athāto rājayakṣmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
tridoṣajatvasāmānyāt kuṣṭhamanu rājayakṣmacikitsitamucyate| unmādāpasmārau
dakṣādhvaroddhvaṃsotpannāvapyāgantutvānubandhatvāt paścāduktau||1-2||
divaukasāṃ kathayatāmṛṣibhirvai śrutā kathā| kāmavyasanasaṃyuktā paurāṇī
śaśinaṃ prati||3|| rohiṇyāmatisaktasya
śarīraṃ nānurakṣataḥ| ājagāmālpatāmindordehaḥ snehaparikṣayāt||4||
duhitṝṇāmasambhogāccheṣāṇāṃ ca prajāpateḥ| krodho niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān
niḥsṛto mukhāt||5|| prajāpaterhi
duhitṝraṣṭāviṃśatimaṃśumān| bhāryārthaṃ pratijagrāha na ca
sarvāsvavartata||6|| guruṇā tamavadhyātaṃ
bhāryāsvasamavartinam| rajaḥparītamabalaṃ yakṣmā śaśinamāviśat||7||
so'bhibhūto'timahatā
1
gurukrodhena niṣprabhaḥ| devadevarṣisahito jagāma śaraṇaṃ gurum||8||
atha candramasaḥ śuddhāṃ matiṃ buddhvā prajāpatiḥ| prasādaṃ kṛtavān
somastato'śvibhyāṃ cikitsitaḥ||9|| sa
vimuktagrahaścandro virarāja viśeṣataḥ| ojasā
2
vardhito'śvibhyāṃ śuddhaṃ sattvamavāpa ca||10||
krodho yakṣmā jvaro roga ekārtho duḥkhasañjñakaḥ| yasmāt sa rājñaḥ
prāgāsīdrājayakṣmā tato mataḥ||11|| sa
yakṣmā huṅkṛto'śvibhyāṃ mānuṣaṃ lokamāgataḥ| labdhvā caturvidhaṃ hetuṃ
samāviśati mānavān||12||
divaukasāmityādinā prāgutpattiṃ yakṣmaṇo darśayati| etayā ca prāgutpattyā
dhātukṣayo rājayakṣmaṇaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ, tathā
bhāryāsvasamavartitayā'dharmaśca kāraṇaṃ, bhavatīti darśyate|
kāmavyasanasaṃyuktā strīpuṃsaṅgasambandhā
3| dehaḥ snehaparikṣayāditi dehasārakṣayāt; snehaśabdena hi sāravācinā
śukraujasī grāhye| avadhyātamiti krodhena cintitam| gurukrodheneti
yakṣmarūpeṇa| śuddhāṃ matiṃ buddhveti svāparādhajanitamātmanaḥ kṣayaṃ buddhvā
candramasaḥ svadoṣaparihārārthaṃ
4
śuddhāṃ buddhiṃ jñātvā| vimuktagraha iti graheṇa yakṣmākhyena vimuktaḥ|
sattvaṃ manaḥ| śuddhamiti nirdoṣam||3-12||
ayathābalamārambhaṃ vegasandhāraṇaṃ kṣayam| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ
viṣamāśanam||13||
ayathābalamārambhādiyakṣmahetutraye vihārarūpe āhārarūpatayā
bhinnajātīyatvādviṣamāśanaṃ ‘caturthaṃ viṣamāśanam’ iti pṛthak paṭhitam|
nirdeśādeva catuṣke labdhe caturthamiti padaṃ sāhasādīnāṃ prabhedānāṃ
bahutve'pi sāhasādicaturvidhānatikramopadarśanārtham
5||13||
yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| patanairabhighātairvā sāhasairvā
tathā'paraiḥ||14||
ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau
pradhāvati||15|| sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṃ
karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam||16||
pārśvaśūlaṃ ca pārśvastho varcobhedaṃ gude sthitaḥ| jṛmbhāṃ jvaraṃ ca
sandhistha uraḥsthaścoraso rujam||17||
kṣaṇanādurasaḥ
6
kāsāt kaphaṃ ṣṭhīvet saśoṇitam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlātipīḍitaḥ||18||
iti sāhasiko yakṣmā rūpairetaiḥ prapadyate| ekādaśabhirātmajño bhajettasmānna
7
sāhasam||19||
nidānoktamapi rājayakṣmahetvādi punaḥ prakaraṇavaśāt
kiñcinnidānoktaviśeṣavidhitsayocyate| uktaṃ kāraṇacatuṣkaṃ prapañcayati-
yuddhetyādi| sahasā śaktimanālocya yāni kriyante tāni sāhasāni| ubhāviti
kaphapitte| kṣaṇanādityādinā raktakaphaniṣṭhīvanamekameva lakṣaṇam
‘uraḥśūlātipīḍitaḥ’ ityantenocyate| uraḥśūlam uroruk,
raktaniṣṭhīvanaviśeṣaṇameva; tenaikādaśarūpatvaṃ pūryate eva||14-19||
hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti
yadā naraḥ||20|| tadā vegapratīghātāt
kaphapitte samīrayan| ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva vikārān kurute'nilaḥ||21||
pratiśyāyaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam| pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ
jvaramaṃsāvamardanam||22|| aṅgamardaṃ
muhuśchardiṃ varcobhedaṃ trilakṣaṇam| rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmā yairucyate
mahān||23||
hrīmattvādityādinā vegasandhāraṇajamāha| varcobhedaṃ trilakṣaṇamiti
pṛthagvātādijanitatridoṣaliṅgayuktamityarthaḥ||20-23||
īrṣyotkaṇṭhābhayatrāsakrodhaśokātikarśanāt| ativyavāyānaśanācchukramojaśca
hīyate||24|| tataḥ snehakṣayādvāyurvṛddho
doṣāvudīrayan| pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam||25||
śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam| karoti
cāṃsasantāpamekādaśagadānimān
8||26|| liṅgānyāvedayantyetānyekādaśa
mahāgadam| samprāptaṃ rājayakṣmāṇaṃ kṣayāt prāṇakṣayapradam||27||
īrṣyetyādinā dhātukṣayajamāha| oja iti rasaḥ, rase'pyojaḥśabdo vartate;
yaduktaṃ- “malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” iti; kiṃvā ojo dehasya
sāram| snehakṣayāditi dehasāraśukraujaḥkṣayāt| kṣayāt prāṇakṣayapradamityatra
kṣayahetutvāt kṣayaḥ; ‘prāṇakṣayāvaham’ iti vā pāṭhaḥ||24-27||
vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān
ghorānviṣamānmārutādayaḥ||28|| srotāṃsi
rudhirādīnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| ruddhvā rogāya kalpante puṣyanti ca na
