśatpalatvaṃ, kintu ṣoḍaśapalameva;
tenaitasmādevāṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyāddravaṣoḍaśapalagrahaṇādunnīyate yat-
palollekhyamāne dvaiguṇyaṃ nāsti; kiñca kuḍavādāveva dravadvaiguṇyamihānumataṃ
tantrāntareṇāpyanumatamiti| yāvat syādaṣṭapalamityanena kaṣāyacatuṣpalena
saṃyutasyāṣṭapalaṃ sthāpyamiti darśayati
28| eṣā ca mātrā kuṣṭhināṃ bhūrimātradravyasādhyatvenottamā jñeyā||136-139||
nimbapaṭolaṃ dārvīṃ durālabhāṃ tiktarohiṇīṃ triphalām| kuryādardhadalāṃśaṃ
parpaṭakaṃ trāyamāṇāṃ ca||140||
salilāḍhakasiddhānāṃ rase'ṣṭabhāgasthite kṣipet pūte|
candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṃ ca||141||
mustaṃ vatsakabījaṃ kalkīkṛtyārdhakārṣikān bhāgān| navasarpiṣaśca
ṣaṭpalametatsiddhaṃ
29
ghṛtaṃ peyam||142||
kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri|
pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham||143||
iti tiktaṣaṭpalakaṃ ghṛtam|
nimbamityādinā tiktaṣaṭpalakamāha| “sarpiścāpyanavaṃ hitam” iti vacanasya
bādhakamiha yogamahimnā sarpiṣo navatvaṃ jñeyam| prathamaṃ ‘sarpiṣaḥ’ iti
padaṃ mānārthaṃ, dvitīyaṃ tu ‘ghṛtaṃ’ iti padaṃ peyatvopadarśanārthaṃ; tathā
prathamaṃ siddhamiti pakvaṃ, dvitīyaṃ tu prasiddhikhyāpakam||140-143||
saptacchadaṃ prativiṣāṃ śampākaṃ tiktarohiṇīṃ pāṭhām| mustamuśīraṃ triphalāṃ
paṭolapicumardaparpaṭakam||144||
dhanvayavāsaṃ candanamupakulyāṃ padmakaṃ haridre dve| ṣaḍgranthāṃ saviśālāṃ
śatāvarīṃ sārive cobhe||145|| vatsakabījaṃ
yāsaṃ
30
mūrvāmamṛtāṃ kirātatiktaṃ ca| kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṃ trāyamāṇāṃ
ca||146|| kalkaścāturbhāgo
31
jalamaṣṭaguṇaṃ raso'mṛtaphalānām| dviguṇo ghṛtātpradeyastatsarpiḥ
pāyayetsiddham||147|| kuṣṭhāni
raktapittaprabalānyarśāṃsi raktavāhīni| vīsarpamamlapittaṃ
32
vātāsṛk pāṇḍurogaṃ ca||148||
visphoṭakānsapāmānunmādaṃ kāmalāṃ jvaraṃ kaṇḍūm| hṛdrogagulmapiḍakā asṛgdaraṃ
gaṇdamālāṃ ca||149|| hanyādetat sarpiḥ pītaṃ
kāle yathābalaṃ sadyaḥ| yogaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam||150||
iti mahātiktakaṃ ghṛtam|
saptacchadamityādinā mahatiktaghṛtamāha| śampāka āragvadhaḥ| kalkaścāturbhāga
iti ghṛtāccaturtho bhāgaḥ; etacca sāmānyaparibhāṣāsiddhamapi
spaṣṭārthamucyate| amṛtaphalānāmiti āmalakānām| atrāpi trisarpirvacane ekaṃ
kalkādibhāgārthaṃ, dvitīyaṃ peyatvopadarśanārthaṃ, tṛtīyaṃ
mahātiktakasañjñādarśanārtham||144-150||
doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane
33| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamanuvartate
34
sādhyam||151||
na kuṣṭhamanuvartata iti sādhyamevetyarthaḥ||151||
khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostule| tulārdhāḥ sarva evaite
karañjāriṣṭavetasāḥ||152|| parpaṭaḥ
kuṭajaścaiva vṛṣaḥ kṛmiharastathā| haridre kṛtamālaśca guḍūcī triphalā
trivṛt||153|| saptaparṇaśca saṅkṣuṇṇā
daśadroṇeṣu vāriṇaḥ| aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet||154||
dhātrīrasaṃ ca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ pacet| mahātiktakakalkaistu
yathoktaiḥ palasammitaiḥ||155|| nihanti
sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣevaṇāt| mahākhadiramityetat paraṃ
kuṣṭhavikāranut||156|| iti mahākhadiraṃ
ghṛtam|
khadirasya tulā ityādikaṃ kecidanārṣaṃ vadanti| sādhayedityatra ‘sarpiḥ’ iti
śeṣaḥ| tatra ghṛtamānānuktau kvāthaśeṣasyāḍhakādhikadroṇasya niyatatvāt
tatkvāthacaturthabhāgaṃ prasthādhikāḍhakamānaṃ ghṛtaṃ sādhyam||152-156||
prapatatsu lasīkāprasruteṣu gātreṣu jantujagdheṣu| mūtraṃ nimbaviḍaṅge snānaṃ
pānaṃ pradehaśca||157||
vṛṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| snāne pāne lepe
krimikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||158||
pānāhāravidhāne prasecane dhūpane pradehe ca| kṛmināśanaṃ viḍaṅgaṃ viśiṣyate
kuṣṭhahā khadiraḥ||159|| eḍagajaḥ saviḍaṅgo
mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| uddālanaṃ śvadantā gośvavarāhoṣṭradantāśca||160||