dhātavaḥ||29|| pratiśyāyaṃ prasekaṃ ca kāsaṃ
chardimarocakam| jvaramaṃsābhitāpaṃ ca chardanaṃ rudhirasya ca||30||
pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ svarabhedamathāpi ca| kaphapittānilakṛtaṃ liṅgaṃ
vidyādyathākramam||31|| iti vyādhisamūhasya
rogarājasya
9
hetujam| rūpamekādaśavidhaṃ hetuścoktaścaturvidhaḥ||32||
vividhānītyādinā viṣamāśanajamāha| vaiṣamyeṇeti
prakṛtikaraṇādyaṣṭāhāravidhivaiṣamyeṇa| vaiṣamyādatipravṛddhā vātādayo
viṣamamunmārgeṇa gatāḥ santaḥ rudhirādīnāṃ srotāṃsi ruddhvā rogāya
yakṣmarūpāya kalpanta iti yojanā| yathākramamiti
pratiśyāyamityādiprathamaślokārdhavihitaṃ kaphakṛtaṃ, dvitīyaślokārdhavihitaṃ
pittakṛtaṃ, śeṣaṃ tu vātakṛtam| atra pratyekamekādaśalakṣaṇapāṭhena
ekādaśalakṣaṇayogenaiva rājayakṣmaṇaḥ sampūrṇatvaṃ prāyo bhavatīti darśayati|
yattu ṣaḍlakṣaṇatvaṃ trilakṣaṇatvaṃ vā yakṣmaṇo vakṣyati,
tadasampūrṇalakṣaṇasyaiva jñeyam| nanu śoṣāṇāmayathābalamārambhādijatvabhedena
cāturvidhyakathanena kiṃ? yatastāni tānyeva lakṣaṇāni sarvatra bhavanti;
tathāca sarve'pi tridoṣajāḥ tenaikarūpatvābhidhānameva yuktam; uktaṃ ca śalye-
“ekādaśānāmekatra sānnidhyāttantrayuktitaḥ| kriyāṇāṃ cāvibhāgena
prāgekotpādanena ca|| eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ” (su.u.a.41)
iti, ihāpi coktaṃ- “sarvastridoṣajo yakṣmā” ityādi| maivaṃ,
hetulakṣaṇacikitsitena caturṇāmapi bhedādbhinna eveti yuktam| tatra
hetavo'yathābalamārambhādaya uktā eva; liṅgaṃ ca bhinnaṃ sāhasaje
kaṇṭhoddhvaṃsa uroruk jṛmbhā ca; vegasandhāraṇaje ca aṅgamardo
muhuśchardistathā varcobhedastrilakṣaṇaḥ, anyatra hi varcobhedastrilakṣaṇo na
bhavati; kṣayaje śvāsapārśvaśūlāṃsasantāpāḥ; viṣamāśanaje chardanaṃ
rudhirasya; sāhasaje pratiśyāyābhāvaḥ, śeṣeṣu pratiśyāya ityādilakṣaṇabhedaḥ|
cikitsitabhedastu asādhāraṇalakṣaṇe cikitsābhedakṛta eva; tasmādbhedo
yakṣmaṇāṃ yukta eva; tantrāntare tu sthūladṛṣṭyā abheda uktaḥ; ihāpi
sthūladṛśā “sarvastridoṣajo jñeyaḥ” ityādinā'bheda ukta eva; sūkṣmacintāyāṃ
tvayameva bheda
10
ukto jñeyaḥ| punaśca “kāso'ṅgatāpa” ityādinā doṣalakṣaṇāni vakṣyati, tat
sāmānyena yakṣmaṇaḥ prāyobhāvilakṣaṇaṃ caturṣvapi samuccityoktamiti jñeyaṃ;
tena na paunaruktyam||28-32||
pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye
bībhatsadarśanam||33|| ghṛṇitvamaśnataścāpi
balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane||34||
makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ
cābhivardhanam||35|| patatribhiḥ pataṅgaiśca
śvāpadaiścābhidharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam||36||
jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ yacca
darśanam||37|| prāgrūpaṃ bahurūpasya
tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|38|
samprati caturṇāmapi sādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha- pūrvarūpamityādi| pratiśyāyaśca
rūpe paṭhitaḥ; tena pratiśyāyaḥ pūrvarūpāntarasahitaḥ pūrvarūpaṃ bhavati,
rūpāntarasahitastu rūpamiti viśeṣaḥ| na caika eva pratiśyāyaḥ pūrvarūpārtho'pi
vyādhyavasthāyāṃ vartamānatvādariṣṭaṃ bhavati, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (iṃ.a.5)
ityādinā sarvapūrvarūpānuvartanaṃ vyādhau riṣṭamuktam| kāye
bībhatsadarśanamiti vikṛtidarśanam| makṣikādīnāmannapāne ca patanānīti yojyam|
patatryādibhirabhidharṣaṇaṃ svapne jñeyaṃ; patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ, śvāpadā
vyāghrādayaḥ| keśāsthirāśīnāmityādau yacca darśanamityantaṃ ‘svapne’
ityunuvartate||33-37||-
rūpaṃ tvasya yathoddeśaṃ nirdekṣyāmi
11
sabheṣajam||38|| yathāsvenoṣmaṇā pākaṃ
śārīrā yānti dhātavaḥ| srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ||39||
srotasāṃ sannirodhācca raktādīnāṃ ca saṅkṣayāt| dhātūṣmaṇāṃ
cāpacayādrājayakṣmā pravartate||40|| tasmin
kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhasaṃśritam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate
kiñcidojase||41|| tasmāt purīṣaṃ saṃrakṣyaṃ
viśeṣādrājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam||42||
rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate
12| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||43||
jāyante vyādhayaścātaḥ ṣaḍekādaśa vā punaḥ| yeṣāṃ saṅghātayogena rājayakṣmeti
kathyate||44|| kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ
jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāsavarcogado'ruciḥ||45||
rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ
svaravarcogado'ruciḥ||46||
sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye| yukto varjyaścikitsyastu
sarvarūpo'pyato'nyathā||47||
samprati yakṣmarūpāṇi prapañcena vyākhyātumāha- rūpaṃ tvasyetyādi|
nirdekṣyāmīti prapañcena kathayiṣyāmi| tatra rūpavyākaraṇe kartavye rūpiṇa eva
tāvad yakṣmaṇaḥ śarīradhātupoṣaṇavirodhakasya utpādakramaṃ
śarīradhātupoṣaṇakramakathanapūrvamāha- yathāsvenetyādi| yathāsvena
yathātmīyena, ūṣmaṇā rasāgnyādirūpeṇa trayodaśavidhena| dhātuḥ puṣyati
dhātuneti dhātunā rasena, dhātū raktādirūpaḥ; kiṃvā kramapariṇāmapakṣe rasena
raktaṃ, raktena māṃsaṃ puṣyatīti jñeyam| evaṃ dhātupoṣaṇakramaṃ darśayitvā
yakṣmaṇi tadvirodhamāha- srotasāmityādi| sannirodhāditi
yakṣmakārakadoṣeṇāvaruddhatvāt; raktādisaṅkṣayo'pi srotovarodhāttathā
poṣakarasāprābalyācca jñeyaḥ; dhātūṣmāpacayo'pi dhātukṣayāddoṣaprabhāvācca
jñeyaḥ| yathā dhātupoṣakarasahānirbhavati tathā''ha- tasminnityādi| ojase iti
sārabhāgāya, rasāyeti yāvat| viśeṣādrājayakṣmiṇa itivacanenānyeṣāmapi
durbalānāṃ purīṣaṃ rakṣyamiti sūcayati| viḍbalamiti viḍādhāram| yaścāpi rasa
utpadyate sa ca dhātūnna puṣṇāti, kintu svasthānastho vidahyate; svasthānastha
iti hṛdayasthaḥ| sarvairiti ekādaśabhiḥ| ardhairiti ṣaḍbhiḥ, ekādaśasya
jyeṣṭhabhāgaparigrahāt ṣaḍevārdhaṃ
13
bhavati; dṛṣṭā caiṣā vidhā, yathā- “triṃśanmatāḥ karmasu bastayo hi,
kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) ityādau, triṃśadbastyardharūpaḥ kālaḥ
śreṣṭhabhāgaparigrahāt ṣoḍaśabastirūpa eva, “kāle trayo'nte puratastathaikaḥ
snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ” (si.a.1) ityanenoktaḥ| tribhirityatra yāni
kāni trīṇi yakṣmaṇo rūpāṇi jñeyāni, śṛṅgagrāhikayā'nirdeśāt| anye tu
‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādivakṣyamāṇalakṣaṇatrayaṃ varṇayanti| kecittu
‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādikaṃ yakṣmasambandhijvaralakṣaṇaṃ vadanti|
anyatheti balamāṃsayoge sati||38-47||
ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśiraso mārutaṃ
śyāyate prati||48|| pratiśyāyastato ghoro
jāyate dehakarśanaḥ| tasya rūpaṃ śiraḥśūlaṃ gauravaṃ ghrāṇaviplavaḥ||49||
jvaraḥ kāsaḥ kaphotkleśaḥ svarabhedo'ruciḥ klamaḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ
yakṣmā cātaḥ
14
prajāyate||50||
pratiśyāyaṃ vivṛṇoti- ghrāṇetyādi| mārutādhmātaśiraso mārutapūrṇaśirasaḥ|
mārutaṃ prati śyāyate gacchatītyarthaḥ| mārutānugataṃ ghrāṇāt sravati|
ghrāṇaviplavaḥ gandhāghrāṇādirūpaḥ| yakṣmā cātaḥ prajāyata iti
anenoktalakṣaṇapratiśyāyasyaiva pūrvarūpatāmapi sūcayati||48-50||
picchilaṃ bahalaṃ visraṃ haritaṃ śvetapītakam| kāsamāno rasaṃ yakṣmī
niṣṭhīvati
15
kaphānugam||51||
sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate iti yaduktaṃ yakṣmarūpaṃ
tadvivṛṇoti- picchilamityādi||51||
aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ
16
karapādayoḥ| jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ||52||
rājayakṣmaṇo jvarasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- aṃsetyādi| lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇa
iti aṃsapārśvābhitāpakarapādasantāparūpaḥ sarvāṅgagajvaro
rājayakṣmalakṣaṇamityarthaḥ||52||
vātātpittātkaphādraktāt kāsavegāt sapīnasāt| svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ
kṣāmaścalaḥ svaraḥ||53||
tālukaṇṭhapariploṣaḥ pittādvaktumasūyate| kaphādbhedo
17
vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyate
18||54|| sanno raktavibaddhatvāt svaraḥ
kṛcchrāt pravartate| kāsātivegāt kaṣaṇaḥ
19
pīnasātkaphavātikaḥ||55|| pārśvaśūlaṃ
tvaniyataṃ saṅkocāyāmalakṣaṇam| śiraḥśūlaṃ sasantāpaṃ yakṣmiṇaḥ
syātsagauravam||56||
svarabhedaṃ vibhajate- vātādityādi| vaktumasūyata iti vaktuṃ necchati|
khurakhurāyata iti khurakhurāśabdaṃ karoti| sannaḥ avasannaḥ| kaṣaṇa iti
kaṇṭhaṃ kaṣati, hinastīti yāvat| pārśvaśūlaṃ tvaniyatamiti na saṅkocarūpeṇa
niyataṃ, kintu kadācidāyāmarūpaṃ kadācit saṅkocarūpaṃ, na sarvadābhāvi|
śiraḥśūlatvena vāyuḥ, sasantāpatvena pittaṃ, sagauravatvena śleṣmā, evaṃ
tridoṣajanyatvaṃ jñeyam||53-56||
abhisanne
20
śarīre tu yakṣmiṇo viṣamāśanāt| kaṇṭhātpravartate raktaṃ śleṣmā
cotkliṣṭasañcitaḥ||57||
saraktaṃ kaphamasyatīti yaduktaṃ tallakṣaṇaṃ vivṛṇoti- abhisanna ityādi|
abhitaḥ sanno'bhisannaḥ| ‘abhiṣyande’ iti pāṭhapakṣe'bhiṣyandagṛhīta
ityarthaḥ; kintvabhipūrvasyandateḥ kathaṃ rūpasiddhirbhavatīti cintanīyam|
sañcitotkliṣṭamiti vaktavye pūrvanipātaniyamādutkliṣṭasañcita iti kṛtam||57||
raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnnānupadyate
21| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ bahutvāt kaṇṭhameti ca||58||
vātaśleṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamṛcchati| doṣairupahate cāgnau
sapicchamatisāryate||59||
kevalarudhiracchardanena yuktaṃ vivṛṇoti- raktamityādi| vibaddhamārgatvāditi
raktasya māṃsādyabhigame yo mārgastannirodhānmāṃsādabhigacchadraktaṃ māṃsāśaye
eva kṛtādhiṣṭhānaṃ prasravaṇajalamiva vibaddhamārgatvādbahu bhavati,
bahutvenotkliṣṭaṃ dvārāntarāgamanāt kaṇṭhameti| evaṃ raktasya
poṣakarasenāsambandhāt kṣīyamāṇasyāmāśaye eva bahutvaṃ jñeyam| tena raktādīnāṃ
ca saṅkṣayādityanena raktakṣayo ya uktaḥ sa upapanna eva||58-59||
pṛthagdoṣaiḥ samastairvā jihvāhṛdayasaṃśritaiḥ| jāyate'rucirāhāre
dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ||60||
kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| vātādyairaruciṃ jātāṃ mānasīṃ
doṣadarśanāt||61||
rogādhikāre “pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphadveṣāyāsāḥ”
(sū.a.19) ityanena yadyapi tridoṣajā'rucirnoktā, tathā'pi cikitsārthaṃ
dvandvajagulmavattridoṣajā'rucirucyate| vakṣyati- “caturo'rocakān
hanyurvātādyekajasarvajān” iti| iyaṃ ca tridoṣajā'ruciḥ prakṛtisamavāyārabdhā,
tena rogādhikāre pratyekadoṣajārucigrahaṇenaiva gṛhītā|
prakṛtisamasamavāyārabdhatvenaiva tridoṣajāruceḥ pṛthaglakṣaṇaṃ noktam; ato
vātādilakṣaṇamelakameva tasyā lakṣaṇam| kaṣāyamukharasatā vātajāyāṃ,
tiktamukharasatā pittajāyāṃ, madhuramukharasatā kaphajāyāṃ, tridoṣajāyāṃ tu
tridoṣamukharasatonneyā| doṣadarśanāditi dviṣṭadarśanāt||60-61||
arocakāt kāsavegāddoṣotkleśādbhayādapi| chardiryā sā
vikārāṇāmanyeṣāmapyupadravaḥ||62||
chardiṃ vibhajate- arocakādityādi| vikārāṇāmanyeṣāmapyupadrava iti evambhūtā
chardirna yakṣmamātraniyatā,kintvanyeṣāmapi vikārāṇāmevambhūtā
chardirupadravarūpā bhavati; kiṃvā evambhūtā yā chardiḥ sā yakṣmiṇa upadravo
bhavati, tathā'rocakādibhya utthitā cchardiranyeṣāmapi hikkādīnāmupadravo
bhavatītyarthaḥ||62||
sarvastridoṣajo yakṣmā doṣāṇāṃ tu balābalam| parīkṣyāvasthikaṃ vaidyaḥ śoṣiṇaṃ
samupācaret||63|| pratiśyāye śiraḥśūle kāse
śvāse svarakṣaye| pārśvaśūle ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śṛṇu||64||
samprati sarveṣāṃ yakṣmaṇāṃ sāmānyarūpaṃ tridoṣajatvaṃ pratipādya,
doṣabalābalabhedena ca bhedaṃ sūcayitvā, sāmānyāṃ viśeṣāṃ ca cikitsāṃ
sūcayannāha- sarva ityādi| vividhā iti bhinnāḥ, sādhāraṇīrityanenābhinnāśca
śṛṇviti yojyam| tatra vividhāḥ pratyekaṃ pīnasādivihitā jñeyāḥ, sādhāraṇīstu
ṣaḍaṅgājarasādirūpāḥ sādhāraṇavihitā jñeyāḥ||63-64||
pīnase svedamabhyaṅgaṃ dhūmamālepanāni ca| pariṣekāvagāhāṃśca yāvakaṃ
22
vāṭyameva ca||65|| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca
rasān snehopabṛṃhitān| lāvatittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca kalpayet||66||
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram| dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ
rasaṃ pibet||67|| tena ṣaḍvinivartante
vikārāḥ pīnasādayaḥ| mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ
23||68||
yavagodhūmaśālyannairyathāsātmyamupācaret| pibetprasādaṃ vāruṇyā jalaṃ vā
pāñcamūlikam||69|| dhānyanāgarasiddhaṃ vā
tāmalakyā'thavā śṛtam| parṇinībhiścatasṛbhistena cānnāni kalpayet||70||
sapippalīkamityādike rase yavāgūsādhanavaddravyādimānaṃ jñeyaṃ; māṃsamānaṃ tu
palāni dvādaśa| sūpasaṃskṛtairiti suṣṭhūpasaṃskṛtaiḥ| teneti
pañcamūlyādisaṃskṛtajalena||65-70||
kṛśarotkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| saṅkarasvedavidhinā kaṇṭhaṃ pārśvamuraḥ
śiraḥ||71|| svedayet patrabhaṅgeṇa śiraśca
pariṣecayet| balāguḍūcīmadhukaśṛtairvā vāribhiḥ sukhaiḥ||72||
bastamatsyaśirobhirvā nāḍīsvedaṃ prayojayet| kaṇṭhe śirasi pārśve ca
payobhirvā savātikaiḥ||73||
audakānūpamāṃsāni salilaṃ pāñcamūlikam| sasnehamāranālaṃ vā nāḍīsvede
prayojayet||74|| jīvantyāḥ śatapuṣpāyā
balāyā madhukasya ca| vacāyā veśavārasya vidāryā mūlakasya ca||75||
audakānūpamāṃsānāmupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ| śasyante sacatuḥsnehāḥ
śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||76||
tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā jñeyā| patrabhaṅgeneti patrabhaṅgakvāthena;
patrabhaṅgāśca vātaharapallavāḥ| savātikairiti vātikottaravātikaiḥ;
tantrāntare tu vātikānyuttaravātikāni ca gaṇena paṭhitāni; yathā-
“bilvo'gnimanthaḥ kāśmaryaṃ śreyasī pāṭalā balā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī
kaṇṭakārikā|| vardhamāno mūlakaṃ ca vātikānyavatārayet| karamardaṃ sabadaraṃ
kulatthāḥ śuṣkamūlakam|| śvadaṃṣṭrā veṇuparṇī ca sāśvagandhā śatāvarī|
ṛṣyaproktāṃ guḍūcī ca madhukaṃ śigrureva ca|| yavānyāragvadhaścaiva
yaccānyatkiñcidīdṛśam| sarvametadvijānīyādbhiṣaguttaravātikam” iti| nāḍīsvedaṃ
prayojayediti nāḍīsvedaṃ yathāyogyatayā prayojayet| jīvantyādīnāṃ
pratyekamupanāhā jñeyāḥ| vesavāro yathā- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ
guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmarīcasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ” iti||71-76||
śatapuṣpā samadhukaṃ kuṣṭhaṃ tagaracandane| ālepanaṃ syāt saghṛtaṃ
śiraḥpārśvāṃsaśūlanut||77|| balā rāsnā tilāḥ
sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| palaṅkaṣā devadāru candanaṃ keśaraṃ ghṛtam||78||
vīrā balā vidārī ca kṛṣṇagandhā punarnavā| śatāvarī payasyā ca kattṛṇaṃ
madhukaṃ ghṛtam||79|| catvāra ete
ślokārdhaiḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ
śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||80|| nāvanaṃ
dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni
24
bastikarma tathā param||81||
palaṅkaṣā gugguluḥ| payasyā kṣīrakākolī| śiraḥpārśvāṃsaśūlināṃ śastā iti