edagajaḥ saviḍaṅgo dve ca niśe rājavṛkṣamūlaṃ ca| kuṣṭhoddālanamagryaṃ
sapippalīpākalaṃ yojyam||161||
khadira iti kuṣṭhahantṛtvena khadiro dravyāntareṣu viśiṣyate prakarṣavān
bhavatītyarthaḥ| śvadantā iti kukkuradantāḥ| uddālanamiti
35
praśamanam| pākalaṃ kuṣṭham||157-161||
śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ
36
yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām| śvitre sraṃsanamagryaṃ malapūrasa iṣyate
saguḍaḥ||162|| taṃ pītvā susnigdho
yathābalaṃ sūryapādasantāpam| saṃseveta viriktastryahaṃ pipāsuḥ pibet
peyām||163|| śvitre'ṅge ye sphoṭā jāyante
kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu visruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam||164||
malapūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ
yathābalaṃ phāṇitopetam||165|| yaccānyat
kuṣṭhaghnaṃ śvitrāṇāṃ sarvameva tacchastam| khadirodakasaṃyuktaṃ
khadirodakapānagryaṃ vā||166|| samanaḥśilaṃ
viḍaṅgaṃ kāsīsaṃ rocanāṃ kanakapuṣpīm| śvitrāṇāṃ praśamārthaṃ sasaindhavaṃ
lepanaṃ dadyāt||167|| kadalīkṣārayutaṃ vā
kharāsthi dagdhaṃ gavāṃ rudhirayuktam| hastimadādhyuṣitaṃ vā mālatyāḥ
korakakṣāram||168|| nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ
sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā| mūlakabījāvalgujalepaḥ piṣṭo gavāṃ
mūtre||169|| kākodumbarikā vā
sāvalgujacitrakā gavāṃ mūtre| piṣṭā manaḥśilā vā saṃyuktā barhipittena||170||
lepaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| gopittamañjane dve pippalyaḥ
kālaloharajaḥ||171|| śuddhyā
śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati
kṣīṇapāpasya||172||
tvagdoṣādhikārānuṣaṅgāttvagdoṣaviśeṣasya śvitrasya cikitsāmāha-
śvitrāṇāmityādi| nanvapararogāṇāṃ nidānādyabhidhāya cikitsocyate, śvitrasya tu
prathamaṃ cikitsā paścāddhetvādīti ko'bhiprāyaḥ? ucyate- yeyaṃ
kuṣṭhacikitsoktā sā śvitrāṇāmapi vidheyā; tadyadi nidānādi śvitrasyocyate tadā
sā cikitsā vyavahitā syāt, tena cikitsaiva tāvaducyate| śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ
prayoktavyamiti yadetat kuṣṭhoddālanamuktaṃ tacchvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ gāḍhataraṃ
kartavyamityarthaḥ| sarvato viśuddhānāmiti vamanādibhiḥ śuddhānām| malapūḥ
kākodumbarikā| śvitre'ṅge iti śvitrayukte'ṅge| kanakapuṣpī suvarṇakṣīrī|
mālasyāḥ korakakṣāramiti mālatīmukulakṣāraṃ, korako mukula ucyate| añjane dve
iti sauvīraṃ rasāñjanakaṃ ca| kasyacideva praśāmyatītyanena śvitrāṇāṃ
durapagamatāmāha||162-172||
dāruṇaṃ cāruṇaṃ
37
śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| vijñeyaṃ trividhaṃ tacca
38
tridoṣaṃ prāyaśaśca tat||173|| doṣe
raktāśrite raktaṃ tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ guru
taccottarottaram||174|| yat
parasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat| yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ
naiva sidhyati||175|| araktaloma tanu yat
pāṇḍu nāticirotthitam| madhyāvakāśe cocchūnaṃ śvitraṃ tatsādhyamucyate||176||
nāmabhiriti uktadāruṇādibhireva| prāyaḥśabdenaikadoṣaṃ dvidoṣaṃ ca bhavati|
doṣe ityādinoktaṃ traividhyaṃ vibhajati| suśrute tu “tvaggatameva kilāsam”
(ni.a.5) ityuktaṃ, tacca na kuṣṭhavadraktādigatakuṣṭhalakṣaṇakārakaṃ
śvitramityabhiprāyeṇoktam| iha tu yadraktādyāśrayitvaṃ śvitrasyocyate,
tadraktādidoṣamātrābhiprāyeṇa na raktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇakāritayā;
tenātrāpi tvaṅmātravikṛtikārakatvaṃ śvitrasya sammatameveti na virodhaḥ
39| gurviti anupakramam| araktetyādinā sādhyakilāsalakṣaṇamāha||173-176||
vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā surāṇāṃ
40
gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi
cānnam||177||
vacāṃsītyādinā tvaihikaṃ vāṅmānasaṃ pāpaṃ karmoktaṃ, pāpakriyetyanena
janmāntarakṛtamadharmaṃ grāhayati||177||