yojyam||77-81||
śṛṅgālābujalaukobhiḥ praduṣṭaṃ vyadhanena vā| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu rudhiraṃ
tasya nirharet||82|| pradehaḥ saghṛtaśceṣṭaḥ
padmakośīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākeśarairvā ghṛtāplutaiḥ||83||
prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakeśaramutpalam
25| kaśerukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṃ pralepanam||84||
candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā| abhyaṅgaḥ, payasā sekaḥ śastaśca
madhukāmbunā||85|| māhendreṇa suśītena
candanādiśṛtena vā| pariṣekaḥ prayoktavya iti saṃśamanī kriyā||86||
śṛṅgālābujalaukobhirityatra pittaduṣṭe jalaukā, kaphaduṣṭe rakte'lābu jñeyaṃ;
yaduktaṃ- “pittānvitaṃ jalaukobhiralābvā tu kaphānvitam| śoṇitaṃ vātaduṣṭaṃ tu
viṣāṇenāśu nirharet” iti| vyadhanaṃ tu sirāvyadharūpam||82-86||
doṣādhikānāṃ vamanaṃ śasyate savirecanam| snehasvedopapannānāṃ sasnehaṃ yanna
karśanam||87|| śoṣī muñcati gātrāṇi
purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate||88||
yanna karśanamityanena mṛduvamanavirecanaṃ yanna karśanāyeti darśayati||87-88||
yogān saṃśuddhakoṣṭhānāṃ kāse śvāse svarakṣaye| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu
siddhānetānprayojayet||89||
balāvidārigandhādyairvidāryā
26
madhukena vā| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ syātsvaryamuttamam||90||
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| kṣīraṃ
27
sarpiśca tatsiddhaṃ svaryaṃ syānnāvanaṃ param||91||
śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsanibarhaṇam| prayujyamānaṃ bahuśo ghṛtaṃ
cauttarabhaktikam||92|| daśamūlena payasā
siddhaṃ māṃsarasena ca| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ sadyo rogānetān prabādhate||93||
bhaktasyopari madhye vā yathāgnyabhyavacāritam| rāsnāghṛtaṃ vā sakṣīraṃ
sakṣīraṃ vā balāghṛtam||94|| lehān kāsāpahān
svaryāñ śvāsahikkānibarhaṇān| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnān snehāṃścātaḥ paraṃ
śṛṇu||95|| ghṛtaṃ
kharjūramṛdvīkāśarkarākṣaudrasaṃyutam
28| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||96||
daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ
svarabodhanam||97|| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ
kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyādghṛtam||98||
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ
saptakaṃ balam||99|| kharjūraṃ pippalī
drākṣā pathyā śṛṅgī durālabhā| triphalā pippalī mustaṃ
śṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ||100|| vīrā śaṭī
puṣkarākhyaṃ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ
guḍaḥ||101|| ślokārdhairvihitānetāṃllihyānnā
madhusarpiṣā| kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṃstathā||102||
prapauṇḍarīkamityādau kṣīraṃ dravam| ye tu ‘kṣīrasarpiḥ’ ityekapadena
paṭhanti, te kṣīrotthaṃ sarpirjalenaiva pācayanti| ghṛtaṃ cauttarabhaktikamiti
uktameva ghṛtaṃ bhaktottaraṃ śiraḥśūlādiharaṃ bhavati| daśamūleneti
atrāvāntarasāhacaryāddaśamūlasya kvātho jñeyaḥ, balāyā eva kalkaḥ; kiṃvā
‘daśamūlena payasā’ iti pāṭhaḥ; tena daśamūlasiddhena kṣīreṇetyarthaḥ|
rāsnāghṛtaṃ vā rāsnākṣīraṃ vā rogānetān prabādhata iti yojanā; tathā
balāghṛtaṃ balākṣīraṃ ca prabādhate iti yojanā| kāse vakṣyamāṇaṃ yad
rāsnāghṛtaṃ, balāghṛtaṃ ca vātarakte vakṣyamāṇaṃ, tat kṣīreṇa sahopayuktametān
rogān prabādhata ityācāryo vakṣyati| sapippalīkaṃ sakṣaudramityatra
pippalīkṣaudrayoḥ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pañcabhiḥ pañcamūlairvā
yadghṛtamudiyāttat sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ svarabodhanamityādiyojanā|
pañcānāmityādinā yogāntaramāha| rase kṣīracaturguṇa iti pañcānāṃ pañcamūlīnāṃ
kvāthastriguṇaḥ, ghṛtasamaṃ ca kṣīraṃ jñeyam| uktaṃ hi jatūkarṇe-
“daśamūlaśṛtakṣīrājjātaṃ sarpirnavaṃ pippalīmadhuyuktaṃ yat,
pañcapañcamūlakvathitādutthitaṃ ca yat tribhāgakvathitatulyapayaske pakvam”
iti| phalaśrutau ‘yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam’ ityanena ‘svarabhedaṃ’ ityādinā ye
sapta gadāḥ paṭhitāste jñeyāḥ; teṣu ca hikkā paṭhitā, sā ca
rājayakṣmalakṣaṇeṣu yadyapi na paṭhitā, tathā'pyupadravarūpā jñeyā|
puṣkarākhyaṃ puṣkaramūlam||89-102||
sitopalāṃ tugākṣīrīṃ pippalīṃ bahulāṃ tvacam| antyādūrdhvaṃ dviguṇitaṃ
lehayenmadhusarpiṣā||103|| cūrṇitaṃ
prāśayedvā tacchvāsakāsakaphāturam
29| suptajihvārocakinamalpāgniṃ pārśvaśūlinam||104||
sitopalādāvantyādūrdhvaṃ dviguṇitamiti antyāyāstvaca eko bhāgaḥ, bahulāyā
bhāgadvayaṃ, pippalyā bhāgacatuṣṭayaṃ, tugākṣīrī vaṃśalocanānukāri pārthivaṃ
dravyaṃ, tasyāṣṭabhāgāḥ, sitopalāyāstu ṣoḍaśa| ūrdhvaśabdena cehātītamucyate,
vivakṣyamāṇordhvādhobhāgasyāsthānāt; tena kvacit ūrdhvamityādāvāgato'pi
ūrdhvaśabdaścarati||103-104||
hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā siddhaṃ vā
paramaṃ hitam||105||
hastetyādau vāsāghṛtaṃ raktapittoktaṃ gulmoktaṃ ca; śatāvarīghṛtaṃ
yonivyāpaccikitsitavakṣyamāṇam||105||
durālabhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgānpalonmitān kṛtvā palaṃ
parpaṭakasya ca||106|| paceddaśaguṇe toye
daśabhāgāvaśeṣite| rase supūte dravyāṇāmeṣāṃ kalkān samāvapet||107||
śaṭyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayoḥ| tāmalakyāḥ kirātānāṃ tiktasya
kuṭajasya ca||108|| phalānāṃ sārivāyāśca
supiṣṭān karṣasammitān| tatastena ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||109||
jvaraṃ dāhaṃ bhramaṃ kāsamaṃsapārśvaśirorujam| tṛṣṇāṃ chardimatīsārametat
sarpirvyapohati||110||
durālabhādye paceddaśaguṇe toye ityanena ghṛtāddaśaguṇatoyeneti jñeyaṃ,
dravyāddaśaguṇatoyena kvāthasyālpatvaṃ syāt; prasthaghṛtāttu daśaguṇatoye
daśabhāgāvaśiṣṭe prasthamānatvaṃ kaṣāyasya bhavati, tacca
jatūkarṇānumatam||106-110||
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca vyāghrīṃ
gokṣurakaṃ balām||111|| nīlotpalaṃ tāmalakīṃ
trāyamāṇāṃ durālabhām| pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā ghṛtaṃ vaidyo vipācayet||112||
etadvyādhisamūhasya rogeśasya samutthitam| rūpamekādaśavidhaṃ sarpiragryaṃ
vyapohati||113||
jīvantyādau pūrvayogoktaṃ kṣīrayuktameva kvāthaṃ dravamicchanti; ṭīkākṛtastu
bahavo jalameva dravaṃ vadanti||111-113||
balāṃ sthirāṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ sanidigdhikām| sādhayitvā rase tasminpayo
gavyaṃ sanāgaram||114||
drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śṛtaṃ saha| sakṣaudraṃ jvarakāsaghnaṃ
svaryaṃ caitat prayojayet||115|| ājasya
payasaścaivaṃ prayogo jāṅgalā rasāḥ| yūṣārthe caṇakā mudgā
makuṣṭhāścopakalpitāḥ||116||
balāmityādi| atra ghṛte kṣīrakvāthakalkasādhye kvāthakṣīre militvā caturguṇe,
kalkadravyaṃ cāṣṭabhāgena jñeyaṃ, madhu ca prakṣepārthe yojyam||114-116||
jvarāṇāṃ śamanīyo yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| yakṣmiṇāṃ jvaradāheṣu
sasarpiṣkaḥ praśasyate||117|| kaphapraseke
balavāñ ślaiṣmikaśchardayennaraḥ| payasā phalayuktena mādhukena
30
rasena vā||118|| sarpiṣmatyā yavāgvā vā
vamanīyopasiddhayā| vānto'nnakāle laghvannamādadīta sadīpanam||119||
yavagodhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| jāṅgalāni ca śūlyāni sevamānaḥ kaphaṃ
jayet||120|| śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ
śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇenaiva nirjayet||121||
kriyā kaphapraseke yā vamyāṃ saiva praśasyate| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni
laghūni ca||122|| prāyeṇopahatāgnitvāt
sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||123||
tasyāgnidīpanān yogānatīsāranibarhaṇān| vaktraśuddhikarān
kuryādarucipratibādhakān||124||
sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca
cāṅgerītakradāḍimaiḥ||125|| pāṭhā bilvaṃ
yamānī ca pātavyaṃ takrasaṃyutam| durālabhā śṛṅgaveraṃ pāṭhā ca surayā
saha||126|| jambvāmramadhyaṃ bilvaṃ ca
sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena pātavyamatīsāranivṛttaye||127||
etāneva ca yogāṃstrīn pāṭhādīn kārayet khaḍān| sasūpyadhānyānsasnehān
31
sāmlānsaṅgrahaṇān param||128||
vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ| śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca
pallavān||129|| mātuluṅgasya dhātakyā
dāḍimasya ca kārayet| snehāmlalavaṇopetān khaḍān sāṅgrāhikān param||130||
cāṅgeryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayet| khaḍāndadhisaropetān
sasarpiṣkānsadāḍimān||131|| māṃsānāṃ
laghupākānāṃ rasāḥ sāṅgrāhikairyutāḥ| vyañjanārthaṃ praśasyante bhojyārthaṃ
raktaśālayaḥ||132|| sthirādipañcamūlena pāne
śastaṃ śṛtaṃ jalam| takraṃ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ||133||
ityuktaṃ bhinnaśakṛtāṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam|134|
jvarāṇāmityādinā''vasthikaṃ vidhimāha| vāmanīyāni madanaphalādīni|
sadīpanamiti dīpanaśuṇṭhyādisādhitam| vamyāṃ saiva praśasyata ityatra
kaphapraseko dvividhaḥ- svatantraḥ kaphakṛtaḥ, tathā vātaparādhīnoktaḥ; evaṃ
chardimapi dvidhā vibhajya kaphaprasekakriyānusāreṇa śleṣmapradhānāyāṃ
vamanādi, vātapradhānāyāṃ snigdhoṣṇasevānurūpā kriyā śasyata iti yojyam| khaḍo
vyākṛtaḥ| anye'pi vadanti- “piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ
phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ” iti||117-133||-
paraṃ mukhasya vairasyanāśanaṃ rocanaṃ śṛṇu
32||134|| dvau kālau dantapavanaṃ
bhakṣayenmukhadhāvanam| tadvat prakṣālayedāsyaṃ dhārayet kavalagrahān||135||
pibeddhūmaṃ tato mṛṣṭamadyāddīpanapācanam| bheṣajaṃ pānamannaṃ ca
hitamiṣṭopakalpitam||136|| tvaṅmustamelā
dhānyāni mustamāmalakaṃ tvacam| dārvītvaco yavānī ca tejohvā pippalī
tathā||137|| yavānī tintiḍīkaṃ ca pañcaite
mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣvabhihitā rocanā mukhaśodhanāḥ||138||
guṭikāṃ dhārayedāsye cūrṇairvā śodhayenmukham| eṣāmāloḍitānāṃ vā dhārayet