tatra ślokāḥ- heturdravyaṃ liṅgaṃ vividhaṃ ye yeṣu cādhikā doṣāḥ| kuṣṭheṣu
doṣaliṅgaṃ samāsato doṣanirdeśaḥ||178||
sādhyamasādhyaṃ kṛcchraṃ kuṣṭhaṃ kuṣṭhāpahāśca ye yogāḥ| siddhāḥ
kilāsaheturliṅgaṃ gurulāghavaṃ tathā śāntiḥ||179||
iti saṅgrahaḥ praṇīto maharṣiṇā kuṣṭhanāśane'dhyāye| smṛtibuddhivarghanārthaṃ
śiṣyāya hutāśaveśāya||180||
heturdravyamityādinā saṅgrahaḥ| yeṣu yeṣu kapālādiṣu ye ye cādhikā doṣāsteṣāṃ
nirdeśaḥ samāsato doṣanirdeśa iti| ‘raukṣyaṃ śoṣastodaḥ’ ityādinoktaṃ
doṣaliṅgam| gurulāghavamiti ‘śvitraṃ guru taccottarottaram’ ityanenoktam||178-180||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ
nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘suptatvamaṅge dāhaśca’ iti pā. ↩
- 2 ‘yaddhṛṣṭamudgirate rajaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘kharparakaśakalaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘romāṇi piñjarāṇīva yasmin tat romapiñjaraṃ, romarājibhirācitamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 5 ‘raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yaddalatyapi’ iti pā. ↩
- 6 ‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘agre iti pūrvarūpeṣveva’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 8 ‘…kaphapradoṣaghnam’ iti pā. ↩
- 9 ‘śītarasaḥ apakvena ikṣurasādinā kṛtaḥ sīdhuḥ, pakvena ca kṛtaḥ pakvarasaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 10 ‘svinnotsvinnaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘śṛṅgālābūbhirāharedrudhiram’ iti pā. ↩
- 12 ‘yaccoktaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘triphalā trivṛcca’ iti pā. ↩
- 14 āvartakīghṛtamaṣṭāṅgasaṅgrahe kuṣṭhacikitsite (a.21) draṣṭavyam ↩
- 15 ‘samadhvaṃśam’ iti pā. ↩
- 16 ‘navanītakaprayogaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘evaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘viṣṇunā cakrasañcchinnaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘sauvarṇītvak āragvadhatvak’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘nimbaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘goḥ pittaṃ ca’ iti pā. ↩
- 22 ‘klinne’ iti pā. ↩
- 23 ‘kuṣṭhaṃ tumbaru pāṭhā mūrvā mustaṃ vacā'tha ṣaḍgranthā’ iti pā. ↩
- 24 ‘saptāhāddharmasevino vyeti’ iti pā. ↩
- 25 ‘klinnaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘pakvasurā pakvānnasandhānasañjātā surā, kṣaudraṃ madhu’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 27 ‘tatra’ ti pā. ↩
- 28 ‘eṣa salilāḍhake'ṣṭaśarāve dvaiguṇyābhāvavivakṣātaḥ sādhyaḥ| aṣṭabhāge'ṣṭapale śeṣe pūto vastrapūtaṃ kṛtvā raso grāhyaḥ| tatra śarāvamite kaṣāye ghṛtasya catuṣpalaṃ paktavyaṃ, śeṣaṃ tu aṣṭapalaṃ kāryam’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 29 ‘tiktaṃ’ iti pā. ↩
- 30 ‘vāsāṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘kalkaścaturthabhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘vīsarparaktapittaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘vamane’ iti pā. ↩
- 34 ‘ativartate’ iti pā. ↩
- 35 ‘uddālanaṃ nibiḍatvaktyājanaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 36 ‘praśamārthaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘dāraṇaṃ cāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘yaducyate tattrividhaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat kilāsaṃ, kintu kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāddhātūn dūṣayaddhetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat| anyathetararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādivarṇatāmātrakārakaṃ raktādigata doṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena carakoktena virodhaḥ syāt| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā kuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsadūṣakatvavirahaḥ khyāpyate’ iti mādhavanidānavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 40 ‘gurūṇāṃ’ iti pā. ↩