kavalagrahān||139|| surāmādhvīkasīdhūnāṃ
tailasya madhusarpiṣoḥ| kavalān dhārayediṣṭān kṣīrasyekṣurasasya ca||140||
dvau kālāviti sāyamprātaḥ| dantapavanamiti karañjakaravīrādibhistiktakaṭukaiḥ|
tadvaditi tiktakaṭukṛtairjalaiḥ| tejohvā cavikā| mukhaśodhanā iti
mukhagatadoṣaśodhanāḥ||134-140||
yavānīṃ tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam| dāḍimaṃ badaraṃ cāmlaṃ kārṣikaṃ
copakalpayet||141||
dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate
maricasya ca||142|| śarkarāyāśca catvāri
palānyekatra cūrṇayet| jihvāviśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocanam||143||
hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam| kāsaśvāsaharaṃ grāhi
grahaṇyarśovikāranut||144|| iti
yavānīṣāḍavam|
yavānīṣāḍave varāṅgaṃ tvak| pippalīnāmekaṃ śatamiti ākṛtimānāt||141-144||
tālīśapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele
cārdhabhāgike||145|| pippalyaṣṭaguṇā cātra
pradeyā sitaśarkarā| kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param||146||
hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣaśoṣaplīhajvarāpaham| vamyatīsāraśūlaghnaṃ
mūḍhavātānulomanam||147|| kalpayedguṭikāṃ
caitaccūrṇaṃ paktvā sitopalām| guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ
smṛtāḥ||148|| iti tālīśādyaṃ cūrṇaṃ
guṭikāśca|
tālīśādye śubhā iti viśeṣaṇaṃ pippalyāḥ| uktaṃ hi hārīte- “tālīśaṃ maricaṃ
śuṇṭhī pippalyo bhāgavardhitāḥ| tvagele'rdhāṃśake dadyāccharkarā'ṣṭapalaṃ
bhavet” ityādi| tathā jatūkarṇaḥ- “tālīśamaricanāgarakṛṣṇāḥ karṣāḥ, tvagele
ardhāṃśe, dvikuḍavā sitā, guṭikā vipācyatām” iti| tvagelayorardhabhāgatvam|
guṭikāpakṣe jalena sitopalāṃ paktvā guḍikāḥ kurvanti vṛddhāḥ||145-148||
śuṣyatāṃ kṣīṇamāṃsānāṃ kalpitāni vidhānavit| dadyānmāṃsādamāṃsāni bṛṃhaṇāni
viśeṣataḥ||149|| śoṣiṇe bārhiṇaṃ
dadyādbarhiśabdena cāparān| gṛdhrānulūkāṃścāṣāṃśca vidhivat sūpakalpitān||150||
kākāṃstittiriśabdena varmiśabdena coragān| bhṛṣṭān matsyāntraśabdena
dadyādgaṇḍūpadānapi||151|| lopākān
sthūlanakulān biḍālāṃścopakalpitān| śṛgālaśāvāṃśca bhiṣak śaśaśabdena
dāpayet||152|| siṃhānṛkṣāṃstarakṣūṃśca
vyāghrānevaṃvidhāṃstathā| māṃsādān mṛgaśabdena dadyānmāṃsābhivṛddhaye||153||
gajakhaḍgituraṅgāṇāṃ veśavārīkṛtaṃ bhiṣak| dadyānmahiṣaśabdena māṃsaṃ
māṃsābhivṛddhaye||154|| māṃsenopacitāṅgānāṃ
māṃsaṃ māṃsakaraṃ param| tīkṣṇoṣṇalāghavācchastaṃ viśeṣānmṛgapakṣiṇām||155||
māṃsāni yānyanabhyāsādaniṣṭāni prayojayet| teṣūpadhā, sukhaṃ bhoktuṃ tathā
śakyāni tāni hi||156||
jānañjugupsannaivādyājjagdhaṃ vā punarullikhet| tasmācchadmopasiddhāni
māṃsānyetāni dāpayet||157||
barhitittiridakṣāṇāṃ haṃsānāṃ śūkaroṣṭrayoḥ| kharagomahiṣāṇāṃ ca māṃsaṃ
māṃsakaraṃ param||158|| yoniraṣṭavidhā coktā
māṃsānāmannapānike| tāṃ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṃsāni śoṣiṇe||159||
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| āhārārthaṃ pradātavyā mātrayā
vātaśoṣiṇe||160|| pratudā viṣkirāścaiva
dhanvajāśca mṛgadvijāḥ| kaphapittaparītānāṃ prayojyāḥ śoṣarogiṇām||161||
vidhivatsūpasiddhāni manojñāni mṛdūni ca| rasavanti sugandhīni māṃsānyetāni
bhakṣayet||162|| māṃsamevāśnataḥ śoṣo
mādhvīkaṃ pibato'pi ca| niyatānalpacittasya ciraṃ kāye na tiṣṭhati||163||
vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasevinaḥ| avidhāritavegasya yakṣmā na
labhate'ntaram||164|| prasannāṃ vāruṇīṃ
sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan||165||
madyaṃ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srotasāṃ mukham| pramathya vivṛṇotyāśu
tanmokṣāt sapta dhātavaḥ||166|| puṣyanti
dhātupoṣācca śīghraṃ śoṣaḥ praśāmyati| māṃsādamāṃsasvarase siddhaṃ sarpiḥ
prayojayet||167|| sakṣaudraṃ, payasā siddhaṃ
sarpirdaśaguṇena vā| siddhaṃ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ||168||
kṣīramāṃsarasopetairghṛtaṃ śoṣaharaṃ param|
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||169||
sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srotasāṃ śodhanaṃ ghṛtam|
rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhusādhitam||170||
jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣanudghṛtam| yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā
madhunā saha||171|| siddhānāṃ
sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha| śuṣyatāmeṣa nirdiṣṭo
vidhirābhyavahārikaḥ||172||
kalpitānīti samyak saṃskāreṇa saṃskṛtāni| varmiśabdena sarpākāro dīrgho
matsyaviśeṣo grāhyaḥ| gaṇḍūpadaḥ bhūmilatā| lopākaḥ alpaśṛgālo
lāṅgūlapradhānaḥ| sampratyasyānyamāṃsaprayogamāha- māṃsānītyādi| anabhyāsāditi
abhakṣyatvena| upadheti anyaśabdena dānamiti yāvat| tatheti sañjñāntareṇa dāne
sukhaṃ yathā bhavati tathā bhoktuṃ śakyate| abhakṣyatve tu jñāte doṣamāha-
jānannityādi| yoniraṣṭavidheti “prasahā” (su.sū.a.27) ityādinā proktā|
sakṣaudramiti cchedaḥ| payasetyādi dvitīyaṃ ghṛtam| madhurakāṇi yāni tāni ceha
kalkārtham| pippalītyādinā'niyatamānaṃ ghṛtaṃ caturguṇena kṣīreṇa sādhyate,
ṣaṭpaloktadravyaghṛtamānavat||149-172||
bahiḥsparśanamāśritya vakṣyate'taḥ paraṃ vidhiḥ| snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu
svabhyaktamavagāhayet||173||
srotovibandhamokṣārthaṃ balapuṣṭyarthameva ca| uttīrṇaṃ miśrakaiḥsnehaiḥ
punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ||174|| mṛdnīyāt
sukhamāsīnaṃ sukhaṃ cotsādayennaram| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ
sapunarnavām||175|| aśvagandhāmapāmārgaṃ
tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapaṃ kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||176||
māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇatriguṇitaṃ dadhnā
yuktaṃ samākṣikam||177|| etadutsādanaṃ
kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| gaurasarṣapakalkena kalkaiścāpi sugandhibhiḥ||178||
snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtaiḥ|179|
uttīrṇamityādau punarāktairiti miśrakasnehairāktaiḥ karaiḥ punaḥ punaḥ
mardayet; punarāktamiti pāṭhe tu punarmiśrakaiḥ snehairāktamityarthaḥ|
utsādayediti udvartayet| vikasā mañjiṣṭhā| tarkārī jayā| samākṣikamiti
īṣanmākṣikam||173-178||-
gandhaiḥ samālyairvāsobhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ||179||
spṛśyān saṃspṛśya sampūjya devatāḥ sabhiṣagdvijāḥ|
iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhojanam||180||
iṣṭamiṣṭairupahitaṃ sukhamadyāt
33
sukhapradam| samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām||181||
laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| yāni praharṣakārīṇi tāni
pathyatamāni hi||182|| yaccopadekṣyate
pathyaṃ
34
kṣatakṣīṇacikitsite| yakṣmiṇastat prayoktavyaṃ balamāṃsābhivṛddhaye||183||
abhyaṅgotsādanaiścaiva vāsobhirahataiḥ priyaiḥ| yathartuvihitaiḥ
snānairavagāhairvimārjanaiḥ||184|| bastibhiḥ
kṣīrasarpirbhirmāṃsairmāṃsarasaudanaiḥ| iṣṭairmadyairmanojñānāṃ
gandhānāmupasevanaiḥ||185|| suhṛdāṃ
ramaṇīyānāṃ pramadānāṃ ca darśanaiḥ| gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhireva
ca||186|| harṣaṇāśvāsanairnityaṃ gurūṇāṃ
samupāsanaiḥ| brahmacaryeṇa dānena tapasā devatārcanaiḥ||187||
satyenācārayogena maṅgalyairapyahiṃsayā| vaidyaviprārcanāccaiva rogarājo
nivartate||188|| yayā prayuktayā ceṣṭyā
rājayakṣmā purā jitaḥ| tāṃ vedavihitāmiṣṭimārogyārthī
35
prayojayet||189||
ataḥ paraṃ manasa ānukūlyaṃ yakṣmārambhakadoṣaṃ hantītyato sarvāsu ceṣṭāsu
sadaiva manonukūlaṃ syāttathaiva vartanīyaṃ, yayā ca yuktyā
daivavyapāśrayacikitsā kartavyā tadāha- gandhairityādi||179-189||
tatra ślokau- prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṃ rūpasaṅgrahaḥ| samāsād
vyāsataścoktaṃ bheṣajaṃ rājayakṣmaṇaḥ||190||
nāmaheturasādhyatvaṃ sādhyatvaṃ kṛcchrasādhyatā| ityuktaḥ saṅgrahaḥ kṛtsno
rājayakṣmacikitsite||191||
prāgutpattirityādisaṅgrahaḥ| nāmaheturiti “sa rājñaḥ pūrvamāsīdvai rājayakṣmā
tato mataḥ” iti||190-191||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rājayakṣmacikitsitaṃ
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
cikitsitasthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘'tiguruṇā’ iti, ‘'tibalinā’ iti ca pā. ↩
- 2 ‘tejasā’ iti pā. ↩
- 3 ‘strīprasaṅgasambaddhā’ iti pā. ↩
- 4 ‘svabhāvadoṣaparihārārthaṃ śuddhabuddhimupetyeti jñātavyam’ iti pā. ↩
- 5 ‘…caturjātyanatikramopadarśanārtham’ iti pā. ↩
- 6 ‘kṣaṇanāccoraso raktaṃ kāsamānaḥ kaphānugam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlī nirasyati’ iti pā. ↩
- 7 ‘sevetāto na sāhasam’ iti pā. ↩
- 8 ‘ekādaśamahāgrahaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogeśasya samutthitam’ iti pā. ↩
- 10 ‘bhedo yuktyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘paraṃ śṛṇu’ iti pā. ↩
- 12 ‘vivardhate’ iti pā. ↩
- 13 ‘ṣaḍeṣāmardhaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘cātha pravartate’ iti pā. ↩
- 15 ‘vyāpannaṃ ṣṭhīvati rasaṃ kāsan yakṣmī’ iti pā. ↩
- 16 ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti pā. ↩
- 17 ‘kaphānmandaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘khunakhunāyate’ iti pā. ↩
- 19 ‘karuṇaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘atikhinne’ iti pā. ↩
- 21 ‘nopapadyate’ iti pā. ↩
- 22 ‘pānakaṃ iti pā. ↩
- 23 ‘sūpasaṃskṛtaiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘tailānyabhyaṅgayogaśca’ iti pā. ↩
- 25 ‘prapauṇḍarīkaṃ padmasya keśaraṃ nīlamutpalam’ iti pā. ↩
- 26 ‘balāvidārīgandhābhyāṃ pippalyā’ iti pā. ↩
- 27 ‘sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svaryaṃ nāvanaṃ param’ iti pā. ↩
- 28 ‘kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘śvāsakāsajvarāpaham’ iti pā. ↩
- 30 ‘madhureṇa’ iti pā. ↩
- 31 ‘sacukradhānyān’ iti pā. ↩
- 32 ‘vakṣyāmyūrdhvaṃ rucikaraṃ mukhavairasyanāśanam’ iti pā. ↩
- 33 ‘hitamadyāt’ iti pā. ↩
- 34 ‘kiñcit’ iti pā. ↩
- 35 ‘ārogyārthaṃ’ iti pā. ↩